مصاحبه با سیدمحمود حسینی، استاندار پیشین اصفهان:
گفتوگو بر اساس فهم مشترک راهحل نزاعهای آبی در کشور
اعظم پویان: آنچه باعث شده اصفهان در تب کمبود آب بسوزد اقداماتی بوده که رژیم طبیعی رودخانه زایندهرود را برهم زده است. شهر اصفهان هیچگاه پربارش نبوده وهمواره با کمیابی آب مواجه بوده، اما علت اینکه در گذشته کمتر مثل این سالها با بحران آب مواجه شده، وجود یک نظام دقیق تأمین و تقسیم آب بوده که در آن حقابه هر بلوک، روستا و مزرعه، مشخص شده بود. سیدمحمود حسینی معتقد است در این روزگار، نخبگان و اندیشمندان کنار کشیده، و نقشی برای بهروزکردن دانش بومی تولید و مدیریت آب و نشر آگاهیهای مردم نسبت به آب انجام ندادهاند. ضمن اینکه توسعه ناپایدار و گسترش صنعت، باعث برهمزدن آمایش جمعیتی این سرزمین شد. درنهایت امروز اصفهان نهتنها داغدار ازدستدادن زایندهرود، بلکه در حال پرداخت بهای سنگینتری است و آن ازدستدادن فرصت گفتوگوی مبتنی بر فهم مشترک بین نسقبران است که باید احیا شود. ویژهنامه اقتصادی «شرق» در این پیوند، گفتوگویی با سیدمحمود حسینی، استاندار پیشین اصفهان و سیستانوبلوچستان انجام داده است که در ادامه میخوانید:
زایندهرود نمادی از هویت اصفهان است؛ ولی متأسفانه درحالحاضر این رودخانه با بحران روبهروست. به نظر شما علت اصلی ازبینرفتن زایندهرود چیست؟ نگاه سیاسی بر مدیریت زایندهرود باعث ازدسترفتن زایندهرود شده است یا بهخاطر تغییرات آبوهوایی بوده است یا دلایل دیگری داشته است؟
جغرافیا و اقلیم ایران بهصورت خشک و نیمهخشک است. آب از قدیم برای مردمان ایران اهمیت بسیار زیادی داشته و در واقع محور حیات اجتماعی آنها بوده است، بههمیندلیل ایرانیها محدودیت و کمیابی آب را درک میکردند. رمز ماندگاری ایرانیها بهخاطر داشتن دانش بومی متناسب با زیستبوم خود و ارتقای آن در ابعاد مختلفی که به ادامه حیاتشان مربوط میشده، و همزیستی و تفاهم است. بهخصوص در موضوع آب این مسئله اهمیت بیشتری پیدا میکرده است. ایرانیها در زمینه آب و گاهشناسی، پیشرفتهای خوبی داشتهاند. در ایران بهجز سواحل دریای مازندران و نواحی دامنه البرز و همچنین در غرب و دامنه زاگرس که از بارشهای نسبتا خوبی برخوردار بوده، در بقیه مناطق، آب همیشه کمیاب بوده است. اصفهان نیز به دلیل رودخانه زایندهرود که آن هم از زاگرس سرچشمه میگیرد، دشت آبادی در پهنه کویر بوده، وگرنه بهشدت مستعد کویریشدن است. متوسط بارندگی در اصفهان حدود 120 میلیمتر در سال است که حدود یکسوم بارندگی ایران بهحساب میآید؛ یعنی اگرمتوسط بارندگی در کل ایران را 250 میلیمتر بگیرید -که خود آن هم یکسوم متوسط بارندگی دنیاست- اصفهان را بسیار کمآب خواهیم دید.
هرچه از دامنههای غربی و شمالی، یعنی از دامنه البرز و زاگرس به سمت مرکز و جنوبشرقی فاصله بگیریم، بهتدریج آبادی کمتر شده و فاصله سکونتگاهها نیز کمتر خواهد شد. همچنین ارتفاع از سطح دریا و بادهای خشک نیز در بیآبی فلات مرکزی و فلات شرق بیتأثیر نیست.
حال با این شرایط جغرافیایی، ساکنان این مناطق سعی مداوم میکردند دانش و مهارت خود را برای حفظ و ادامه حیات بالا ببرند و بهرهوریشان ارتقا پیدا کند؛ برای مثال سعی در استفاده از آبهای زیرزمینی نمونهای از این دانش است، بهطوریکه اختراع قنات را به ایرانیها نسبت میدهند. همچنین تکنولوژیهای دیگری برای انتقال آب و ایجاد بندها و شادروانها و استفاده حداکثری از آبهای حداقلی، همه نشاندهنده اهمیت آب در این مناطق بوده است. نظام تقسیم آب در ایران بسیار دقیق و حسابشده بوده که زاییده خلاقیت و ابتکار و حاصل یک سرمایه اجتماعی است که در طول قرنها شکل گرفته است. همین مادیها در استان اصفهان خود نشانهای از ابتکار ساکنان این منطقه بوده است. یکی از ویژگیهای منحصربهفرد زایندهرود این است که آب آن به نقاط با ارتفاع بالاتر رودخانه مینشیند و این به دلیل همین محاسبات و شیببندی دقیقی است که اعمال میشده؛ برای مثال مادیها در زایندهرود به مثابه یک شریان حیاتی از این رودخانه منشعب و سپس به مادیهای فرعیتر تقسیم شده و سطح وسیعی از سواحل زایندهرود را در فواصل دور از محور رودخانه با شیبهای ترازشده تقسیم میکند. با توجه
به وجود مدل مدیریتی که از قدیم در این سرزمین حاکم بوده، اما در زندگی و کسبوکار مردم، نوعی رهبری درونی وهمکاری اجتماعی، همراه با یک مدیریت کارشناسی و بهنوعی در لایههای زیرین جامعه نوعی دموکراسی و تعامل وهمزیستی وجود داشته و این راز ماندگاری آنها و پایداری حیات اقتصادی و اجتماعی، در دورههای مختلف بوده است. نفع شخصی در پرتو منافع جمعی دیده میشده و مشارکت همه ذینفعان را ملاک قرار میدادند. اصفهان بر اساس نظام تقسیم آب به چندین بلوک تقسیم میشده است. حقوق همه بخشها و بلوکها و مزارع و ساکنان، مدنظر قرار میگرفته و تجاوز به حقوق حقابهداران عرف نبوده است و اگر کسی از این حقوق تجاوز میکرد، خودبهخود از بخشی ازحقوق اجتماعی محروم میشد. اینگونه نبوده که در مواقع خشکسالی، بالادست بخواهد تمام آب را خودش استفاده کند؛ بلکه رعایت حال پاییندست را میکردند.
بدینترتیب، بیتدبیری و سیاستهای غلط دولتهای بهاصطلاح مدرن و کنارگذاشتن مردم و اصولا نادیدهانگاشتن نقش آنها و نیز ازبینرفتن تفاهم بین نسقبران، زایندهرود را به این روز رسانده است.
محدوده جغرافیایی این نظام بومی و محلی تخصیص آب کجا بوده است؟
حوضه آبریز بوده است. زایندهرود حدود 450 کیلومتر طول دارد و در واقع از سرچشمه در زاگرس میانی تا تالاب گاوخونی با پیچوتاب از بلوکهای مختلف و از لابهلای روستاها و مزارع میگذشته و آنها را به نحو منصفانه و سخاوتمندانه مشروب میکرده است. روستاهایی بوده که مساحت زیر کشت آن بیشتر بوده؛ اما حقابه کمتری داشته است؛ زیرا نوع و جنس زمین این روستا آب کمتری میخورده و نفوذپذیری کمتری داشته است. در واقع، بهخوبی از دانش و تخصص روز برای استفاده بهینه و جلوگیری از هدررفت آب استفاده میشده است؛ برای مثال بندها و سدهایی که روی زایندهرود احداث شده، یکی از همین دانشهاست. نقش این سدها این بوده که اولا آب را نگهداری میکرده و همچنین آب به بالادست مینشسته، ضمن اینکه نقش آبخوان را هم داشته است؛ برای مثال پل خواجو چندین نقش، ازجمله نقش سد را داشته است. پل خواجو به رساندن آب به سمت جنوب زایندهرود کمک میکرده است. قبل از پل خواجو، پل جوبی(جوی آب) است که از آن هم برای انتقال آب به باغات صفوی در چهارباغ بالا و حسینآباد استفاده میشده است.
