|

تراکتورها به شهر می‌آیند

محمد نصراصفهانی.کارشناس کشاورزی

در زمستان 1391 کشاورزان مناطق شرقی شهر اصفهان در اقدامی جمعی، تراکتورهای خود را در حاشیه یکی از جاده‌های منتهی به شهر در مسیر زاینده‌رود در یک صف طولانی قرار دادند. خشکی زاینده‌رود، به‌دنبال بحران آب در حوضه این رودخانه، سبب شده بود تا آنها چند سالی با مشکلات متعددی در کشاورزی مواجه شوند و در مواردی حتی امکان کشت نیز به‌طورکلی از آنها سلب شده بود. پیام آنها به مسئولان استانی این بود که اگر به وضعیت آنها رسیدگی نشود، با تراکتورهایشان وارد شهر می‌شوند و به این شکل صدای اعتراضشان را به گوش همه می‌رسانند. اگرچه این تهدید عملی نشد، اما مدتی بعد بروز برخی ناآرامی‌های اجتماعی در منطقه و آسیب‌رساندن به تأسیسات انتقال آب به یزد، مسئله اعتراض کشاورزان به نداشتن تأمین حقابه‌ را به مشکلی امنیتی بدل کرد که پیامدهای ناگوار آن تا به امروز نیز ادامه دارد. مجموعه این رویدادها، به‌دنبال وخامت بحران آب، حکایت از تغییر مهمی در وضعیت و شرایط زندگی در مناطق شرق اصفهان دارد که زمینه‌های یک بحران جدی در استان اصفهان را رقم زده است. بحران کم‌آبی، علاوه‌بر همه مشکلاتی که به وجود آورده، در بخش روستایی و کشاورزی هم پیامدهای‌هایی داشته که زودتر از دیگر حوزه‌ها نشانه‌های خود را آشکار کرده است. وضعیت منطقه شرق اصفهان از این نظر نمونه مناسبی برای شناخت دقیق‌تر یکی از ابعاد مهم بحران آب، یعنی از میان رفتن کشاورزی در مناطق روستایی و پیامدهای آن برای هر دو بخش شهری و روستایی است؛ بنابراین اگرچه این مطلب منحصرا بر شرایط کنونی این منطقه خاص اشاره دارد، اما شناخت آن می‌تواند درک دقیق‌تری از پیامدهای اجتماعی بحران آب در مناطق مختلف کشور به همراه داشته باشد.
برای درک بهتر مسئله بهتر است در ابتدا تصویری از چگونگی شکل‌گیری این معضل در حوضه آبی زاینده‌رود ارائه شود. رودخانه زاینده‌رود در مسیری 400 کیلومتری از سرچشمه در کوه‌های زاگرس مرکزی تا تالاب گاوخونی، یک حوضه آبریز در حدود 27 هزار کیلومترمربع را تشکیل می‌دهد. جمعیت ساکن در این حوضه درحال‌حاضر حدود چهارمیلیون‌و200هزار نفر است؛ جمعیتی که در سال 1310 تنها 500 هزار نفر بوده است. اما در همین مدت، حجم آب تجدیدپذیر این حوضه به‌واسطه ایجاد تونل‌های کمکی از حدود دو میلیارد و200 میلیون مترمکعب در سال 1310 به حدود سه ‌میلیارد مترمکعب، درحال‌حاضر، افزایش یافته است. به‌عبارت‌دیگر در یک بازه زمانی 80 ساله، جمعیت این حوضه حدود هشت‌و‌نیم برابر شده، اما حجم آب آن تنها 36درصد افزایش یافته است. بنابراین سرانه آب در این حوضه در این مدت به‌شدت کاهش یافته است (نگاه کنید به جدول 1). براساس معیار سازمان‌ملل‌متحد تا هزار و500 مترمکعب سرانه در سال را بدون کمبود، هزاروصد مترمکعب را آستانه بحران و کمتر از هزار را بحران ارزیابی می‌کنند. بر‌ این اساس می‌توان مشاهده کرد که حوضه زاینده‌رود سال‌هاست وارد منطقه بحران شده است.

