|

کمان آرش در دست دانشمندان آب؟

احسان نبوی.پژوهشگر و جامعه‌شناسی دانشگاه ملی استرالیا

کتابخانه مرکزی شهر بیرمنگام. یک روز بارانی تیرماه 94. تصادفا با جوانی 17 ساله، بزرگ‌شده اهواز برخورد کردم که چرخ روزگار او و خانواده‌اش را به انگلستان آورده بود. هیجان تند یک کشاورز پیر نخلستان‌های خوزستان در صدایش موج می‌زد؛ آنگاه‌که فهمید من درباره زاینده‌رود تحقیق می‌کنم. با چشم‌هایی گردشده، از حق به‌یغمارفته‌شان سخن می‌گفت؛ مدام از برخورداری و تمامیت‌خواهی اصفهانی‌ها می‌گفت و از تاراج نفت و آبی که تهران‌نشینان را پس از جنگ، فربه‌تر کرده بود و هم‌ولایتی‌های حاشیه‌نشینش را زار و نحیف‌تر...
این تجربه شخصی گفت‌وگو با یکی از طرفین تعارض در بحران زاینده‌رود، چیزی متفاوت از بسیاری دیگر از مصاحبه‌های میدانی‌ام در سطح حوضه نبود. داستان تعارضی فراگیر در لایه‌لایه جامعه. این جوان همان حرف‌هایی را می‌زد که در میهمانی‌ها و شبکه‌های اجتماعی شهرش هم‌ دیده و شنیده می‌شد. گفته‌هایی کاملا استاندارد و یکدست، پخش‌شده بین همه اقشار جامعه. خوزستان، چهارمحال‌وبختیاری و یا اصفهان هم فرقی نمی‌کند. هر یک از آنها به‌عنوان استان‌های درگیرِ با پروژه انتقال آب به زاینده‌رود، ترجمه‌ای از بحران پیش‌آمده را آماده بازگوکردن دارند و تنها به‌دنبال گوشی شنوا می‌گردند. مورد اختلاف دراین‌بین احداث تونلی جدید پس از تونل‌های سه‌گانه کوهرنگ برای انتقال آب از سرچشمه‌های کارون به زاینده‌رود است. هر دو استان خوزستان و چهارمحال‌وبختیاری این گزینه را که برای نجات اصفهان از بحران آب و احیای زاینده‌رود پیشنهاد شده، برنمی‌تابند (و یا در سخاوتمندانه‌ترین حالت بدیل‌های فنی دیگر همچون انتقال بسیار محدودتر با لوله را پیشنهاد می‌دهند.) و در مقابل اصفهانی را در پیش دارند که گذشته و آینده‌اش را درگرو احیای مجدد زاینده‌رود از طریق این پروژه می‌بیند؛ پروژه‌ای که از دید آنها برآمده از 12سال کار کارشناسی است. پروژه‌ای که نه یک «انتخاب» بلکه «ضرورتی» گریزناپذیر1 برای حقابه‌دارانی است که حقشان از زاینده‌رود در متن طومار منتسب به شیخ بهایی محفوظ است. اختلاف در نحوه پاسخ‌دادن به مسئله زاینده‌رود در طول سال‌های گذشته آن را از بحث‌های کارشناسی و فنی و یا منازعات سیاسی در مجلس فراتر برده و دامنه نفوذش را، همان‌طور که در مقدمه اشاره شد، حتی به ذهن یک جوان، که ازقضا، دیگر از فضای ملتهب جامعه هم به‌دور است، کشانده است. اختلافی که اکنون با فراتر رفتن از یک اختلاف کلاسیک بالادست و پایین‌دست به سمت شکلی از تنازع پیش می‌رود که «پایین‌دست» را در مقابل «پایین‌دست» قرار می‌دهد؛ کارون را در مقابل زاینده‌رود.
کنشگران آب، اسطوره‌های استانی
فارغ از اهمیت هیدرو‌ژئوپلیتیکی‌شان در کشور، می‌توان گفت کارون و زاینده‌رود در خاطره جمعی ایرانیان، برجسته‌ترین رودخانه‌ها هستند. در زمزمه‌های تنهایی و یا دورهم‌نشینی‌های دوستانه بعید است ترانه‌ای با مضمون رودخانه خوانده شود و نامی از این دو نباشد. براین‌اساس هرگونه تعرض انسانی و یا اقلیمی به هویت آنها، سمپاتی ملی را برمی‌انگیزاند. این فضای سمبلیک گرداگرد دو رودخانه و همچنین قدرت منبعث از آن، عاملی است که در تحلیل‌های انجام‌گرفته در بحران زاینده‌رود تاکنون به‌کلی نادیده انگاشته شده است.