به نظر شما دلیل بههمخوردن تعادل منابع چه بوده و تا چه حد سیاستهای دولتی و پروژههای آبی بر این قضیه تأثیرگذار بوده است؟
نظام توزیع آب درصفهان دقیقا براساس نسق و حقابه صورت میگرفته است. حقابه آن حقی بود که برای هر مزرعه و روستا تعیین میشده؛ یعنی اگر کسی زمینی میخرید با سند آب (حقابه) آن میخرید وگرنه ارزشی نداشت. درواقع تا دورترین روستا حقابه آن مشخص و مکتوب بود. در آن زمان حقابه بهوسیله کارشناسان و همچنین با نظارت و مدیریت میرابها، مادیسالاران، کدخدایان و ریشسفیدان بلوک توزیع میشد و به دقت از رودخانه، مادیها، دهانه مادیها، بندها و شادروانها و پلها حفاظت میشد. هرکس حقابه مشخصی داشت و نسقبران مطابق سهم خود از آن بهرهمند میشدند. در واقع نظارت دقیقی بر آن وجود داشت و مطابق شرایط کمآبی و پرآبی تنظیم میشد. تمام این حقابهها مستند است و قباله دارد که این قبالهها به شکل طومار درمیآمده و به تأیید نمایندگان محلی حکومتها میرسیده است. درواقع از پایین به بالا بوده است. در گذشته حقابهداران رودخانه زایندهرود متشکل از 9 بلوک و 33 سهم تقسیم شده بود، حتی سهم تالاب گاوخونی در آن مشخص بوده؛ اما بعدا با کانلکشیهای جدید، سهمابهبران اضافه شدند. در ادامه با سیاستهای جدید، مبنی بر مدل از بالا به پایین، تعادل منابع و
مصارف بههم خورد.
به نظر شما ضعف مدیریتی در بخش سیاستگذاری باعث ازبینرفتن زایندهرود شده است؟
اول این نکته را بگویم که سخنان من به این معنا نیست که تمام آنچه در گذشته انجام شده، کامل و بدون نقص بوده است. چهبسا دیگر آن سبک و سیاق در عصر جدید قابلیت اجرا نداشته وحتما باید روزآمد میشد، بهعبارتی ما میتوانستیم نظام تدبیر گذشته -که مبتنی بر مشارکت مردم نخبگان و نهادهای اجتماعی بوده- را حفظ کنیم و آن ارتقا دهیم و دانش بومی را بسط داده و بهروز کنیم. بعد از تحولات مدرن، ساختار سنتی بههم ریخت و ساختار مناسبی جایگزین آن نشد. کشور به دنبال توسعه بود، اما توسعه بیشتر از بالا به پایین و آمرانه بود، ضمن اینکه براساس مبانی درونی جامعه، تدبیر نشده بود؛ بهعبارتدیگر توسعه درونزا اتفاق نیفتاد. به علاوه در مدل توسعه بیشتر به جنبه فنی و اقتصادی توجه میشد و ابعاد اجتماعی، فرهنگی و سیاسی توسعه مد نظر قرار نگرفته است؛ بنابراین مدت مدیدی است که جامعه ایران در دوران گذار بهسر میبرد، بهویژه از دهه 40 با افزایش درآمد نفت، جمعیت ایران مضاعف و توزیع آن ناموزون شد. مهاجرتهای گسترده از روستا به شهر و تمرکز جمعیت در مراکز استانها و کلانشهرها اتفاق افتاد. در اصفهان نیز به موازات ورود صنایع و ذوبآهن از دهه 40،
کلانشهر اصفهان که هفت شهرستان را به هم متصل کرده، در محور رودخانه بهوجود آمد. متأسفانه فعالیت و جمعیتی که در این کلانشهر و در کل استان مستقر شدند، متناسب با میزان آب موردنیاز و موجود در رودخانه و منابع زیرزمینی حوضه زایندهرود نبود. طرحهای انتقال آب از زایندهرود به شهرستانهای کمآب و استانهای همجوار یا صنایع تازه تأسیس نیز مزید برعلت شد. توسعه برونزا و از بالا به پایین در این مقطع، شتاب گرفت و توسعه درونزا که باید تمام گروههای جامعه و نهادها در رشد خود و جامعه ایفای نقش کرده و مشارکت کنند، کمرنگ شد. نظام مدیریت همراه با مشارکت در تأمین، توزیع و حفظ رودخانهها و انهار در ایران یک تجربه گرانسنگ است. «مادیبرداری» در اصفهان و «حشر» در سیستان که همراه با آیین خاصی صورت میگرفت، از جمله این سرمایههای اجتماعی است که با ورود از بالا به پایین دولتهای قبل و بعد از انقلاب از بین رفت. در واقع ما نه نظامات گذشته را برای مدیریت آب داریم و نه نظام کارآمد جدیدی جایگزین شده است. اینجا باید نقد ما نهفقط به دولتها و مدیریتها و سیاستهای ناصحیح آنها، بلکه به نخبگان و اندیشمندان نیز صورت گیرد؛ زیرا
میتوانستند براساس ارزشها و هنجارها و دانش جدید، نظام تدبیر جایگزین روشهای سنتی گذشته را طراحی و ترویج کنند. این انتظار بهخصوص از دوران اصلاحات ارضی که نظم و نسق روستا بههم خورد و جایگزینی برای آن انتخاب نشد، وجود داشته است. در واقع نظام بهرهبرداری جدیدی پس از خردشدن زمینها بهوجود نیامد. بعد از انقلاب هم این روند توسعه نامتوازن ادامه یافت و تشدید شد. این بههمخوردن معیارها بعد از جنگ بیشترهم شد؛ برای مثال قبل از انقلاب در دهه 40، بالادست زایندهرود، ذوبآهن مستقر شد که مکانیابی غلطی بود و بعد از انقلاب با شروع جنگ، چند کیلومتر پایینتر از ذوبآهن، فولاد هرمزگان (همان فولاد مبارکه) به حوض ماهی مبارکه در کنار زایندهرود منتقل شد. این کارخانهها علاوه بر اینکه حجم زیادی از آب را مصرف میکنند، واقعا مناسبات جمعیتی را نیز بههم زدند. جمعیتی که فولاد مبارکه یا صنایع شیمیایی و فلزی و صنایع نظامی با خود به اصفهان آوردهاند و حاشیهنشینی و شهرهای جدید و بالاخره کلانشهری که ایجاد شد، از تبعات آن سیاستهای آمرانه و برونزاست و برای اصفهان مخرب بوده است؛ هرچند دیگران غبطه آن را میخورند. زایندهرود را از
وقتی مشارکت و نقش مردم کاهش پیدا کرد و نقش دستگاههای حاکمیتی، انحصاری و عمده شد، از دست دادیم.
