|

مدیریت مصرف در پایین دست

حسین صمدی بروجنی.مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای چهارمحال و بختیاری

1. شاخص‌ها و مؤلفه‌های کلیدی منابع و مصارف آب حوضه زاینده‌رود در استان چهارمحال و بختیاری
استان چهارمحال و بختياري با مساحت 16403 كيلومترمربع و جمعیت حدود 900 هزار نفر (سرشماری سال 1390) در بخش مركزي كوه‌هاي زاگرس واقع شده است و سرچشمه اصلی دو رودخانه مهم کشور یعنی کارون و زاینده‌رود است. مهم‌ترين ویژگی طبیعی استان، وجود کوهستان‌ها و رودخانه‌های پرآب در مناطق کم‌جمعیت غربی و وجود دشت‌های نسبتا هموار ولی کم‌آب در مناطق پرجمعیت شرقی است. در شمال استان رودخانه و حوضه زاینده‌رود قرار دارد که با آنکه از‌نظر مساحت این استان کمتر از 10 درصد حوضه آبریز رودخانه زاینده‌رود را شامل می‌شود ولی به ‌دلیل وجود زردکوه بختیاری، این منطقه تولیدکننده حدود 90 منبع آب مخزن سد زاینده‌رود است. استان چهارمحال و بختیاری ازنظر مصرف آب در حوضه زاینده‌رود، به دلیل کوهستانی‌بودن و تمرکز جمعیت کم، سهم کمی از منابع آب زاینده‌رود را به خود اختصاص داده و همین موضوع باعث شده رودخانه زاینده‌رود در محدوده این استان همواره جریان مناسب داشته باشد. از‌سوی‌دیگر فرهنگ‌سازی انجام‌شده در منطقه و کنترل‌های صورت‌گرفته در میزان برداشت آب باعث شده عمده باغداران استان در حوضه زاینده‌رود از روش‌های نوین آبیاری قطره‌ای استفاده کنند.
2. اولویت‌های مدیریت منابع آب زاینده‌رود در استان باتوجه‌به آسیب‌پذیری مناطق حوضه
با عنایت به تغییر اقلیم اتفاق‌افتاده در حوضه زاینده‌رود و تغییر نوع بارش از برف به باران و درنتیجه آسیب‌پذیرشدن منابع آب حوضه به‌ویژه کاهش آب‌دهی چشمه‌ها و قنوات که نقش مهمی در تأمین آب اراضی حوضه دارند، برنامه‌ریزی و انجام کلیه اقدامات مدیریت تقاضا و بهینه‌سازی مصرف آب در سطح حوضه، جایگاه ویژه پیدا کرده است. بدیهی است انجام این اقدامات منوط به مشارکت کلیه بهره‌برداران بوده و هماهنگی بین نهادی را می‌طلبد؛ از‌جمله همکاری فرمانداران، بخشداران، شرکت‌های آب و فاضلاب، ادارات جهاد کشاورزی شهرستان‌ها و اعضای شوراهای محلی، نقش مهمی در موفقیت این بخش خواهند داشت. شرکت آب منطقه‌ای استان نیز در راستای صدور پروانه‌های بهره‌برداری بهینه به‌ویژه بخش کشاورزی، شناسایی برداشت‌های غیرمجاز (از طریق فعالیت گروه‌های گشت و بازرسی) و برخورد قانونی با آنها (از طریق مراجع ذی‌صلاح قضائی و با همکاری نیروی انتظامی و...)، نصب کنتورهای هوشمند اندازه‌گیری و ...، اقدامات ارزنده‌ای انجام داده و انجام این اقدامات را همچنان در دستور کار خود قرار داده است.
3. نقش پروژه‌های سازه‌ای در مدیریت آب
از‌جمله اقدامات سازه‌ای مهم انجام‌شده در حوضه زاینده‌رود، ساخت سد مخزنی زاینده‌رود و حفر تونل‌های متعدد انتقال آب بین‌حوضه‌ای (به‌ویژه تونل‌های سه‌گانه کوهرنگ) است. این اقدامات سازه‌ای در شرایط نرمال کمک شایانی به تقویت و افزایش منابع آب حوضه کرده‌اند و با اجرای هریک از این سازه‌های، طرح‌های توسعه منابع آب جدیدی (نظیر شبکه‌های آبیاری وسیع در جلگه اصفهان) کلید خورده است. این بارگذاری اگرچه ممکن است در زمان‌های گذشته که هنوز پدیده تغییر اقلیم به‌وجود نیامده بود، ازنظر تأمین منابع آبی با مشکل جدی مواجه نبودند ولی اکنون که با تغییر اقلیم و وقوع خشک‌سالی و رشد جمعیت و افزایش مصارف شرب و صنعت و فضای سبز، منابع آب حوضه دچار نقصان و کاهش شده است، مشکلات عدیده تأمین آب پدید آمده و بحران آب حادث شده است. بدیهی است بدون تغییر و اصلاح الگوی کشت و بهینه‌سازی مصرف آب شرب و صنعت در کل حوضه آبریز نمی‌توان با بحران آب به‌وجود‌آمده مقابله اصولی کرد.