از این منظر، هر یک از فعالیت‌های فنی، سیاسی و اجتماعی حول مسئله آب در هر سه استان، رابطه‌ای مستقیم و بی‌واسطه با مسئله «حق» و گرفتن آن پیدا می‌کند. ترکیب کنش «حق‌خواهانه» و «فضای سمبلیک» پیرامون دو رودخانه، این امکان را فراهم می‌سازد که ظرفیتی اسطوره‌ای از بازیگران این تعارض در سطح جامعه برساخته شود. نه لزوما اسطوره به معنای کلاسیک و اسطوره‌ای همچون «آرش» که ‌هستی‌اش را در چله کمان گذاشت تا حق ایرانیان را از تورانیان بازپس گیرد، اما پدیده‌ای با همان کارکرد که کنشگر در آن، «دیگری» را به موضعی عقب‌تر از جایی که هست هُل می‌دهد.
پس عجیب نخواهد بود در دنیای مدرنی که اسطوره‌ها هم برای زنده‌ماندن در فضای عینی و ذهنی جامعه نیازمند آغشته‌شدن به علم هستند، کمانِ «آرش» را، در یک دگردیسی فُرمی، چیزی از جنس علم دانست و «دانشمند» را هم، آرشی متعهد به وطن. صدالبته این تشبیه با روح علم ناسازگار است اما واقعیت آن است که در فضای کنشگری علمی در بحران زاینده‌رود این کمان‌کشیِ آرش‌وار بین استان‌ها در جریان است. نتایج اولیه نظرسنجی از استادان آب دانشگاه‌های سراسری مراکز این سه استان درخصوص پروژه انتقال آب کارون به زاینده‌رود نشان می‌دهد که به ترتیب 74 و صددرصد دانشمندان حوضه آب در شهرکرد و اهواز مخالف ایده انتقال آب هستند و در اصفهان آمار 71 درصدی کاملا در حمایت از آن است. این بدان معناست که پاسخ مسئله در فضای دانشگاهی به‌گونه‌ای قطبی شده است که بیشتر از آنکه به متغیر «علم» وابسته باشد، با «جغرافیا»ی دانشمند آب همبستگی پیدا کرده است. دانشمندی که آرش‌وار، نگران موطن خویش است و وظیفه‌ای علمی برای خود در این راستا متصور است؛ دانشی که بنا دارد «دیگری» را به عقب هل دهد تا پایداری سرزمینی را که نمایندگی‌اش می‌کند تضمین کند. فضایی که در آن فهم و ژرفای دانش طرف مقابل به‌راحتی هدف قرار می‌گیرد: «مُردم اندر حسرتِ فهمِ درست!»2 پررنگ‌ترشدن این فضای دوقطبی جامعه دانشگاهی در عرصه عمومی و سیاست نیز قابل‌بررسی است. مثال‌ها در این زمینه بسیارند. اجلاس‌های علمی نمونه‌های بسیار جالبی در این خصوص هستند. اینکه در اصفهان همایشی با عنوان «پايداری زاينده‌رود از زردکوه تا تالاب گاوخونی» برگزار می‌شود و با توجه به توانایی مالی استان جمعی از شناخته‌شده‌ترین دانشمندان آب جهان از فاصله 10 هزار کیلومتری به اصفهان دعوت می‌شوند تا درباره زاینده‌رود و بحران آن، از سراب تا پایاب، سخنرانی کنند؛ اما استادانی که بخشی از اختلاف را در سر آب به لحاظ علمی نمایندگی می‌کنند، از فاصله صد کیلومتری راهی به این هم‌اندیشی نمی‌یابند، بُعد سیاسی-علمی بحران زاینده‌رود را به ما گوشزد می‌کند. مشابه این داستان در سمت دیگر نیز دیده می‌شود؛ آن‌هنگام که در عکس‌های منتشرشده از برخی کنفرانس‌های علمی در شهرکرد (که غالبا خالی از همکاران اصفهانی برگزار می‌شود) حضاری در جلسه دیده می‌شوند که در حالِ تشویق سخنران، به صورت ایستاده هستند و اگر کسی از موضوع همایش مطلع نباشد ممکن است عکس‌ها را با تصاویر کارزارهای انتخاباتی اشتباه بگیرد. در همین راستا، ورود استادان و پژوهشگران به نهادهای اجرائی آب استانی و همچنین به‌کارگرفته‌شدن مدیران مجرب وزارتخانه‌ای در بالاترین سطوح تصمیم‌گیری استان دلیل دیگری بر ردپای «آبِ سیاسی» در گفتمان حوضه زاینده‌رود است. از آنجا که این کنشگری‌ها در امتداد فرایند «حق‌خواهی» اجتماعی شکل می‌گیرد، طبیعی است نام کنشگران هم به‌راحتی وارد گفتمان طبقات مختلف جامعه شود.