جدول1. سرانه حجم آب حوزه زاینده رود از 1310 تا 1393
سال 1310 1355 1385 1393
سرانه حجم آب (متر مکعب در سال) 4428 1542 759 660

اما علاوه‌بر افزایش جمعیت، در دهه‌های گذشته الگوی توسعه صنعتی، کشاورزی و شهری سبب بارگذاری فزاینده بر منابع آبی حوضه زاینده‌رود شده است. درواقع مدیریت سهل‌انگارانه منابع آبی سبب شد تا در سال‌های ترسالی هر قسمت از منابع آبی موجود به یک بخش اختصاص داده شود. بدون توجه به پیامدهای آتی، مجوز احداث واحدهای صنعتی، سکونت‌گاه‌های انسانی و توسعه کشاورزی صادر شد و به‌اصطلاح سهمی از آب به بخش‌های مختلف فروخته شد؛ اما مهربانی طبیعت همیشه تداوم نداشت و با شروع سال‌های خشک‌سالی و تغییرات اقلیمی، حجم آب موجود پاسخگوی نیازهای تعریف‌شده قبلی نبود. برای ‌مثال میزان آب خروجی از سد زاینده‌رود در سال 86-1385 در حدود هزار و 800 میلیون مترمکعب بود که از این میزان 63 درصد سهم کشاورزی، 5/5 درصد سهم صنعت و 4/19 درصد سهم آشامیدنی بوده است. بقیه نیز جذب چاه‌های حریمی و تالاب بین‌المللی گاوخونی می‌شدند؛ یا اینکه به زمین نفوذ می‌کردند و یا به‌صورت غیرمجاز برداشت می‌شدند. با افزایش خشک‌سالی میزان آب خروجی از سد زاینده‌رود در سال 91-1390 با حدود 40 درصد کاهش به هزاروصد میلیون مترمکعب رسید؛ اما تأثیر این کاهش آب در بستر رودخانه بر سه بخش کشاورزی، شرب و صنعت یکسان نبود؛ سهم مطلق بخش صنعت از آب تغییر نکرد، سهم شرب افزایش یافت؛ اما سهم کشاورزی به یک‌سوم کاهش پیدا کرد. درنتیجه کشاورزی اولین بخشی بود که به‌طورجدی تحت تأثیر بحران آب قرار گرفت. به‌علاوه در این سال‌ها بی‌توجهی به حوضه زاینده‌رود به‌مثابه یک کل و تصمیمات محلی به‌جای مدیریت یکپارچه نیز بر مشکلات این حوزه افزود. اولین گروهی که مستقیما تحت تأثیر این تغییرات قرار گرفتند، کشاورزان شرق اصفهان بودند که بیشترین فاصله را با سرچشمه داشتند و به‌عبارت‌دیگر آبی برای آنها باقی نمی‌ماند. به‌دنبال بروز خشک‌سالی و توزیع نامناسب آب زاینده‌رود در هفت سال خشک‌سالی مستمر در زاینده‌رود میزان آب تخصیصی به بخش کشاورزی در این منطقه، بعضی از سال‌ها، تا 88 درصد کاهش داشته است. نتیجه این وضعیت، کاهش محصولات کشاورزی، دامی و باغی تا 30 درصد در سال بوده و برآوردهای رسمی حاکی از خسارت مستقیم شش‌هزارم صدمیلیارد ریال به کشاورزان و بهره‌برداران است. این شرایط حدود 34 هزار بهره‌بردار کشاورزی را تحت‌تأثیر قرار داده است که با درنظرگرفتن هر خانوار پنج نفر، می‌توان گفت 170 هزار نفر به‌طور مستقیم تحت‌تأثیر این وضعیت قرارگرفته‌اند.