تضاد میان منافع شرق و غرب اصفهان و همچنین اختلافهای میان چهارمحالوبختیاری و اصفهان تا چه حد به دلیل ساختار حمکرانی نامطلوب در امر آب بوده است؟
در این سالها، بهویژه بعد از تجزیه مدیریت حوضههای آبریز به مدیریت استانی و سیاستهای پوپولیستی و تفرقهافکنانه دولت احمدینژاد که نظم و نسقها را به هم زد، نهفقط شرق اصفهان و جلگه زایندهرود دچار تنش آبی شد و تالاب گاوخونی خشکید؛ بلکه غرب اصفهان نیز با بیآبی و کمآبی شدید مواجه شد. مردم و نسقبران زایندهرود، چه در بالادست و چه در پایین دست، هیچگاه تضاد آشتیناپذیری با هم نداشتهاند و از دیرباز با هم تعامل و همزیستی داشتهاند. در توزیع آب هم توضیح دادم که یک نظام تدبیر خوبی بینشان حاکم بود که در آن، سازوکارهای رفع اختلافات به دقت دیده شده بود. این دولتهای تمرکزگرا، با سیاستهای ناموزون خود، بودهاند که مشکلآفرین شدهاند. مدتی قبل آقای مهندس بیطرف، وزیر نیرو در دوره اصلاحات، در همایشی در بنیاد باران که قوانین آب را بررسی میکرد، عنوان کردند هرچه از گذشته به حال نزدیک میشویم قوانین آب بدتر و ناکارآمدتر شده است. من در پایان سخنرانی ایشان گفتم یکی از مصادیق این پسرفت، تجزیه مدیریت حوضه آبریز بوده است که ایشان پاسخ داد در اثر فشار نمایندگان مجلس هفتم این تصمیم گرفته شد. از مصادیق نقش منفی دولتها،
بیتدبیریها در دولت آقای احمدینژاد است. ایشان در اولین سفر استانی خود که به استان چهارمحالوبختیاری انجام داد، اعلام کرد از امروز من مدیر آب شما هستم. هرچه خواستید آب بردارید و اگر اضافه آمد، به پاییندست بفرستید. بدیهی است بیان چنین سخنی آنهم به طور علنی از سوی رئیسجمهور یک کشور چه تبعات ناهنجاری در پی خواهد آورد، کما اینکه آثار سوء این سخن نسنجیده هنوز ادامه دارد و تفرقهافکنان از آن بسیار سوءاستفاده کردهاند. کشاورزان شرق اصفهان که حیات خود را در خطر میدیدند ابتدا گروههایی برای مذاکره با مسئولان تشکیل دادند و بین خودشان برای پیگیری مسئله تقسیم کار کردند. وقتی نتیجه نگرفتند در فروردین سال 90 حرکت آرامی راه انداختند و از انتهای زایندهرود در دهانه گاوخونی از ورزنه، بلوک رودشت، براآن، کراج و جی با تراکتورهای خود حرکت کردند و در ورودی اصفهان با مسئولان استان، خواستههای خود را در میان گذاشتند که مدیریت استان نیز به آنها قول رسیدگی داد که فقط به پرداخت خسارت منجر شد. بعدا این اعتراضات ادامه یافت و ضعف مدیریت استانی و ملی در مقطعی متأسفانه منجر به ناآرامی وقطع آب یزد شد که اثرات نامطلوبی در روابط
فیمابین ذینفعان زایندهرود گذاشت. پس از آن گروههایی برای گفتوگو بین کشاورزان اصفهان شکل گرفت و گروهی هم به استان چهارمحالوبختیاری، یعنی منطقهای که طرح انتقال آب به دشت مرکزی ایران در دست اجرا بود، رفتند تا با اهالی منطقه مذاکره کنند و منافع مشترک خودشان را به بحث گذاشتند. طرح بهشتآباد در دوران مدیریت اینجانب در استانداری اصفهان، مطالعه و تصویب شد. این طرح ازجمله اقداماتی بود که بعد از مدتی وقفه در دولت نهم، اجرای آن با تغییراتی در اواخر دولت دهم شروع شد و دراین دولت هم تعطیل و بلاتکلیف شد؛ اما بعد از گفتوگوهایی که کشاورزان اصفهانی داشتند، آن تصمیمی که منجر به توقف طرح بهشتآباد شده بود، دوباره به دلیل مذاکرات محلی در کانون توجه قرار گرفت؛ البته اکنون در حال اجرا نیست، ولی بر تصمیمات قبلی مبنی بر تعطیلی اصرارنیست. درواقع گفتوگوها بسیار مؤثر هستند.
تا چه حد طرحهای انتقال آب و ساخت سدها در بحران آب بهوجودآمده در اصفهان تأثیرگذار بوده است؟
ساخت سدها باید با یک نگاه و رویکرد جدید دنبال شود. چهبسا اگر امروز مطالعه میشد، بعضی سدها ساخته نمیشد. آبخیزداری بالادست سدها باید مدنظر قرار میگرفت. درباره سدهای برقابی در کشور باید تجدیدنظر شود. باید دید طرحهای انتقال آب تا چه زمانی میخواهد ادامه پیدا کند. واقعا باید ظرفیتهایی که وجود دارد را در نظر گرفت. از سوی دیگر سیاستهای غلط دیگری مثل ایجاد مصارف جدید نظیر ایجاد باغات گسترده در ارتفاعات، یا کشتزارهای نوتأسیس و همچنین صنایع آببر مثل فولاد در مناطق کمآب و کویری با منابع محدود آبی کشور تطبیق ندارد.
در ارتباط با زایندهرود نمونهای از طرح انتقال آب یا سدسازی وجود دارد که در این بههمخوردن تعادل آب مؤثر بوده است؟
در آستانه انقلاب وآغاز آن، برخی طرحهایی صورت گرفت که شبکههای آبیاری جدیدی ایجاد کردند. به مناطقی که در استان اصفهان قبلا حقابه نداشتند به آن آب دادند؛ مثل مهیار، جرقویه و برخوار. یا اینکه بارگذاری زیادی بر پیکر نحیف زایندهرود در دو استان چهارمحالوبختیاری و اصفهان صورت گرفت؛ مثل طرحهای انتقال آب از زایندهرود به یزد، دلیجان، بروجن، کاشان، اردستان، نایین و... در حقیقت، طرحهای انتقال آب تونل سوم کوهرنگ و بهشتآباد برای جبران کاهش منابع زایندهرود و جبران کمبودهای ناشی از این بارگذاریها بوده است؛ البته باید یادآوری کنم به نظر من طرحهای انتقال آب جز برای آب شرب و حفظ حیات زیست محیطی دشت مرکزی نباید انجام شود. اینکه در شهرستانهای استان یزد صنایع فولاد در حال گسترش است اصولا این نوع سیاستهایی که اتخاذ شده است، غلط بوده و نشان میدهد که مباحث فنی و اجتماعی دیده نشده و فقط بُعد اقتصادی یا فشار نمایندگان مجلس در نظر گرفته شده است. درباره همه اینها باید تجدیدنظر شود. در شرایط کنونی باید از این حالت احساسی و مقطعی صرفنظر شود. باید ظرفیتهای هر منطقهای را در نظر بگیرند تا مشخص شود هر منطقه چه مقدار ظرفیت
بارگذاری دارد؛ برای مثال اصفهان بالغ بر پنج میلیون جمعیت دارد و واقعا بیشازاین، ظرفیت توسعه سختافزاری و جذب جمعیت ندارد.