زاینده‌رود، جامعه و تاریخ
زاینده‌رود بحرانی را از سر می‌گذراند که امروزه همه اکوسیستم‌های طبیعی ایران درگیر آن هستند: بحران حکمرانی نامطلوب آب. از این ‌نظر زاینده‌رود را نمی‌توان تافته‌ای جدابافته در متن کشور دانست، اما به‌طور‌حتم جدی‌ترین مسئله‌ای است که دامنه سیاسی و اجتماعی‌اش به‌وضوح در سپهر سیاسی-اجتماعی کشور دیده می‌شود: بزرگ‌ترین تجمعات زیست محیطی، تهدیدهای متعدد به استعفای دسته‌جمعی در مجلس و رخدادهای ناگوار اجتماعی- زیست‌محیطی در شرق اصفهان. چهارمحالی‌هایی که شعارهایشان در تجمعات زیست‌محیطی، خاطره مشروطه را در ذهن ما تداعی می‌کند: «خوزستانی‌هایی که همپای تهدیدهای مجلسی‌شان، از تنها ابزار سرمایه‌ای‌شان، یعنی نفت، استفاده می‌کنند: مشابه تهدید یزدی‌ها درخصوص ‌ارسال‌نکردن سنگ آهن بافق به ذوب‌آهن اصفهان در پی تخریب لوله انتقال آب یزد توسط کشاورزان شرق اصفهان در اسفندماه 91؛ و اصفهانی‌هایی که حق خود از زاینده‌رود را، گاهی، کابین زنانشان می‌دانند.
با همه این تفاسیر باید درنظرداشت که زاینده‌رود تنها یک رود نیست، بلکه رگ حیاتی تمدن معاصر ایرانی- شیعی است. عاملیت آن در شکل‌گیری و امتداد این اصلی‌ترین جریان تمدنی ایران معاصر بسیار قابل‌ملاحظه است و محصولِ آن، یعنی اصفهان نیز به‌عنوان حلقه‌ای واسط بین «تمدن رودخانه»‌ای زاگرس و «تمدن قناتی» حاکم بر شرق فلات ایران، از جایگاهی ویژه در سیر تاریخی حکمرانی آب ایران برخوردار است؛ لذا حیات آن همچون ارومیه، کارون و دیگر بدنه‌های آبی کشور، اگرچه مهم و حیاتی است، اما تبیین شرایط سیاسی-تاریخی‌اش به‌یقین از پیچیدگی‌های بیشتری برخوردار است؛ لذا تقلیل این مسئله به یک بحران هیدورلوژیکیِ منابع و مصارف، یک ساده‌انگاری محض است.
چه می‌توان کرد؟
یکی از راه‌کارهای برون‌رفت از این آچمزشدگی فرایندی در حوزه عمل، واردشدن به فضای «هم-مهندسی» (Co-Engineering) در حوزه علم است. به این معنی که همه فازهای مطالعه می‌بایست در قالب مشارکت‌های علمی و با داشتن چهارچوب‌های علمی مشترک و یکپارچه به انجام برسد؛ نه به صورت جزیره‌ای در استان‌ها. اگرچه این فضای «هم-مهندسی» دراصل ‌باید بین همه گروه‌های گرودار3 («مردم» و «دولت») به انجام برسد، اما آن چیزی که به‌نظرمی‌رسد در وهله نخست و پیش از اضافه‌شدن آنها به فرایند حل مسئله نیاز است، کاستن از حجم «واگرایی معرفتی» و «همسوسازی نگرشی» کارشناسان آب و محیط‌زیست در حوزه دانش است. در این راستا «شفافیت» اطلاعات و «دسترسی» بی‌قیدوشرط کارشناسان استان‌های درگیر به همه داده‌های فنی، اصلی زیربنایی برای تسهیل این گفتمان دانشگاهی خواهد بود.
در پاسخ به این سوال که چه می‌توان کرد، قطعا می‌توان موارد متعددی را بیان کرد. اما درخصوص بحث کارشناسیِ بحران، نگارنده معتقد است که نجات زاینده‌رود نه در دستِ آلمانی‌هاست4 و نه در گرو سخنرانی‌های استادان برجسته بین‌المللی. مطمئنا منجـی را باید از درون این بحران جست‌وجو کرد. منجی، «خلاقیت» برآمده از اقتضائات درونی سیستمی است که خواهان تغییر است؛ چیزی که در استان‌ها به صورت جداگانه درحال‌رخ‌دادن است. نمونه‌ای از بروز این خلاقیت را می‌توان در شکل‌گیری تشکل‌های مردم‌نهاد در مناطق مختلف دید: چیزی شبیه آنچه در نظام صنفی کشاورزی شرق اصفهان درحال شکل‌گرفتن و قوام‌یافتن است.