نکته مهمی که باید به آن توجه شود این است که خسارت‌های ناشی از بحران آب در این منطقه صرفا خسارت‌های مادی بهره‌برداران نیست. پیامدهای ناشی از کاهش فعالیت کشاورزی در منطقه، به‌دنبال خود پیامدهای اجتماعی فراوانی در منطقه و همچنین شهر اصفهان به همراه داشته است. براساس آمار موجود درنتیجه خشک‌سالیِ سال‌های اخیر حدود 23 درصد از کشاورزان منطقه شغل خود را از دست‌ دادند و نرخ بیکاری در شرق اصفهان درحال‌حاضر به 35 درصد رسیده است. یک قاعده کلی این است که به ازای هر 10 شغل در بخش کشاورزی، پنج شغل در بخش‌های وابسته نیز شکل می‌گیرد. درنتیجه کاهش فعالیت کشاورزی و گسترش بیکاری و فقر در میان کشاورزان، مشاغل خدماتی وابسته به کشاورزی در منطقه نیز تحت‌تأثیر قرار گرفته و رکود اقتصادی و افزایش فقر در بین دیگر بخش‌ها نیز گسترش یافته است. براساس اطلاعات موجود می‌توان گفت این وضعیت در منطقه زمینه مساعدی را برای شیوع گستره‌ای از آسیب‌های اجتماعی در منطقه فراهم کرده است. برخی گزارش‌های نهادهای رسمی حاکی از افزایش میزان خودکشی در میان کشاورزان و همچنین رشد بزه‌کاری‌های اجتماعی مانند سرقت، کلاه‌برداری و نزاع‌های اجتماعی در منطقه است. خانواده روستایی نهادی است که به‌شدت تحت تأثیر این وضعیت قرارگرفته است؛ به‌طوری‌که در سال‌های گذشته بسیاری از مردم محلی از افزایش نرخ طلاق و تأخیر در ازدواج جوانان خود، به سبب مشکلات مالی و معیشتی، گلایه دارند و از تمایل فرزندانشان برای ترک روستا سخن می‌گویند. شرایط کنونی سبب بی‌علاقگی نسل جدید روستاییان به تولید در بخش کشاورزی و دامداری شده و روند ترک مشاغل بومی را افزایش داده است. معضل مهم دیگر منطقه، ناتوانی بازپرداخت وام‌ها توسط کشاورزان است که برای نظام بانکی نیز دردسرساز شده است. درنهایت، پیامدهای زیست‌محیطی ناشی از خشک‌شدن تالاب گاوخونی و افزایش ریزگردها تا شعاع 150 کیلومتری خود را تحت‌تأثیر قرار داده و سبب شیوع بیماری‌های جدید در منطقه شده است. مجموعه این شرایط موجب شده است تا مردم محلی، به‌ویژه جوانان، آینده‌ای برای خود در منطقه متصور نباشند و مهاجرت به شهر گزینه اصلی‌شان باشد.
مسئله مهمی که باید به آن توجه شود این است که کشاورزانی که بیکار می‌شوند یا سطح درآمدشان کاهش می‌یابد، عموما مهارت دیگری برای امرارمعاش ندارند. از طرف دیگر زیرساخت‌های موجود در مناطق روستایی امکان اشتغال آنها در بخش‌های دیگر را نیز فراهم نمی‌کند. درنتیجه، فروش اراضی کشاورزی با حداقل قیمت و ترک روستا و مهاجرت به شهر تنها انتخاب پیش روی بسیاری از آنها خواهد بود. این گروه‌ها عمدتا به‌دنبال مشاغل ساده مانند کارگری یا دست‌فروشی به شهر اصفهان یا شهرهای کوچک‌تر مهاجرت می‌کنند تا بتوانند به نحوی گذران زندگی کنند. لذا بحران آب در منطقه و افول فعالیت کشاورزی و دامداری از یک‌سو بر وضعیت اجتماعی مناطق روستایی اثرگذار بوده و به‌نوعی آنها را در مسیر مرگ تدریجی قرار داده است و از سوی دیگر پیامدهای آن در قالب مهاجرت‌های فزاینده روستاییان به شهر، دامن‌گیر شهرهای کوچک و شهر اصفهان نیز شده است. می‌توان انتظار داشت با تداوم این روند در میان‌مدت، با افزایش روند تخلیه روستاها و افزایش مهاجرت فقرای روستایی به شهرها، بحرانی جدی به شکل حاشیه‌نشینی یا رشد شدید فقرای شهری ایجاد شود.