به نظر شما کشاورزی چه سهمی از بحران آب را به خود اختصاص داده است؟
توجه به سهم کشاورزی از آب بسیار مهم است؛ اما در سه دهه اخیر، به طور بیسابقهای سهم آب شرب و صنعت افزایش یافته و سهم کشاورزی، خصوصا در پاییندست رودخانه و جلگه زایندهرود کاسته شده است. اما در بستر زایندهرود یک واقعیت را نباید نادیده گرفت و آن اینکه نوعی بازچرخانی آب در حوضه زایندهرود جریان دارد. در واقع زمینهایی که از رودخانه مشروب میشوند، به گونهای است که وقتی آب در زمینهای کشاورزی بالادست مصرف میشود، بیش از 70 درصد آن برمیگردد هرچند با کیفیت پایینتر و در نقطه دورتر، اما بازیافت میشود. در واقع نوعی بدهبستان در آب کشاورزی وجود دارد که پدیده مهمی است. آنچه اهمیت دارد صنعت است که علاوه بر آب زیادی که مصرف میکند جمعیت زیادی را نیز به سمت خود میکشاند؛ برای مثال بیشترین جمعیتی که به استان اصفهان مهاجرت کردهاند، از چهارمحالوبختیاری، لرستان، فریدن و اتفاقا بیشتر از مناطق پرآب است. به دلیل اینکه افراد در جاهایی که امکانات و فرصتهای شغلی جدیدی وجود دارد ساکن میشوند. اصفهان مرکزی، بسیار تراکم جمعیت دارد و بیش از دو سوم جمعیت استان اصفهان در اطراف زایندهرود مستقر شدهاند. این یک عدمتوازن
است.
تفکر مسئولان ما بر مبنای مدیریت بحران است؛ یعنی پس از آنکه وارد بحران شدیم، فکری برای درمان میکنند و در این حالت ممکن است شتابزده عمل شود؛ برای مثال اکنون گفته میشود آب کارون را به چهارمحالوبختیاری و اصفهان و کرمان و یزد بیاورند تا مشکل کمآبی این مناطق حل شود. شما موافق اجرائیشدن این نوع طرحهای انتقال آب هستید؟
این یک بحث کارشناسی است و نیاز به گفتوگو دارد. به نظر من اگر انتقال آب برای تأمین شرب و حفظ محیط زیست باشد، قابلقبول است. ضمن اینکه منابع آبی نامحدود نیست و طرحهای انتقال آب هم حدی دارد. پس باید کمیابی آب را پذیرفت و توسعه بر این اساس باشد. در دورهای که سند توسعه اصفهان را درسالهای 82 و 83 مینوشتیم این مسئله در لحاظکردن توسعه پایدار، آمایش جمعیتی(کاهش نرخ جمعیت و افزایش نرخ نیروهای متخصص)، مهار بیابانزایی و ساماندهی کلان شهر اصفهان با نگاه ویژه به زایندهرود دیده شد و چشمانداز اقتصادی استان به عنوان قطب آموزش عالی و فناوریهای برتر وهمچنین برتر در صنعت توریسم دیده شد. در حقیقت مقرر شده بود با توجه به ظرفیتهای آبی این منطقه و با توجه به کیفیت جمعیت و نه کمیت آن برنامهریزی داشته باشیم و اصفهان به سمت فعالیتهای آببر و جاذب جمعیت نرود. در بحث انتقال آب کارون، شاید بدانید اصفهان خودش تولید آب میکند؛ یعنی دومیلیاردو 500 متر مکعب آب از اصفهان به سمت استانهای دیگر، ازجمله به رودخانههای دز و کارون در استان خوزستان میرود. ورودی آب به اصفهان نیز کمتر از این است. ضمن اینکه در سالهای گذشته
برداشتهای زیادی از زایندهرود صورت گرفته است. طرح انتقال آب به دشت مرکزی ایران، به میزان 580 میلیون مترمکعب و برای سه استان اصفهان، یزد و کرمان است که حدود 40 درصد آن برای اصفهان در نظر گرفته شده است. کارشناسان آب میگویند این میزان برای کارون مشکلی ایجاد نمیکند. بخشی از آب شیرینی که از طریق کارون به خلیجفارس میریزد، میتواند برای دشت مرکزی اختصاص و حل مشکل کند. در واقع طرحی است که از قبل دو بار مطالعه شده و همه جوانب آن در نظر گرفته شده است؛ البته الان هم متوقف است.
به نظر شما این نزاعها در نهایت به کجا ختم خواهد شد؟
اگر این پنج استان، به همان روشی که در گذشته انجام میشده با هم گفتوگو و تعامل داشته باشند، میتوان به حل این مشکل امیدوار بود. استانهای اصفهان، یزد، چهارمحالوبختیاری و خوزستان که حوضههای آبریز مشترک دارند، باید با هم صحبت کنند. این استانها باید آگاهیهای آبیشان را بالا برده و سازمانهای اجتماعیشان را در این بحثها توسعه بدهند، سرمایههای اجتماعیشان را تقویت کرده و گفتوگو کنند و تحتتأثیر جوسازی نباشند؛ بلکه واقعیتها را در نظر بگیرند. باید پذیرفت اگر یزد از نظر توسعه آسیب ببیند قطعا اصفهان هم آسیب خواهد دید و درباره شهرهای دیگر هم همین است. باید یک فهم مشترک بهوجود آید و با هم گفتوگو کنند. اگر چنین شود یکدیگر را متهم به زیادهخواهی نمیکنند و دراینصورت نتیجه خواهند گرفت. این کار نیز ابتدا باید از نخبگان و دانشگاهیان شروع شود. درواقع باید یک اصولی تعریف شود و بر آن مبنا، نخبگان با یکدیگر بحث کنند نه اینکه این فراد هرکدام جداگانه سمینار گذاشته و بحث کنند و دیگران را متهم کنند؛ بلکه باید گفتوگو اتفاق بیفتد. البته شرط آن این است که سازمانهای اجتماعی مورد نیاز را ایجاد کنند و این سازمانها مبتنی
بر اصول علمی و اجتماعی درست باشد.
این سالها فقط منابع زیرزمینی آب نیست که از بین رفته است، بلکه نظامهای حکمرانی ریشهدار نیست که از بین رفته است بلکه آنچه از بین رفته است نهادهای مدنی نیمبندی است که وجود داشته است. گفتوگو بهصورت تودهوار نتیجهبخش نیست، بلکه گفتوگو باید میان نهادهای مدنی شکل بگیرد و ما فاقد این نهادهای مدنی هستیم. نه مطبوعات فعالی داریم و نه احزاب قدرتمند و ملی داریم و نهادهای مدنی اجتماعی یا زیستمحیطی فراگیر داریم یا حتی محلی یا منطقهای که بتواند گفتوگوها را شکل دهد. در واقع این یک پارادوکس است که مهمترین نیاز ما گفتوگو است و از سوی دیگر بیشترین فقر ما در ابزارهای گفتوگوست. با این شرایط آیا امیدی به زندهشدن دوباره زایندهرود وجود دارد؟
اکنون اصفهان و نسقبران یا ذینفعان زایندهرود توقع اینکه این رود دوباره مانند طول تاریخش به صورت دایمی در دشت مرکزی جریان داشته باشد را ندارند؛ ولی انتظار دارند، در حد یک رودخانه غیردایمی، حداقل چهارماه از سال را با یک تقسیم درست و مدیریت صحیح آب داشته باشند. این توقع زیادی نیست و شدنی است. برداشتهای بیرویهای که بهوجود آمده باید متوقف شود و دوباره بهصورت حوضهای مدیریت شود. این موضوعات میتواند، هم مقدمه وهم موضوعات گفتوگو باشد. اگر دولت به نهادهای اجتماعی بیشتر بها دهد، حتما میتوانند در این زمینه مثمرثمر باشند و موفق عمل کنند. کما اینکه ما در گذشته این نهادها را داشتهایم و قابلیت احیا و البته روزآمدکردن آنها وجود دارد. متأسفانه دستگاههای دولتی مایلاند خودشان تصمیم بگیرند و به مشارکت مردم، نخبگان و نهادهای اجتماعی باور ندارند. کارهای کارشناسی دستگاههای دولتی چندان دقیق وفنی نیست. ابعاد فرهنگی اجتماعی در مطالعات مدنظر نبوده است. تجربه نشان داده وزارت نیرو دراینزمینه موفق نبوده است. باید دید تصمیماتی که گرفته و میگیرد تا چه حد دقیق و به چه میزان مبتنی بر توسعه درونزا خواهد بود. این محک
موفقیت این وزارت در مدیریت بحران آب است.