آنچه امروز کارشناسان آب کشور در قالب «بورس آب» و یا «حسابداری آب» به‌عنوان راه نجات آب کشور مطرح می‌کنند، چیزی نیست جز خلاقیت برآمده از درون بحران آب در حوضه آبریزMurray-Darling کشور استرالیا در طول یک دوره خشک‌سالی 10 ساله. صدالبته استفاده‌نکردن از تجربه دیگر کشورها، خارج از دایره عقل و منطق است، اما دوراندیشی استراتژیک این مسئله را به ما یادآوری می‌کند که نباید اقتضائات درونی بحران امروز زاینده‌رود و نسبتِ آن با تاریخ و سیاست را از نظر دور داشت و تنها به انتقالِ دانش از دیگر کشورها بسنده کرد.
بحران زاینده‌رود فرصتی طلایی است که می‌تواند منطقه را درگیر پروژه اصلاحات توسعه‌ای کند، حکمرانی آب را بازتعریف و مردم را از حاشیه به متن تغییرات دعوت کند. غفلت از همین اصل بود که همان کارشناسانِ خلاق استرالیایی را که دانش و تجربه‌شان امروزه در حوزه مدیریت آب مرجع محققانِ آب در سراسر دنیاست، در سال 2010 بهت‌زده کرد؛ آن‌گاه که با چشمان خود دیدند چگونه سند عملیاتی (action plan) که پس از سال‌ها برای حوضه تهیه کرده بودند، توسط مردم ناراضی به آتش کشیده شد. تجربه‌ای که در آن دریافتند برای تصویب نهایی و اجرای بهینه سند مهم آن است که نخست جایگاه مردم و نوع تعاملِ دانشمندان و مسئولان با آنها بازتعریف شود. اگرچه این نگاه در ایران هم به لحاظ فنی و سیاسی مخالفانی جدی دارد، اما تجربه‌های جهانی نشان می‌دهد که چاره‌ای جز پذیرش آن نیست. در همین رابطه همین بس که بدانیم برخی از دانشمندان برجسته آب کشور که مخالف این گزاره هستند، برای تفهیم مشکلات مترتب بر دموکراتیزه‌کردن فضای تصمیم‌گیری آب کشور، مثالِ دادن گوشت به دست گربه را می‌زنند.
شاید انتظار ارائه راه‌کارهایی ملموس برای حل بحران از این مقاله می‌رفت؛ راه‌حل‌هایی کوتاه، میان و بلندمدت. اینکه، برای مثال، پمپاژهای غیرقانونی جمع‌آوری و کنترل شود، مدرنازیسیون سیستم کشاورزی حوضه و تغییر الگوی کشت به‌عنوان سیاست بالادستی دنبال شوند، و یا اینکه در حرکتی جدی‌تر تشکیل «شورای حوضه‌ای آب» در دستور کار قرارگیرد. اما با توجه به اینکه این مقاله از سه ضلع «مردم»، «علم» و «دولت»، تمرکزش را تنها بر فهمِ بیشتر نقش «علم» در این بحران قرار داده است، بر این اعتقاد است که پاسخِ مسئله را باید پاسخی درون‌زا، و معطوف به ساحت علم و نمایندگانش دانست. بر این اساس با توجه به وجود ترجمه‌های مختلف از بحران در استان‌ها، به‌نظرمی‌رسد راه‌حل زاینده‌رود را می‌توان در تکثر معرفتی و اجماع حداکثری بر چهارچوب‌های علمی مشترک جست؛ در گفت‌وگو و خلاقیت برآمده از آن. آن‌گاه می‌توان به موضع مستحکم‌ترِ «علم» به نسبت ضلعِ «دولت» امیدوار بود.