مسئله شرق اصفهان تنها یک نمونه محدود از پیامدهای اجتماعی بحران آب در کشور است. موارد مشابه آن را می‌توان در بسیاری نقاط کشور شناسایی کرد و می‌توان انتظار داشت با تداوم بحران موجود، مناطق بیشتری در آینده دچار این معضل شوند. با توجه به اینکه با محدودیت منابع آبی، بخش شرب و صنعت معمولا حاشیه امنی از کاهش سهم آب دارند، بخش روستایی اولین حوزه‌ای است که تحت تأثیر جدی بحران قرار می‌گیرد. لذا می‌توان گفت یکی از جدی‌ترین بحران‌های اجتماعی ناشی از بحران آب، یعنی زوال معیشت روستایی، تخلیه روستاها و رشد مهاجرت به شهرهای بزرگ در انتظار بسیاری از مناطق کشور است. این بحران، اگرچه در سال‌های اولیه خصلتی روستایی خواهد داشت، یعنی رشد مسائل اجتماعی در بافت‌های روستایی را دامن خواهد زد، اما به‌سرعت به‌دنبال مهاجرت فقرای روستایی به سمت شهرها به یک معضل شهری، به‌ویژه در کلان‌شهرها، تبدیل خواهد شد؛ بحرانی که ناشی از بهره‌برداری بی‌رویه از منابع آبی و بی‌توجهی به محدودیت‌های زیست‌محیطی در سیاست‌های کلان توسعه‌ای کشور است. اگر روزی در ایران موضوع توسعه پایدار تنها یک بحث دانشگاهی و «فانتزی» محسوب می‌شد، امروز به‌وضوح می‌توان نتیجه سیاست‌های توسعه‌ای بی‌اعتنا به محیط‌زیست را مشاهده کرد. اگرچه کشاورزان شرق اصفهان در سال 1391 با تراکتورهایشان وارد شهر نشدند، اما تداوم وضع موجود چاره‌ای برای آنها جز ورود به شهر باقی نمی‌گذارد؛ یا با تراکتور یا با دست خالی.
منابع:
آمار و اطلاعات سازمان جهاد کشاورزی استان اصفهان.
ماهنامه دانش‌نما، سازمان نظام‌مهندسی ساختمان اصفهان، شماره 232-230 «ویژه‌نامه زاینده‌رود».

در زمستان 1391 کشاورزان مناطق شرقی شهر اصفهان در اقدامی جمعی، تراکتورهای خود را در حاشیه یکی از جاده‌های منتهی به شهر در مسیر زاینده‌رود در یک صف طولانی قرار دادند. خشکی زاینده‌رود، به‌دنبال بحران آب در حوضه این رودخانه، سبب شده بود تا آنها چند سالی با مشکلات متعددی در کشاورزی مواجه شوند و در مواردی حتی امکان کشت نیز به‌طورکلی از آنها سلب شده بود. پیام آنها به مسئولان استانی این بود که اگر به وضعیت آنها رسیدگی نشود، با تراکتورهایشان وارد شهر می‌شوند و به این شکل صدای اعتراضشان را به گوش همه می‌رسانند. اگرچه این تهدید عملی نشد، اما مدتی بعد بروز برخی ناآرامی‌های اجتماعی در منطقه و آسیب‌رساندن به تأسیسات انتقال آب به یزد، مسئله اعتراض کشاورزان به نداشتن تأمین حقابه‌ را به مشکلی امنیتی بدل کرد که پیامدهای ناگوار آن تا به امروز نیز ادامه دارد. مجموعه این رویدادها، به‌دنبال وخامت بحران آب، حکایت از تغییر مهمی در وضعیت و شرایط زندگی در مناطق شرق اصفهان دارد که زمینه‌های یک بحران جدی در استان اصفهان را رقم زده است. بحران کم‌آبی، علاوه‌بر همه مشکلاتی که به وجود آورده، در بخش روستایی و کشاورزی هم پیامدهای‌هایی داشته که زودتر از دیگر حوزه‌ها نشانه‌های خود را آشکار کرده است. وضعیت منطقه شرق اصفهان از این نظر نمونه مناسبی برای شناخت دقیق‌تر یکی از ابعاد مهم بحران آب، یعنی از میان رفتن کشاورزی در مناطق روستایی و پیامدهای آن برای هر دو بخش شهری و روستایی است؛ بنابراین اگرچه این مطلب منحصرا بر شرایط کنونی این منطقه خاص اشاره دارد، اما شناخت آن می‌تواند درک دقیق‌تری از پیامدهای اجتماعی بحران آب در مناطق مختلف کشور به همراه داشته باشد.