4. سیاست‌های تعادل بخشی منابع آب و را‌ه‌های مؤثر مقابله با بحران آب حوضه
اگرچه طرح تعادل بخشی، سابقه طولانی در کشور دارد ولی در سال 1393 با ورود شورای‌عالی آب کشور به موضوع، این طرح از‌نظر گستردگی کار و اعتبارات تقویت شد و به همین نسبت مسئولان مدیران آب کشور در اجرای آن افزایش یافت. براساس مصوبات پانزدهمین شورای‌عالی آب، 15 زیرپروژه برای طرح احیا و تعادل‌بخشی آب‌های زیرزمینی تعریف شده که از‌جمله آنها اجرای طرح‌های تغذیه مصنوعی و پخش سیلاب، برخورد قانونی با برداشت‌های غیرمجاز، مسدودکردن چاه‌های غیرمجاز، نصب کنتورهای هوشمند اندازه‌گیری تغییر و اصلاح الگوی کشت و... است. در حوضه زاینده‌رود نیز اجرای طرح تعادل‌بخشی آب‌های زیرزمینی، جایگاه ویژه‌ای در احیای رودخانه زاینده‌رود دارد؛ از‌جمله می‌توان به وجود تعداد بسیار زیاد چاه‌های غیرمجاز در حاشیه رودخانه اشاره کرد که چون در حریم رودخانه قرار دارند، آب رودخانه را مصرف می‌کنند و هرگونه رهاسازی آب در مسیر رودخانه به ‌دلیل وجود این برداشت‌های غیرمجاز در مسیر مصرف شده و به انتهای حوضه که تالاب گاوخونی است نمی‌رسد. بدیهی است مسدودکردن این چاه‌های غیرمجاز، کمک شایانی به تداوم جریان آب رودخانه داشته و باعث می‌شود حیات رودخانه تا انتها حفظ شود.

1. شاخص‌ها و مؤلفه‌های کلیدی منابع و مصارف آب حوضه زاینده‌رود در استان چهارمحال و بختیاری
استان چهارمحال و بختياري با مساحت 16403 كيلومترمربع و جمعیت حدود 900 هزار نفر (سرشماری سال 1390) در بخش مركزي كوه‌هاي زاگرس واقع شده است و سرچشمه اصلی دو رودخانه مهم کشور یعنی کارون و زاینده‌رود است. مهم‌ترين ویژگی طبیعی استان، وجود کوهستان‌ها و رودخانه‌های پرآب در مناطق کم‌جمعیت غربی و وجود دشت‌های نسبتا هموار ولی کم‌آب در مناطق پرجمعیت شرقی است. در شمال استان رودخانه و حوضه زاینده‌رود قرار دارد که با آنکه از‌نظر مساحت این استان کمتر از 10 درصد حوضه آبریز رودخانه زاینده‌رود را شامل می‌شود ولی به ‌دلیل وجود زردکوه بختیاری، این منطقه تولیدکننده حدود 90 منبع آب مخزن سد زاینده‌رود است. استان چهارمحال و بختیاری ازنظر مصرف آب در حوضه زاینده‌رود، به دلیل کوهستانی‌بودن و تمرکز جمعیت کم، سهم کمی از منابع آب زاینده‌رود را به خود اختصاص داده و همین موضوع باعث شده رودخانه زاینده‌رود در محدوده این استان همواره جریان مناسب داشته باشد. از‌سوی‌دیگر فرهنگ‌سازی انجام‌شده در منطقه و کنترل‌های صورت‌گرفته در میزان برداشت آب باعث شده عمده باغداران استان در حوضه زاینده‌رود از روش‌های نوین آبیاری قطره‌ای استفاده کنند.