اعظم پویان: آنچه باعث شده اصفهان در تب کمبود آب بسوزد اقداماتی بوده که رژیم طبیعی رودخانه زایندهرود را برهم زده است. شهر اصفهان هیچگاه پربارش نبوده وهمواره با کمیابی آب مواجه بوده، اما علت اینکه در گذشته کمتر مثل این سالها با بحران آب مواجه شده، وجود یک نظام دقیق تأمین و تقسیم آب بوده که در آن حقابه هر بلوک، روستا و مزرعه، مشخص شده بود. سیدمحمود حسینی معتقد است در این روزگار، نخبگان و اندیشمندان کنار کشیده، و نقشی برای بهروزکردن دانش بومی تولید و مدیریت آب و نشر آگاهیهای مردم نسبت به آب انجام ندادهاند. ضمن اینکه توسعه ناپایدار و گسترش صنعت، باعث برهمزدن آمایش جمعیتی این سرزمین شد. درنهایت امروز اصفهان نهتنها داغدار ازدستدادن زایندهرود، بلکه در حال پرداخت بهای سنگینتری است و آن ازدستدادن فرصت گفتوگوی مبتنی بر فهم مشترک بین نسقبران است که باید احیا شود. ویژهنامه اقتصادی «شرق» در این پیوند، گفتوگویی با سیدمحمود حسینی، استاندار پیشین اصفهان و سیستانوبلوچستان انجام داده است که در ادامه میخوانید:
زایندهرود نمادی از هویت اصفهان است؛ ولی متأسفانه درحالحاضر این رودخانه با بحران روبهروست. به نظر شما علت اصلی ازبینرفتن زایندهرود چیست؟ نگاه سیاسی بر مدیریت زایندهرود باعث ازدسترفتن زایندهرود شده است یا بهخاطر تغییرات آبوهوایی بوده است یا دلایل دیگری داشته است؟
جغرافیا و اقلیم ایران بهصورت خشک و نیمهخشک است. آب از قدیم برای مردمان ایران اهمیت بسیار زیادی داشته و در واقع محور حیات اجتماعی آنها بوده است، بههمیندلیل ایرانیها محدودیت و کمیابی آب را درک میکردند. رمز ماندگاری ایرانیها بهخاطر داشتن دانش بومی متناسب با زیستبوم خود و ارتقای آن در ابعاد مختلفی که به ادامه حیاتشان مربوط میشده، و همزیستی و تفاهم است. بهخصوص در موضوع آب این مسئله اهمیت بیشتری پیدا میکرده است. ایرانیها در زمینه آب و گاهشناسی، پیشرفتهای خوبی داشتهاند. در ایران بهجز سواحل دریای مازندران و نواحی دامنه البرز و همچنین در غرب و دامنه زاگرس که از بارشهای نسبتا خوبی برخوردار بوده، در بقیه مناطق، آب همیشه کمیاب بوده است. اصفهان نیز به دلیل رودخانه زایندهرود که آن هم از زاگرس سرچشمه میگیرد، دشت آبادی در پهنه کویر بوده، وگرنه بهشدت مستعد کویریشدن است. متوسط بارندگی در اصفهان حدود 120 میلیمتر در سال است که حدود یکسوم بارندگی ایران بهحساب میآید؛ یعنی اگرمتوسط بارندگی در کل ایران را 250 میلیمتر بگیرید -که خود آن هم یکسوم متوسط بارندگی دنیاست- اصفهان را بسیار کمآب خواهیم دید.
هرچه از دامنههای غربی و شمالی، یعنی از دامنه البرز و زاگرس به سمت مرکز و جنوبشرقی فاصله بگیریم، بهتدریج آبادی کمتر شده و فاصله سکونتگاهها نیز کمتر خواهد شد. همچنین ارتفاع از سطح دریا و بادهای خشک نیز در بیآبی فلات مرکزی و فلات شرق بیتأثیر نیست.
حال با این شرایط جغرافیایی، ساکنان این مناطق سعی مداوم میکردند دانش و مهارت خود را برای حفظ و ادامه حیات بالا ببرند و بهرهوریشان ارتقا پیدا کند؛ برای مثال سعی در استفاده از آبهای زیرزمینی نمونهای از این دانش است، بهطوریکه اختراع قنات را به ایرانیها نسبت میدهند. همچنین تکنولوژیهای دیگری برای انتقال آب و ایجاد بندها و شادروانها و استفاده حداکثری از آبهای حداقلی، همه نشاندهنده اهمیت آب در این مناطق بوده است. نظام تقسیم آب در ایران بسیار دقیق و حسابشده بوده که زاییده خلاقیت و ابتکار و حاصل یک سرمایه اجتماعی است که در طول قرنها شکل گرفته است. همین مادیها در استان اصفهان خود نشانهای از ابتکار ساکنان این منطقه بوده است. یکی از ویژگیهای منحصربهفرد زایندهرود این است که آب آن به نقاط با ارتفاع بالاتر رودخانه مینشیند و این به دلیل همین محاسبات و شیببندی دقیقی است که اعمال میشده؛ برای مثال مادیها در زایندهرود به مثابه یک شریان حیاتی از این رودخانه منشعب و سپس به مادیهای فرعیتر تقسیم شده و سطح وسیعی از سواحل زایندهرود را در فواصل دور از محور رودخانه با شیبهای ترازشده تقسیم میکند. با توجه
به وجود مدل مدیریتی که از قدیم در این سرزمین حاکم بوده، اما در زندگی و کسبوکار مردم، نوعی رهبری درونی وهمکاری اجتماعی، همراه با یک مدیریت کارشناسی و بهنوعی در لایههای زیرین جامعه نوعی دموکراسی و تعامل وهمزیستی وجود داشته و این راز ماندگاری آنها و پایداری حیات اقتصادی و اجتماعی، در دورههای مختلف بوده است. نفع شخصی در پرتو منافع جمعی دیده میشده و مشارکت همه ذینفعان را ملاک قرار میدادند. اصفهان بر اساس نظام تقسیم آب به چندین بلوک تقسیم میشده است. حقوق همه بخشها و بلوکها و مزارع و ساکنان، مدنظر قرار میگرفته و تجاوز به حقوق حقابهداران عرف نبوده است و اگر کسی از این حقوق تجاوز میکرد، خودبهخود از بخشی ازحقوق اجتماعی محروم میشد. اینگونه نبوده که در مواقع خشکسالی، بالادست بخواهد تمام آب را خودش استفاده کند؛ بلکه رعایت حال پاییندست را میکردند.
بدینترتیب، بیتدبیری و سیاستهای غلط دولتهای بهاصطلاح مدرن و کنارگذاشتن مردم و اصولا نادیدهانگاشتن نقش آنها و نیز ازبینرفتن تفاهم بین نسقبران، زایندهرود را به این روز رسانده است.
محدوده جغرافیایی این نظام بومی و محلی تخصیص آب کجا بوده است؟
حوضه آبریز بوده است. زایندهرود حدود 450 کیلومتر طول دارد و در واقع از سرچشمه در زاگرس میانی تا تالاب گاوخونی با پیچوتاب از بلوکهای مختلف و از لابهلای روستاها و مزارع میگذشته و آنها را به نحو منصفانه و سخاوتمندانه مشروب میکرده است. روستاهایی بوده که مساحت زیر کشت آن بیشتر بوده؛ اما حقابه کمتری داشته است؛ زیرا نوع و جنس زمین این روستا آب کمتری میخورده و نفوذپذیری کمتری داشته است. در واقع، بهخوبی از دانش و تخصص روز برای استفاده بهینه و جلوگیری از هدررفت آب استفاده میشده است؛ برای مثال بندها و سدهایی که روی زایندهرود احداث شده، یکی از همین دانشهاست. نقش این سدها این بوده که اولا آب را نگهداری میکرده و همچنین آب به بالادست مینشسته، ضمن اینکه نقش آبخوان را هم داشته است؛ برای مثال پل خواجو چندین نقش، ازجمله نقش سد را داشته است. پل خواجو به رساندن آب به سمت جنوب زایندهرود کمک میکرده است. قبل از پل خواجو، پل جوبی(جوی آب) است که از آن هم برای انتقال آب به باغات صفوی در چهارباغ بالا و حسینآباد استفاده میشده است.