پی‌نوشت‌ها
1- صفوی، حمیدرضا، 1391، انتقال آب به حوضه زاینده‌رود یک انتخاب یا یک ضرورت، همایش ملی انتقال آب بین حوضه‌ای (چالش‌ها و فرصت‌ها)
2- عنوان مناظره مکتوب بین استادان دانشگاه اصفهان و اهواز
http://zayanderud.com/?part=menu&inc=menu&id=110
3- ذی نفع
4-http://www.mehrnews.com/news/2300794/ نجات زاینده‌رود به آلمانی‌ها سپرده شد/ تبادل فناوری ایران- آلمان

کتابخانه مرکزی شهر بیرمنگام. یک روز بارانی تیرماه 94. تصادفا با جوانی 17 ساله، بزرگ‌شده اهواز برخورد کردم که چرخ روزگار او و خانواده‌اش را به انگلستان آورده بود. هیجان تند یک کشاورز پیر نخلستان‌های خوزستان در صدایش موج می‌زد؛ آنگاه‌که فهمید من درباره زاینده‌رود تحقیق می‌کنم. با چشم‌هایی گردشده، از حق به‌یغمارفته‌شان سخن می‌گفت؛ مدام از برخورداری و تمامیت‌خواهی اصفهانی‌ها می‌گفت و از تاراج نفت و آبی که تهران‌نشینان را پس از جنگ، فربه‌تر کرده بود و هم‌ولایتی‌های حاشیه‌نشینش را زار و نحیف‌تر...
این تجربه شخصی گفت‌وگو با یکی از طرفین تعارض در بحران زاینده‌رود، چیزی متفاوت از بسیاری دیگر از مصاحبه‌های میدانی‌ام در سطح حوضه نبود. داستان تعارضی فراگیر در لایه‌لایه جامعه. این جوان همان حرف‌هایی را می‌زد که در میهمانی‌ها و شبکه‌های اجتماعی شهرش هم‌ دیده و شنیده می‌شد. گفته‌هایی کاملا استاندارد و یکدست، پخش‌شده بین همه اقشار جامعه. خوزستان، چهارمحال‌وبختیاری و یا اصفهان هم فرقی نمی‌کند. هر یک از آنها به‌عنوان استان‌های درگیرِ با پروژه انتقال آب به زاینده‌رود، ترجمه‌ای از بحران پیش‌آمده را آماده بازگوکردن دارند و تنها به‌دنبال گوشی شنوا می‌گردند. مورد اختلاف دراین‌بین احداث تونلی جدید پس از تونل‌های سه‌گانه کوهرنگ برای انتقال آب از سرچشمه‌های کارون به زاینده‌رود است. هر دو استان خوزستان و چهارمحال‌وبختیاری این گزینه را که برای نجات اصفهان از بحران آب و احیای زاینده‌رود پیشنهاد شده، برنمی‌تابند (و یا در سخاوتمندانه‌ترین حالت بدیل‌های فنی دیگر همچون انتقال بسیار محدودتر با لوله را پیشنهاد می‌دهند.) و در مقابل اصفهانی را در پیش دارند که گذشته و آینده‌اش را درگرو احیای مجدد زاینده‌رود از طریق این پروژه می‌بیند؛ پروژه‌ای که از دید آنها برآمده از 12سال کار کارشناسی است. پروژه‌ای که نه یک «انتخاب» بلکه «ضرورتی» گریزناپذیر1 برای حقابه‌دارانی است که حقشان از زاینده‌رود در متن طومار منتسب به شیخ بهایی محفوظ است. اختلاف در نحوه پاسخ‌دادن به مسئله زاینده‌رود در طول سال‌های گذشته آن را از بحث‌های کارشناسی و فنی و یا منازعات سیاسی در مجلس فراتر برده و دامنه نفوذش را، همان‌طور که در مقدمه اشاره شد، حتی به ذهن یک جوان، که ازقضا، دیگر از فضای ملتهب جامعه هم به‌دور است، کشانده است. اختلافی که اکنون با فراتر رفتن از یک اختلاف کلاسیک بالادست و پایین‌دست به سمت شکلی از تنازع پیش می‌رود که «پایین‌دست» را در مقابل «پایین‌دست» قرار می‌دهد؛ کارون را در مقابل زاینده‌رود.
کنشگران آب، اسطوره‌های استانی
فارغ از اهمیت هیدرو‌ژئوپلیتیکی‌شان در کشور، می‌توان گفت کارون و زاینده‌رود در خاطره جمعی ایرانیان، برجسته‌ترین رودخانه‌ها هستند. در زمزمه‌های تنهایی و یا دورهم‌نشینی‌های دوستانه بعید است ترانه‌ای با مضمون رودخانه خوانده شود و نامی از این دو نباشد. براین‌اساس هرگونه تعرض انسانی و یا اقلیمی به هویت آنها، سمپاتی ملی را برمی‌انگیزاند. این فضای سمبلیک گرداگرد دو رودخانه و همچنین قدرت منبعث از آن، عاملی است که در تحلیل‌های انجام‌گرفته در بحران زاینده‌رود تاکنون به‌کلی نادیده انگاشته شده است.