2. اولویت‌های مدیریت منابع آب زاینده‌رود در استان باتوجه‌به آسیب‌پذیری مناطق حوضه
با عنایت به تغییر اقلیم اتفاق‌افتاده در حوضه زاینده‌رود و تغییر نوع بارش از برف به باران و درنتیجه آسیب‌پذیرشدن منابع آب حوضه به‌ویژه کاهش آب‌دهی چشمه‌ها و قنوات که نقش مهمی در تأمین آب اراضی حوضه دارند، برنامه‌ریزی و انجام کلیه اقدامات مدیریت تقاضا و بهینه‌سازی مصرف آب در سطح حوضه، جایگاه ویژه پیدا کرده است. بدیهی است انجام این اقدامات منوط به مشارکت کلیه بهره‌برداران بوده و هماهنگی بین نهادی را می‌طلبد؛ از‌جمله همکاری فرمانداران، بخشداران، شرکت‌های آب و فاضلاب، ادارات جهاد کشاورزی شهرستان‌ها و اعضای شوراهای محلی، نقش مهمی در موفقیت این بخش خواهند داشت. شرکت آب منطقه‌ای استان نیز در راستای صدور پروانه‌های بهره‌برداری بهینه به‌ویژه بخش کشاورزی، شناسایی برداشت‌های غیرمجاز (از طریق فعالیت گروه‌های گشت و بازرسی) و برخورد قانونی با آنها (از طریق مراجع ذی‌صلاح قضائی و با همکاری نیروی انتظامی و...)، نصب کنتورهای هوشمند اندازه‌گیری و ...، اقدامات ارزنده‌ای انجام داده و انجام این اقدامات را همچنان در دستور کار خود قرار داده است.
3. نقش پروژه‌های سازه‌ای در مدیریت آب
از‌جمله اقدامات سازه‌ای مهم انجام‌شده در حوضه زاینده‌رود، ساخت سد مخزنی زاینده‌رود و حفر تونل‌های متعدد انتقال آب بین‌حوضه‌ای (به‌ویژه تونل‌های سه‌گانه کوهرنگ) است. این اقدامات سازه‌ای در شرایط نرمال کمک شایانی به تقویت و افزایش منابع آب حوضه کرده‌اند و با اجرای هریک از این سازه‌های، طرح‌های توسعه منابع آب جدیدی (نظیر شبکه‌های آبیاری وسیع در جلگه اصفهان) کلید خورده است. این بارگذاری اگرچه ممکن است در زمان‌های گذشته که هنوز پدیده تغییر اقلیم به‌وجود نیامده بود، ازنظر تأمین منابع آبی با مشکل جدی مواجه نبودند ولی اکنون که با تغییر اقلیم و وقوع خشک‌سالی و رشد جمعیت و افزایش مصارف شرب و صنعت و فضای سبز، منابع آب حوضه دچار نقصان و کاهش شده است، مشکلات عدیده تأمین آب پدید آمده و بحران آب حادث شده است. بدیهی است بدون تغییر و اصلاح الگوی کشت و بهینه‌سازی مصرف آب شرب و صنعت در کل حوضه آبریز نمی‌توان با بحران آب به‌وجود‌آمده مقابله اصولی کرد.
4. سیاست‌های تعادل بخشی منابع آب و را‌ه‌های مؤثر مقابله با بحران آب حوضه
اگرچه طرح تعادل بخشی، سابقه طولانی در کشور دارد ولی در سال 1393 با ورود شورای‌عالی آب کشور به موضوع، این طرح از‌نظر گستردگی کار و اعتبارات تقویت شد و به همین نسبت مسئولان مدیران آب کشور در اجرای آن افزایش یافت. براساس مصوبات پانزدهمین شورای‌عالی آب، 15 زیرپروژه برای طرح احیا و تعادل‌بخشی آب‌های زیرزمینی تعریف شده که از‌جمله آنها اجرای طرح‌های تغذیه مصنوعی و پخش سیلاب، برخورد قانونی با برداشت‌های غیرمجاز، مسدودکردن چاه‌های غیرمجاز، نصب کنتورهای هوشمند اندازه‌گیری تغییر و اصلاح الگوی کشت و... است. در حوضه زاینده‌رود نیز اجرای طرح تعادل‌بخشی آب‌های زیرزمینی، جایگاه ویژه‌ای در احیای رودخانه زاینده‌رود دارد؛ از‌جمله می‌توان به وجود تعداد بسیار زیاد چاه‌های غیرمجاز در حاشیه رودخانه اشاره کرد که چون در حریم رودخانه قرار دارند، آب رودخانه را مصرف می‌کنند و هرگونه رهاسازی آب در مسیر رودخانه به ‌دلیل وجود این برداشت‌های غیرمجاز در مسیر مصرف شده و به انتهای حوضه که تالاب گاوخونی است نمی‌رسد. بدیهی است مسدودکردن این چاه‌های غیرمجاز، کمک شایانی به تداوم جریان آب رودخانه داشته و باعث می‌شود حیات رودخانه تا انتها حفظ شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.