به نظر شما دلیل بههمخوردن تعادل منابع چه بوده و تا چه حد سیاستهای دولتی و پروژههای آبی بر این قضیه تأثیرگذار بوده است؟
نظام توزیع آب درصفهان دقیقا براساس نسق و حقابه صورت میگرفته است. حقابه آن حقی بود که برای هر مزرعه و روستا تعیین میشده؛ یعنی اگر کسی زمینی میخرید با سند آب (حقابه) آن میخرید وگرنه ارزشی نداشت. درواقع تا دورترین روستا حقابه آن مشخص و مکتوب بود. در آن زمان حقابه بهوسیله کارشناسان و همچنین با نظارت و مدیریت میرابها، مادیسالاران، کدخدایان و ریشسفیدان بلوک توزیع میشد و به دقت از رودخانه، مادیها، دهانه مادیها، بندها و شادروانها و پلها حفاظت میشد. هرکس حقابه مشخصی داشت و نسقبران مطابق سهم خود از آن بهرهمند میشدند. در واقع نظارت دقیقی بر آن وجود داشت و مطابق شرایط کمآبی و پرآبی تنظیم میشد. تمام این حقابهها مستند است و قباله دارد که این قبالهها به شکل طومار درمیآمده و به تأیید نمایندگان محلی حکومتها میرسیده است. درواقع از پایین به بالا بوده است. در گذشته حقابهداران رودخانه زایندهرود متشکل از 9 بلوک و 33 سهم تقسیم شده بود، حتی سهم تالاب گاوخونی در آن مشخص بوده؛ اما بعدا با کانلکشیهای جدید، سهمابهبران اضافه شدند. در ادامه با سیاستهای جدید، مبنی بر مدل از بالا به پایین، تعادل منابع و
مصارف بههم خورد.
به نظر شما ضعف مدیریتی در بخش سیاستگذاری باعث ازبینرفتن زایندهرود شده است؟
اول این نکته را بگویم که سخنان من به این معنا نیست که تمام آنچه در گذشته انجام شده، کامل و بدون نقص بوده است. چهبسا دیگر آن سبک و سیاق در عصر جدید قابلیت اجرا نداشته وحتما باید روزآمد میشد، بهعبارتی ما میتوانستیم نظام تدبیر گذشته -که مبتنی بر مشارکت مردم نخبگان و نهادهای اجتماعی بوده- را حفظ کنیم و آن ارتقا دهیم و دانش بومی را بسط داده و بهروز کنیم. بعد از تحولات مدرن، ساختار سنتی بههم ریخت و ساختار مناسبی جایگزین آن نشد. کشور به دنبال توسعه بود، اما توسعه بیشتر از بالا به پایین و آمرانه بود، ضمن اینکه براساس مبانی درونی جامعه، تدبیر نشده بود؛ بهعبارتدیگر توسعه درونزا اتفاق نیفتاد. به علاوه در مدل توسعه بیشتر به جنبه فنی و اقتصادی توجه میشد و ابعاد اجتماعی، فرهنگی و سیاسی توسعه مد نظر قرار نگرفته است؛ بنابراین مدت مدیدی است که جامعه ایران در دوران گذار بهسر میبرد، بهویژه از دهه 40 با افزایش درآمد نفت، جمعیت ایران مضاعف و توزیع آن ناموزون شد. مهاجرتهای گسترده از روستا به شهر و تمرکز جمعیت در مراکز استانها و کلانشهرها اتفاق افتاد. در اصفهان نیز به موازات ورود صنایع و ذوبآهن از دهه 40،
کلانشهر اصفهان که هفت شهرستان را به هم متصل کرده، در محور رودخانه بهوجود آمد. متأسفانه فعالیت و جمعیتی که در این کلانشهر و در کل استان مستقر شدند، متناسب با میزان آب موردنیاز و موجود در رودخانه و منابع زیرزمینی حوضه زایندهرود نبود. طرحهای انتقال آب از زایندهرود به شهرستانهای کمآب و استانهای همجوار یا صنایع تازه تأسیس نیز مزید برعلت شد. توسعه برونزا و از بالا به پایین در این مقطع، شتاب گرفت و توسعه درونزا که باید تمام گروههای جامعه و نهادها در رشد خود و جامعه ایفای نقش کرده و مشارکت کنند، کمرنگ شد. نظام مدیریت همراه با مشارکت در تأمین، توزیع و حفظ رودخانهها و انهار در ایران یک تجربه گرانسنگ است. «مادیبرداری» در اصفهان و «حشر» در سیستان که همراه با آیین خاصی صورت میگرفت، از جمله این سرمایههای اجتماعی است که با ورود از بالا به پایین دولتهای قبل و بعد از انقلاب از بین رفت. در واقع ما نه نظامات گذشته را برای مدیریت آب داریم و نه نظام کارآمد جدیدی جایگزین شده است. اینجا باید نقد ما نهفقط به دولتها و مدیریتها و سیاستهای ناصحیح آنها، بلکه به نخبگان و اندیشمندان نیز صورت گیرد؛ زیرا
میتوانستند براساس ارزشها و هنجارها و دانش جدید، نظام تدبیر جایگزین روشهای سنتی گذشته را طراحی و ترویج کنند. این انتظار بهخصوص از دوران اصلاحات ارضی که نظم و نسق روستا بههم خورد و جایگزینی برای آن انتخاب نشد، وجود داشته است. در واقع نظام بهرهبرداری جدیدی پس از خردشدن زمینها بهوجود نیامد. بعد از انقلاب هم این روند توسعه نامتوازن ادامه یافت و تشدید شد. این بههمخوردن معیارها بعد از جنگ بیشترهم شد؛ برای مثال قبل از انقلاب در دهه 40، بالادست زایندهرود، ذوبآهن مستقر شد که مکانیابی غلطی بود و بعد از انقلاب با شروع جنگ، چند کیلومتر پایینتر از ذوبآهن، فولاد هرمزگان (همان فولاد مبارکه) به حوض ماهی مبارکه در کنار زایندهرود منتقل شد. این کارخانهها علاوه بر اینکه حجم زیادی از آب را مصرف میکنند، واقعا مناسبات جمعیتی را نیز بههم زدند. جمعیتی که فولاد مبارکه یا صنایع شیمیایی و فلزی و صنایع نظامی با خود به اصفهان آوردهاند و حاشیهنشینی و شهرهای جدید و بالاخره کلانشهری که ایجاد شد، از تبعات آن سیاستهای آمرانه و برونزاست و برای اصفهان مخرب بوده است؛ هرچند دیگران غبطه آن را میخورند. زایندهرود را از
وقتی مشارکت و نقش مردم کاهش پیدا کرد و نقش دستگاههای حاکمیتی، انحصاری و عمده شد، از دست دادیم.