از این منظر، هر یک از فعالیت‌های فنی، سیاسی و اجتماعی حول مسئله آب در هر سه استان، رابطه‌ای مستقیم و بی‌واسطه با مسئله «حق» و گرفتن آن پیدا می‌کند. ترکیب کنش «حق‌خواهانه» و «فضای سمبلیک» پیرامون دو رودخانه، این امکان را فراهم می‌سازد که ظرفیتی اسطوره‌ای از بازیگران این تعارض در سطح جامعه برساخته شود. نه لزوما اسطوره به معنای کلاسیک و اسطوره‌ای همچون «آرش» که ‌هستی‌اش را در چله کمان گذاشت تا حق ایرانیان را از تورانیان بازپس گیرد، اما پدیده‌ای با همان کارکرد که کنشگر در آن، «دیگری» را به موضعی عقب‌تر از جایی که هست هُل می‌دهد.
پس عجیب نخواهد بود در دنیای مدرنی که اسطوره‌ها هم برای زنده‌ماندن در فضای عینی و ذهنی جامعه نیازمند آغشته‌شدن به علم هستند، کمانِ «آرش» را، در یک دگردیسی فُرمی، چیزی از جنس علم دانست و «دانشمند» را هم، آرشی متعهد به وطن. صدالبته این تشبیه با روح علم ناسازگار است اما واقعیت آن است که در فضای کنشگری علمی در بحران زاینده‌رود این کمان‌کشیِ آرش‌وار بین استان‌ها در جریان است. نتایج اولیه نظرسنجی از استادان آب دانشگاه‌های سراسری مراکز این سه استان درخصوص پروژه انتقال آب کارون به زاینده‌رود نشان می‌دهد که به ترتیب 74 و صددرصد دانشمندان حوضه آب در شهرکرد و اهواز مخالف ایده انتقال آب هستند و در اصفهان آمار 71 درصدی کاملا در حمایت از آن است. این بدان معناست که پاسخ مسئله در فضای دانشگاهی به‌گونه‌ای قطبی شده است که بیشتر از آنکه به متغیر «علم» وابسته باشد، با «جغرافیا»ی دانشمند آب همبستگی پیدا کرده است. دانشمندی که آرش‌وار، نگران موطن خویش است و وظیفه‌ای علمی برای خود در این راستا متصور است؛ دانشی که بنا دارد «دیگری» را به عقب هل دهد تا پایداری سرزمینی را که نمایندگی‌اش می‌کند تضمین کند. فضایی که در آن فهم و ژرفای دانش طرف مقابل به‌راحتی هدف قرار می‌گیرد: «مُردم اندر حسرتِ فهمِ درست!»2 پررنگ‌ترشدن این فضای دوقطبی جامعه دانشگاهی در عرصه عمومی و سیاست نیز قابل‌بررسی است. مثال‌ها در این زمینه بسیارند. اجلاس‌های علمی نمونه‌های بسیار جالبی در این خصوص هستند. اینکه در اصفهان همایشی با عنوان «پايداری زاينده‌رود از زردکوه تا تالاب گاوخونی» برگزار می‌شود و با توجه به توانایی مالی استان جمعی از شناخته‌شده‌ترین دانشمندان آب جهان از فاصله 10 هزار کیلومتری به اصفهان دعوت می‌شوند تا درباره زاینده‌رود و بحران آن، از سراب تا پایاب، سخنرانی کنند؛ اما استادانی که بخشی از اختلاف را در سر آب به لحاظ علمی نمایندگی می‌کنند، از فاصله صد کیلومتری راهی به این هم‌اندیشی نمی‌یابند، بُعد سیاسی-علمی بحران زاینده‌رود را به ما گوشزد می‌کند. مشابه این داستان در سمت دیگر نیز دیده می‌شود؛ آن‌هنگام که در عکس‌های منتشرشده از برخی کنفرانس‌های علمی در شهرکرد (که غالبا خالی از همکاران اصفهانی برگزار می‌شود) حضاری در جلسه دیده می‌شوند که در حالِ تشویق سخنران، به صورت ایستاده هستند و اگر کسی از موضوع همایش مطلع نباشد ممکن است عکس‌ها را با تصاویر کارزارهای انتخاباتی اشتباه بگیرد. در همین راستا، ورود استادان و پژوهشگران به نهادهای اجرائی آب استانی و همچنین به‌کارگرفته‌شدن مدیران مجرب وزارتخانه‌ای در بالاترین سطوح تصمیم‌گیری استان دلیل دیگری بر ردپای «آبِ سیاسی» در گفتمان حوضه زاینده‌رود است. از آنجا که این کنشگری‌ها در امتداد فرایند «حق‌خواهی» اجتماعی شکل می‌گیرد، طبیعی است نام کنشگران هم به‌راحتی وارد گفتمان طبقات مختلف جامعه شود.