برای درک بهتر مسئله بهتر است در ابتدا تصویری از چگونگی شکل‌گیری این معضل در حوضه آبی زاینده‌رود ارائه شود. رودخانه زاینده‌رود در مسیری 400 کیلومتری از سرچشمه در کوه‌های زاگرس مرکزی تا تالاب گاوخونی، یک حوضه آبریز در حدود 27 هزار کیلومترمربع را تشکیل می‌دهد. جمعیت ساکن در این حوضه درحال‌حاضر حدود چهارمیلیون‌و200هزار نفر است؛ جمعیتی که در سال 1310 تنها 500 هزار نفر بوده است. اما در همین مدت، حجم آب تجدیدپذیر این حوضه به‌واسطه ایجاد تونل‌های کمکی از حدود دو میلیارد و200 میلیون مترمکعب در سال 1310 به حدود سه ‌میلیارد مترمکعب، درحال‌حاضر، افزایش یافته است. به‌عبارت‌دیگر در یک بازه زمانی 80 ساله، جمعیت این حوضه حدود هشت‌و‌نیم برابر شده، اما حجم آب آن تنها 36درصد افزایش یافته است. بنابراین سرانه آب در این حوضه در این مدت به‌شدت کاهش یافته است (نگاه کنید به جدول 1). براساس معیار سازمان‌ملل‌متحد تا هزار و500 مترمکعب سرانه در سال را بدون کمبود، هزاروصد مترمکعب را آستانه بحران و کمتر از هزار را بحران ارزیابی می‌کنند. بر‌ این اساس می‌توان مشاهده کرد که حوضه زاینده‌رود سال‌هاست وارد منطقه بحران شده است.

جدول1. سرانه حجم آب حوزه زاینده رود از 1310 تا 1393
سال 1310 1355 1385 1393
سرانه حجم آب (متر مکعب در سال) 4428 1542 759 660

اما علاوه‌بر افزایش جمعیت، در دهه‌های گذشته الگوی توسعه صنعتی، کشاورزی و شهری سبب بارگذاری فزاینده بر منابع آبی حوضه زاینده‌رود شده است. درواقع مدیریت سهل‌انگارانه منابع آبی سبب شد تا در سال‌های ترسالی هر قسمت از منابع آبی موجود به یک بخش اختصاص داده شود. بدون توجه به پیامدهای آتی، مجوز احداث واحدهای صنعتی، سکونت‌گاه‌های انسانی و توسعه کشاورزی صادر شد و به‌اصطلاح سهمی از آب به بخش‌های مختلف فروخته شد؛ اما مهربانی طبیعت همیشه تداوم نداشت و با شروع سال‌های خشک‌سالی و تغییرات اقلیمی، حجم آب موجود پاسخگوی نیازهای تعریف‌شده قبلی نبود. برای ‌مثال میزان آب خروجی از سد زاینده‌رود در سال 86-1385 در حدود هزار و 800 میلیون مترمکعب بود که از این میزان 63 درصد سهم کشاورزی، 5/5 درصد سهم صنعت و 4/19 درصد سهم آشامیدنی بوده است. بقیه نیز جذب چاه‌های حریمی و تالاب بین‌المللی گاوخونی می‌شدند؛ یا اینکه به زمین نفوذ می‌کردند و یا به‌صورت غیرمجاز برداشت می‌شدند. با افزایش خشک‌سالی میزان آب خروجی از سد زاینده‌رود در سال 91-1390 با حدود 40 درصد کاهش به هزاروصد میلیون مترمکعب رسید؛ اما تأثیر این کاهش آب در بستر رودخانه بر سه بخش کشاورزی، شرب و صنعت یکسان نبود؛ سهم مطلق بخش صنعت از آب تغییر نکرد، سهم شرب افزایش یافت؛ اما سهم کشاورزی به یک‌سوم کاهش پیدا کرد. درنتیجه کشاورزی اولین بخشی بود که به‌طورجدی تحت تأثیر بحران آب قرار گرفت. به‌علاوه در این سال‌ها بی‌توجهی به حوضه زاینده‌رود به‌مثابه یک کل و تصمیمات محلی به‌جای مدیریت یکپارچه نیز بر مشکلات این حوزه افزود. اولین گروهی