تضاد میان منافع شرق و غرب اصفهان و همچنین اختلافهای میان چهارمحالوبختیاری و اصفهان تا چه حد به دلیل ساختار حمکرانی نامطلوب در امر آب بوده است؟
در این سالها، بهویژه بعد از تجزیه مدیریت حوضههای آبریز به مدیریت استانی و سیاستهای پوپولیستی و تفرقهافکنانه دولت احمدینژاد که نظم و نسقها را به هم زد، نهفقط شرق اصفهان و جلگه زایندهرود دچار تنش آبی شد و تالاب گاوخونی خشکید؛ بلکه غرب اصفهان نیز با بیآبی و کمآبی شدید مواجه شد. مردم و نسقبران زایندهرود، چه در بالادست و چه در پایین دست، هیچگاه تضاد آشتیناپذیری با هم نداشتهاند و از دیرباز با هم تعامل و همزیستی داشتهاند. در توزیع آب هم توضیح دادم که یک نظام تدبیر خوبی بینشان حاکم بود که در آن، سازوکارهای رفع اختلافات به دقت دیده شده بود. این دولتهای تمرکزگرا، با سیاستهای ناموزون خود، بودهاند که مشکلآفرین شدهاند. مدتی قبل آقای مهندس بیطرف، وزیر نیرو در دوره اصلاحات، در همایشی در بنیاد باران که قوانین آب را بررسی میکرد، عنوان کردند هرچه از گذشته به حال نزدیک میشویم قوانین آب بدتر و ناکارآمدتر شده است. من در پایان سخنرانی ایشان گفتم یکی از مصادیق این پسرفت، تجزیه مدیریت حوضه آبریز بوده است که ایشان پاسخ داد در اثر فشار نمایندگان مجلس هفتم این تصمیم گرفته شد. از مصادیق نقش منفی دولتها،
بیتدبیریها در دولت آقای احمدینژاد است. ایشان در اولین سفر استانی خود که به استان چهارمحالوبختیاری انجام داد، اعلام کرد از امروز من مدیر آب شما هستم. هرچه خواستید آب بردارید و اگر اضافه آمد، به پاییندست بفرستید. بدیهی است بیان چنین سخنی آنهم به طور علنی از سوی رئیسجمهور یک کشور چه تبعات ناهنجاری در پی خواهد آورد، کما اینکه آثار سوء این سخن نسنجیده هنوز ادامه دارد و تفرقهافکنان از آن بسیار سوءاستفاده کردهاند. کشاورزان شرق اصفهان که حیات خود را در خطر میدیدند ابتدا گروههایی برای مذاکره با مسئولان تشکیل دادند و بین خودشان برای پیگیری مسئله تقسیم کار کردند. وقتی نتیجه نگرفتند در فروردین سال 90 حرکت آرامی راه انداختند و از انتهای زایندهرود در دهانه گاوخونی از ورزنه، بلوک رودشت، براآن، کراج و جی با تراکتورهای خود حرکت کردند و در ورودی اصفهان با مسئولان استان، خواستههای خود را در میان گذاشتند که مدیریت استان نیز به آنها قول رسیدگی داد که فقط به پرداخت خسارت منجر شد. بعدا این اعتراضات ادامه یافت و ضعف مدیریت استانی و ملی در مقطعی متأسفانه منجر به ناآرامی وقطع آب یزد شد که اثرات نامطلوبی در روابط
فیمابین ذینفعان زایندهرود گذاشت. پس از آن گروههایی برای گفتوگو بین کشاورزان اصفهان شکل گرفت و گروهی هم به استان چهارمحالوبختیاری، یعنی منطقهای که طرح انتقال آب به دشت مرکزی ایران در دست اجرا بود، رفتند تا با اهالی منطقه مذاکره کنند و منافع مشترک خودشان را به بحث گذاشتند. طرح بهشتآباد در دوران مدیریت اینجانب در استانداری اصفهان، مطالعه و تصویب شد. این طرح ازجمله اقداماتی بود که بعد از مدتی وقفه در دولت نهم، اجرای آن با تغییراتی در اواخر دولت دهم شروع شد و دراین دولت هم تعطیل و بلاتکلیف شد؛ اما بعد از گفتوگوهایی که کشاورزان اصفهانی داشتند، آن تصمیمی که منجر به توقف طرح بهشتآباد شده بود، دوباره به دلیل مذاکرات محلی در کانون توجه قرار گرفت؛ البته اکنون در حال اجرا نیست، ولی بر تصمیمات قبلی مبنی بر تعطیلی اصرارنیست. درواقع گفتوگوها بسیار مؤثر هستند.
تا چه حد طرحهای انتقال آب و ساخت سدها در بحران آب بهوجودآمده در اصفهان تأثیرگذار بوده است؟
ساخت سدها باید با یک نگاه و رویکرد جدید دنبال شود. چهبسا اگر امروز مطالعه میشد، بعضی سدها ساخته نمیشد. آبخیزداری بالادست سدها باید مدنظر قرار میگرفت. درباره سدهای برقابی در کشور باید تجدیدنظر شود. باید دید طرحهای انتقال آب تا چه زمانی میخواهد ادامه پیدا کند. واقعا باید ظرفیتهایی که وجود دارد را در نظر گرفت. از سوی دیگر سیاستهای غلط دیگری مثل ایجاد مصارف جدید نظیر ایجاد باغات گسترده در ارتفاعات، یا کشتزارهای نوتأسیس و همچنین صنایع آببر مثل فولاد در مناطق کمآب و کویری با منابع محدود آبی کشور تطبیق ندارد.
در ارتباط با زایندهرود نمونهای از طرح انتقال آب یا سدسازی وجود دارد که در این بههمخوردن تعادل آب مؤثر بوده است؟
در آستانه انقلاب وآغاز آن، برخی طرحهایی صورت گرفت که شبکههای آبیاری جدیدی ایجاد کردند. به مناطقی که در استان اصفهان قبلا حقابه نداشتند به آن آب دادند؛ مثل مهیار، جرقویه و برخوار. یا اینکه بارگذاری زیادی بر پیکر نحیف زایندهرود در دو استان چهارمحالوبختیاری و اصفهان صورت گرفت؛ مثل طرحهای انتقال آب از زایندهرود به یزد، دلیجان، بروجن، کاشان، اردستان، نایین و... در حقیقت، طرحهای انتقال آب تونل سوم کوهرنگ و بهشتآباد برای جبران کاهش منابع زایندهرود و جبران کمبودهای ناشی از این بارگذاریها بوده است؛ البته باید یادآوری کنم به نظر من طرحهای انتقال آب جز برای آب شرب و حفظ حیات زیست محیطی دشت مرکزی نباید انجام شود. اینکه در شهرستانهای استان یزد صنایع فولاد در حال گسترش است اصولا این نوع سیاستهایی که اتخاذ شده است، غلط بوده و نشان میدهد که مباحث فنی و اجتماعی دیده نشده و فقط بُعد اقتصادی یا فشار نمایندگان مجلس در نظر گرفته شده است. درباره همه اینها باید تجدیدنظر شود. در شرایط کنونی باید از این حالت احساسی و مقطعی صرفنظر شود. باید ظرفیتهای هر منطقهای را در نظر بگیرند تا مشخص شود هر منطقه چه مقدار ظرفیت
بارگذاری دارد؛ برای مثال اصفهان بالغ بر پنج میلیون جمعیت دارد و واقعا بیشازاین، ظرفیت توسعه سختافزاری و جذب جمعیت ندارد.
به نظر شما کشاورزی چه سهمی از بحران آب را به خود اختصاص داده است؟
توجه به سهم کشاورزی از آب بسیار مهم است؛ اما در سه دهه اخیر، به طور بیسابقهای سهم آب شرب و صنعت افزایش یافته و سهم کشاورزی، خصوصا در پاییندست رودخانه و جلگه زایندهرود کاسته شده است. اما در بستر زایندهرود یک واقعیت را نباید نادیده گرفت و آن اینکه نوعی بازچرخانی آب در حوضه زایندهرود جریان دارد. در واقع زمینهایی که از رودخانه مشروب میشوند، به گونهای است که وقتی آب در زمینهای کشاورزی بالادست مصرف میشود، بیش از 70 درصد آن برمیگردد هرچند با کیفیت پایینتر و در نقطه دورتر، اما بازیافت میشود. در واقع نوعی بدهبستان در آب کشاورزی وجود دارد که پدیده مهمی است. آنچه اهمیت دارد صنعت است که علاوه بر آب زیادی که مصرف میکند جمعیت زیادی را نیز به سمت خود میکشاند؛ برای مثال بیشترین جمعیتی که به استان اصفهان مهاجرت کردهاند، از چهارمحالوبختیاری، لرستان، فریدن و اتفاقا بیشتر از مناطق پرآب است. به دلیل اینکه افراد در جاهایی که امکانات و فرصتهای شغلی جدیدی وجود دارد ساکن میشوند. اصفهان مرکزی، بسیار تراکم جمعیت دارد و بیش از دو سوم جمعیت استان اصفهان در اطراف زایندهرود مستقر شدهاند. این یک عدمتوازن
است.