زاینده‌رود، جامعه و تاریخ
زاینده‌رود بحرانی را از سر می‌گذراند که امروزه همه اکوسیستم‌های طبیعی ایران درگیر آن هستند: بحران حکمرانی نامطلوب آب. از این ‌نظر زاینده‌رود را نمی‌توان تافته‌ای جدابافته در متن کشور دانست، اما به‌طور‌حتم جدی‌ترین مسئله‌ای است که دامنه سیاسی و اجتماعی‌اش به‌وضوح در سپهر سیاسی-اجتماعی کشور دیده می‌شود: بزرگ‌ترین تجمعات زیست محیطی، تهدیدهای متعدد به استعفای دسته‌جمعی در مجلس و رخدادهای ناگوار اجتماعی- زیست‌محیطی در شرق اصفهان. چهارمحالی‌هایی که شعارهایشان در تجمعات زیست‌محیطی، خاطره مشروطه را در ذهن ما تداعی می‌کند: «خوزستانی‌هایی که همپای تهدیدهای مجلسی‌شان، از تنها ابزار سرمایه‌ای‌شان، یعنی نفت، استفاده می‌کنند: مشابه تهدید یزدی‌ها درخصوص ‌ارسال‌نکردن سنگ آهن بافق به ذوب‌آهن اصفهان در پی تخریب لوله انتقال آب یزد توسط کشاورزان شرق اصفهان در اسفندماه 91؛ و اصفهانی‌هایی که حق خود از زاینده‌رود را، گاهی، کابین زنانشان می‌دانند.
با همه این تفاسیر باید درنظرداشت که زاینده‌رود تنها یک رود نیست، بلکه رگ حیاتی تمدن معاصر ایرانی- شیعی است. عاملیت آن در شکل‌گیری و امتداد این اصلی‌ترین جریان تمدنی ایران معاصر بسیار قابل‌ملاحظه است و محصولِ آن، یعنی اصفهان نیز به‌عنوان حلقه‌ای واسط بین «تمدن رودخانه»‌ای زاگرس و «تمدن قناتی» حاکم بر شرق فلات ایران، از جایگاهی ویژه در سیر تاریخی حکمرانی آب ایران برخوردار است؛ لذا حیات آن همچون ارومیه، کارون و دیگر بدنه‌های آبی کشور، اگرچه مهم و حیاتی است، اما تبیین شرایط سیاسی-تاریخی‌اش به‌یقین از پیچیدگی‌های بیشتری برخوردار است؛ لذا تقلیل این مسئله به یک بحران هیدورلوژیکیِ منابع و مصارف، یک ساده‌انگاری محض است.
چه می‌توان کرد؟
یکی از راه‌کارهای برون‌رفت از این آچمزشدگی فرایندی در حوزه عمل، واردشدن به فضای «هم-مهندسی» (Co-Engineering) در حوزه علم است. به این معنی که همه فازهای مطالعه می‌بایست در قالب مشارکت‌های علمی و با داشتن چهارچوب‌های علمی مشترک و یکپارچه به انجام برسد؛ نه به صورت جزیره‌ای در استان‌ها. اگرچه این فضای «هم-مهندسی» دراصل ‌باید بین همه گروه‌های گرودار3 («مردم» و «دولت») به انجام برسد، اما آن چیزی که به‌نظرمی‌رسد در وهله نخست و پیش از اضافه‌شدن آنها به فرایند حل مسئله نیاز است، کاستن از حجم «واگرایی معرفتی» و «همسوسازی نگرشی» کارشناسان آب و محیط‌زیست در حوزه دانش است. در این راستا «شفافیت» اطلاعات و «دسترسی» بی‌قیدوشرط کارشناسان استان‌های درگیر به همه داده‌های فنی، اصلی زیربنایی برای تسهیل این گفتمان دانشگاهی خواهد بود.
در پاسخ به این سوال که چه می‌توان کرد، قطعا می‌توان موارد متعددی را بیان کرد. اما درخصوص بحث کارشناسیِ بحران، نگارنده معتقد است که نجات زاینده‌رود نه در دستِ آلمانی‌هاست4 و نه در گرو سخنرانی‌های استادان برجسته بین‌المللی. مطمئنا منجـی را باید از درون این بحران جست‌وجو کرد. منجی، «خلاقیت» برآمده از اقتضائات درونی سیستمی است که خواهان تغییر است؛ چیزی که در استان‌ها به صورت جداگانه درحال‌رخ‌دادن است. نمونه‌ای از بروز این خلاقیت را می‌توان در شکل‌گیری تشکل‌های مردم‌نهاد در مناطق مختلف دید: چیزی شبیه آنچه در نظام صنفی کشاورزی شرق اصفهان درحال شکل‌گرفتن و قوام‌یافتن است.