که مستقیما تحت تأثیر این تغییرات قرار گرفتند، کشاورزان شرق اصفهان بودند که بیشترین فاصله را با سرچشمه داشتند و به‌عبارت‌دیگر آبی برای آنها باقی نمی‌ماند. به‌دنبال بروز خشک‌سالی و توزیع نامناسب آب زاینده‌رود در هفت سال خشک‌سالی مستمر در زاینده‌رود میزان آب تخصیصی به بخش کشاورزی در این منطقه، بعضی از سال‌ها، تا 88 درصد کاهش داشته است. نتیجه این وضعیت، کاهش محصولات کشاورزی، دامی و باغی تا 30 درصد در سال بوده و برآوردهای رسمی حاکی از خسارت مستقیم شش‌هزارم صدمیلیارد ریال به کشاورزان و بهره‌برداران است. این شرایط حدود 34 هزار بهره‌بردار کشاورزی را تحت‌تأثیر قرار داده است که با درنظرگرفتن هر خانوار پنج نفر، می‌توان گفت 170 هزار نفر به‌طور مستقیم تحت‌تأثیر این وضعیت قرارگرفته‌اند.
نکته مهمی که باید به آن توجه شود این است که خسارت‌های ناشی از بحران آب در این منطقه صرفا خسارت‌های مادی بهره‌برداران نیست. پیامدهای ناشی از کاهش فعالیت کشاورزی در منطقه، به‌دنبال خود پیامدهای اجتماعی فراوانی در منطقه و همچنین شهر اصفهان به همراه داشته است. براساس آمار موجود درنتیجه خشک‌سالیِ سال‌های اخیر حدود 23 درصد از کشاورزان منطقه شغل خود را از دست‌ دادند و نرخ بیکاری در شرق اصفهان درحال‌حاضر به 35 درصد رسیده است. یک قاعده کلی این است که به ازای هر 10 شغل در بخش کشاورزی، پنج شغل در بخش‌های وابسته نیز شکل می‌گیرد. درنتیجه کاهش فعالیت کشاورزی و گسترش بیکاری و فقر در میان کشاورزان، مشاغل خدماتی وابسته به کشاورزی در منطقه نیز تحت‌تأثیر قرار گرفته و رکود اقتصادی و افزایش فقر در بین دیگر بخش‌ها نیز گسترش یافته است. براساس اطلاعات موجود می‌توان گفت این وضعیت در منطقه زمینه مساعدی را برای شیوع گستره‌ای از آسیب‌های اجتماعی در منطقه فراهم کرده است. برخی گزارش‌های نهادهای رسمی حاکی از افزایش میزان خودکشی در میان کشاورزان و همچنین رشد بزه‌کاری‌های اجتماعی مانند سرقت، کلاه‌برداری و نزاع‌های اجتماعی در منطقه است. خانواده روستایی نهادی است که به‌شدت تحت تأثیر این وضعیت قرارگرفته است؛ به‌طوری‌که در سال‌های گذشته بسیاری از مردم محلی از افزایش نرخ طلاق و تأخیر در ازدواج جوانان خود، به سبب مشکلات مالی و معیشتی، گلایه دارند و از تمایل فرزندانشان برای ترک روستا سخن می‌گویند. شرایط کنونی سبب بی‌علاقگی نسل جدید روستاییان به تولید در بخش کشاورزی و دامداری شده و روند ترک مشاغل بومی را افزایش داده است. معضل مهم دیگر منطقه، ناتوانی بازپرداخت وام‌ها توسط کشاورزان است که برای نظام بانکی نیز دردسرساز شده است. درنهایت، پیامدهای زیست‌محیطی ناشی از خشک‌شدن تالاب گاوخونی و افزایش ریزگردها تا شعاع 150 کیلومتری خود را تحت‌تأثیر قرار داده و سبب شیوع بیماری‌های جدید در منطقه شده است. مجموعه این شرایط موجب شده است تا مردم محلی، به‌ویژه جوانان، آینده‌ای برای خود در منطقه متصور نباشند و مهاجرت به شهر گزینه اصلی‌شان باشد.