تفکر مسئولان ما بر مبنای مدیریت بحران است؛ یعنی پس از آنکه وارد بحران شدیم، فکری برای درمان میکنند و در این حالت ممکن است شتابزده عمل شود؛ برای مثال اکنون گفته میشود آب کارون را به چهارمحالوبختیاری و اصفهان و کرمان و یزد بیاورند تا مشکل کمآبی این مناطق حل شود. شما موافق اجرائیشدن این نوع طرحهای انتقال آب هستید؟
این یک بحث کارشناسی است و نیاز به گفتوگو دارد. به نظر من اگر انتقال آب برای تأمین شرب و حفظ محیط زیست باشد، قابلقبول است. ضمن اینکه منابع آبی نامحدود نیست و طرحهای انتقال آب هم حدی دارد. پس باید کمیابی آب را پذیرفت و توسعه بر این اساس باشد. در دورهای که سند توسعه اصفهان را درسالهای 82 و 83 مینوشتیم این مسئله در لحاظکردن توسعه پایدار، آمایش جمعیتی(کاهش نرخ جمعیت و افزایش نرخ نیروهای متخصص)، مهار بیابانزایی و ساماندهی کلان شهر اصفهان با نگاه ویژه به زایندهرود دیده شد و چشمانداز اقتصادی استان به عنوان قطب آموزش عالی و فناوریهای برتر وهمچنین برتر در صنعت توریسم دیده شد. در حقیقت مقرر شده بود با توجه به ظرفیتهای آبی این منطقه و با توجه به کیفیت جمعیت و نه کمیت آن برنامهریزی داشته باشیم و اصفهان به سمت فعالیتهای آببر و جاذب جمعیت نرود. در بحث انتقال آب کارون، شاید بدانید اصفهان خودش تولید آب میکند؛ یعنی دومیلیاردو 500 متر مکعب آب از اصفهان به سمت استانهای دیگر، ازجمله به رودخانههای دز و کارون در استان خوزستان میرود. ورودی آب به اصفهان نیز کمتر از این است. ضمن اینکه در سالهای گذشته
برداشتهای زیادی از زایندهرود صورت گرفته است. طرح انتقال آب به دشت مرکزی ایران، به میزان 580 میلیون مترمکعب و برای سه استان اصفهان، یزد و کرمان است که حدود 40 درصد آن برای اصفهان در نظر گرفته شده است. کارشناسان آب میگویند این میزان برای کارون مشکلی ایجاد نمیکند. بخشی از آب شیرینی که از طریق کارون به خلیجفارس میریزد، میتواند برای دشت مرکزی اختصاص و حل مشکل کند. در واقع طرحی است که از قبل دو بار مطالعه شده و همه جوانب آن در نظر گرفته شده است؛ البته الان هم متوقف است.
به نظر شما این نزاعها در نهایت به کجا ختم خواهد شد؟
اگر این پنج استان، به همان روشی که در گذشته انجام میشده با هم گفتوگو و تعامل داشته باشند، میتوان به حل این مشکل امیدوار بود. استانهای اصفهان، یزد، چهارمحالوبختیاری و خوزستان که حوضههای آبریز مشترک دارند، باید با هم صحبت کنند. این استانها باید آگاهیهای آبیشان را بالا برده و سازمانهای اجتماعیشان را در این بحثها توسعه بدهند، سرمایههای اجتماعیشان را تقویت کرده و گفتوگو کنند و تحتتأثیر جوسازی نباشند؛ بلکه واقعیتها را در نظر بگیرند. باید پذیرفت اگر یزد از نظر توسعه آسیب ببیند قطعا اصفهان هم آسیب خواهد دید و درباره شهرهای دیگر هم همین است. باید یک فهم مشترک بهوجود آید و با هم گفتوگو کنند. اگر چنین شود یکدیگر را متهم به زیادهخواهی نمیکنند و دراینصورت نتیجه خواهند گرفت. این کار نیز ابتدا باید از نخبگان و دانشگاهیان شروع شود. درواقع باید یک اصولی تعریف شود و بر آن مبنا، نخبگان با یکدیگر بحث کنند نه اینکه این فراد هرکدام جداگانه سمینار گذاشته و بحث کنند و دیگران را متهم کنند؛ بلکه باید گفتوگو اتفاق بیفتد. البته شرط آن این است که سازمانهای اجتماعی مورد نیاز را ایجاد کنند و این سازمانها مبتنی
بر اصول علمی و اجتماعی درست باشد.
این سالها فقط منابع زیرزمینی آب نیست که از بین رفته است، بلکه نظامهای حکمرانی ریشهدار نیست که از بین رفته است بلکه آنچه از بین رفته است نهادهای مدنی نیمبندی است که وجود داشته است. گفتوگو بهصورت تودهوار نتیجهبخش نیست، بلکه گفتوگو باید میان نهادهای مدنی شکل بگیرد و ما فاقد این نهادهای مدنی هستیم. نه مطبوعات فعالی داریم و نه احزاب قدرتمند و ملی داریم و نهادهای مدنی اجتماعی یا زیستمحیطی فراگیر داریم یا حتی محلی یا منطقهای که بتواند گفتوگوها را شکل دهد. در واقع این یک پارادوکس است که مهمترین نیاز ما گفتوگو است و از سوی دیگر بیشترین فقر ما در ابزارهای گفتوگوست. با این شرایط آیا امیدی به زندهشدن دوباره زایندهرود وجود دارد؟
اکنون اصفهان و نسقبران یا ذینفعان زایندهرود توقع اینکه این رود دوباره مانند طول تاریخش به صورت دایمی در دشت مرکزی جریان داشته باشد را ندارند؛ ولی انتظار دارند، در حد یک رودخانه غیردایمی، حداقل چهارماه از سال را با یک تقسیم درست و مدیریت صحیح آب داشته باشند. این توقع زیادی نیست و شدنی است. برداشتهای بیرویهای که بهوجود آمده باید متوقف شود و دوباره بهصورت حوضهای مدیریت شود. این موضوعات میتواند، هم مقدمه وهم موضوعات گفتوگو باشد. اگر دولت به نهادهای اجتماعی بیشتر بها دهد، حتما میتوانند در این زمینه مثمرثمر باشند و موفق عمل کنند. کما اینکه ما در گذشته این نهادها را داشتهایم و قابلیت احیا و البته روزآمدکردن آنها وجود دارد. متأسفانه دستگاههای دولتی مایلاند خودشان تصمیم بگیرند و به مشارکت مردم، نخبگان و نهادهای اجتماعی باور ندارند. کارهای کارشناسی دستگاههای دولتی چندان دقیق وفنی نیست. ابعاد فرهنگی اجتماعی در مطالعات مدنظر نبوده است. تجربه نشان داده وزارت نیرو دراینزمینه موفق نبوده است. باید دید تصمیماتی که گرفته و میگیرد تا چه حد دقیق و به چه میزان مبتنی بر توسعه درونزا خواهد بود. این محک
موفقیت این وزارت در مدیریت بحران آب است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.