آنچه امروز کارشناسان آب کشور در قالب «بورس آب» و یا «حسابداری آب» به‌عنوان راه نجات آب کشور مطرح می‌کنند، چیزی نیست جز خلاقیت برآمده از درون بحران آب در حوضه آبریزMurray-Darling کشور استرالیا در طول یک دوره خشک‌سالی 10 ساله. صدالبته استفاده‌نکردن از تجربه دیگر کشورها، خارج از دایره عقل و منطق است، اما دوراندیشی استراتژیک این مسئله را به ما یادآوری می‌کند که نباید اقتضائات درونی بحران امروز زاینده‌رود و نسبتِ آن با تاریخ و سیاست را از نظر دور داشت و تنها به انتقالِ دانش از دیگر کشورها بسنده کرد.
بحران زاینده‌رود فرصتی طلایی است که می‌تواند منطقه را درگیر پروژه اصلاحات توسعه‌ای کند، حکمرانی آب را بازتعریف و مردم را از حاشیه به متن تغییرات دعوت کند. غفلت از همین اصل بود که همان کارشناسانِ خلاق استرالیایی را که دانش و تجربه‌شان امروزه در حوزه مدیریت آب مرجع محققانِ آب در سراسر دنیاست، در سال 2010 بهت‌زده کرد؛ آن‌گاه که با چشمان خود دیدند چگونه سند عملیاتی (action plan) که پس از سال‌ها برای حوضه تهیه کرده بودند، توسط مردم ناراضی به آتش کشیده شد. تجربه‌ای که در آن دریافتند برای تصویب نهایی و اجرای بهینه سند مهم آن است که نخست جایگاه مردم و نوع تعاملِ دانشمندان و مسئولان با آنها بازتعریف شود. اگرچه این نگاه در ایران هم به لحاظ فنی و سیاسی مخالفانی جدی دارد، اما تجربه‌های جهانی نشان می‌دهد که چاره‌ای جز پذیرش آن نیست. در همین رابطه همین بس که بدانیم برخی از دانشمندان برجسته آب کشور که مخالف این گزاره هستند، برای تفهیم مشکلات مترتب بر دموکراتیزه‌کردن فضای تصمیم‌گیری آب کشور، مثالِ دادن گوشت به دست گربه را می‌زنند.
شاید انتظار ارائه راه‌کارهایی ملموس برای حل بحران از این مقاله می‌رفت؛ راه‌حل‌هایی کوتاه، میان و بلندمدت. اینکه، برای مثال، پمپاژهای غیرقانونی جمع‌آوری و کنترل شود، مدرنازیسیون سیستم کشاورزی حوضه و تغییر الگوی کشت به‌عنوان سیاست بالادستی دنبال شوند، و یا اینکه در حرکتی جدی‌تر تشکیل «شورای حوضه‌ای آب» در دستور کار قرارگیرد. اما با توجه به اینکه این مقاله از سه ضلع «مردم»، «علم» و «دولت»، تمرکزش را تنها بر فهمِ بیشتر نقش «علم» در این بحران قرار داده است، بر این اعتقاد است که پاسخِ مسئله را باید پاسخی درون‌زا، و معطوف به ساحت علم و نمایندگانش دانست. بر این اساس با توجه به وجود ترجمه‌های مختلف از بحران در استان‌ها، به‌نظرمی‌رسد راه‌حل زاینده‌رود را می‌توان در تکثر معرفتی و اجماع حداکثری بر چهارچوب‌های علمی مشترک جست؛ در گفت‌وگو و خلاقیت برآمده از آن. آن‌گاه می‌توان به موضع مستحکم‌ترِ «علم» به نسبت ضلعِ «دولت» امیدوار بود.
پی‌نوشت‌ها
1- صفوی، حمیدرضا، 1391، انتقال آب به حوضه زاینده‌رود یک انتخاب یا یک ضرورت، همایش ملی انتقال آب بین حوضه‌ای (چالش‌ها و فرصت‌ها)
2- عنوان مناظره مکتوب بین استادان دانشگاه اصفهان و اهواز
http://zayanderud.com/?part=menu&inc=menu&id=110
3- ذی نفع
4-http://www.mehrnews.com/news/2300794/ نجات زاینده‌رود به آلمانی‌ها سپرده شد/ تبادل فناوری ایران- آلمان

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.