مسئله مهمی که باید به آن توجه شود این است که کشاورزانی که بیکار می‌شوند یا سطح درآمدشان کاهش می‌یابد، عموما مهارت دیگری برای امرارمعاش ندارند. از طرف دیگر زیرساخت‌های موجود در مناطق روستایی امکان اشتغال آنها در بخش‌های دیگر را نیز فراهم نمی‌کند. درنتیجه، فروش اراضی کشاورزی با حداقل قیمت و ترک روستا و مهاجرت به شهر تنها انتخاب پیش روی بسیاری از آنها خواهد بود. این گروه‌ها عمدتا به‌دنبال مشاغل ساده مانند کارگری یا دست‌فروشی به شهر اصفهان یا شهرهای کوچک‌تر مهاجرت می‌کنند تا بتوانند به نحوی گذران زندگی کنند. لذا بحران آب در منطقه و افول فعالیت کشاورزی و دامداری از یک‌سو بر وضعیت اجتماعی مناطق روستایی اثرگذار بوده و به‌نوعی آنها را در مسیر مرگ تدریجی قرار داده است و از سوی دیگر پیامدهای آن در قالب مهاجرت‌های فزاینده روستاییان به شهر، دامن‌گیر شهرهای کوچک و شهر اصفهان نیز شده است. می‌توان انتظار داشت با تداوم این روند در میان‌مدت، با افزایش روند تخلیه روستاها و افزایش مهاجرت فقرای روستایی به شهرها، بحرانی جدی به شکل حاشیه‌نشینی یا رشد شدید فقرای شهری ایجاد شود.
مسئله شرق اصفهان تنها یک نمونه محدود از پیامدهای اجتماعی بحران آب در کشور است. موارد مشابه آن را می‌توان در بسیاری نقاط کشور شناسایی کرد و می‌توان انتظار داشت با تداوم بحران موجود، مناطق بیشتری در آینده دچار این معضل شوند. با توجه به اینکه با محدودیت منابع آبی، بخش شرب و صنعت معمولا حاشیه امنی از کاهش سهم آب دارند، بخش روستایی اولین حوزه‌ای است که تحت تأثیر جدی بحران قرار می‌گیرد. لذا می‌توان گفت یکی از جدی‌ترین بحران‌های اجتماعی ناشی از بحران آب، یعنی زوال معیشت روستایی، تخلیه روستاها و رشد مهاجرت به شهرهای بزرگ در انتظار بسیاری از مناطق کشور است. این بحران، اگرچه در سال‌های اولیه خصلتی روستایی خواهد داشت، یعنی رشد مسائل اجتماعی در بافت‌های روستایی را دامن خواهد زد، اما به‌سرعت به‌دنبال مهاجرت فقرای روستایی به سمت شهرها به یک معضل شهری، به‌ویژه در کلان‌شهرها، تبدیل خواهد شد؛ بحرانی که ناشی از بهره‌برداری بی‌رویه از منابع آبی و بی‌توجهی به محدودیت‌های زیست‌محیطی در سیاست‌های کلان توسعه‌ای کشور است. اگر روزی در ایران موضوع توسعه پایدار تنها یک بحث دانشگاهی و «فانتزی» محسوب می‌شد، امروز به‌وضوح می‌توان نتیجه سیاست‌های توسعه‌ای بی‌اعتنا به محیط‌زیست را مشاهده کرد. اگرچه کشاورزان شرق اصفهان در سال 1391 با تراکتورهایشان وارد شهر نشدند، اما تداوم وضع موجود چاره‌ای برای آنها جز ورود به شهر باقی نمی‌گذارد؛ یا با تراکتور یا با دست خالی.
منابع:
آمار و اطلاعات سازمان جهاد کشاورزی استان اصفهان.
ماهنامه دانش‌نما، سازمان نظام‌مهندسی ساختمان اصفهان، شماره 232-230 «ویژه‌نامه زاینده‌رود».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.