جلوگیری از بروز فساد در بخش آب
خلاصه سیاستی*UNDP
ترجمه : رضا میرزا ابراهیمی
یکپارچگی موضوع آب- یک اولویت
حکمرانی خوب امروزه ضرورتی برای حصول اطمینان از دستیابی به مصرف و توزیع برابر و پایدار و نیز تضمین عرضه مؤثر آب و فاضلاب بهشمارمیرود. شفافیت، پاسخگویی و یکپارچگی اجزای اصلی حکمرانی بهشمارمیروند که بدون آنها نمیتوان به موضوعات مربوط به فساد پرداخت. ازآنجاکه جهان بهسرعت در حال حرکت به سمت بحران قریبالوقوع کمیابی منابع آب است، بهبود حکمرانی و یکپارچگی بخش آب ضرورتی است اجتنابناپذیر.
درک مسئله فساد و تأثیرهای آن
درک این موضوع که «فساد» بر همه فرایندهای توسعه اقتصادی و اجتماعی تأثیرهایی منفی به همراه دارد، بسیار مهم است. موارد فساد در بخش آب به اشکال گوناگونی ظهور پیدا میکند که از مهمترین آنها میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
ازبینبردن انگیزه سرمایهگذاری.
تضعیف عملکرد و اثربخشی بخشهای عمومی و خصوصی؛ که منجر به تخصیص و توزیع ناکارآمد و نابرابر منابع آب و خدمات مرتبط میشود.
کاهش و یا انحراف درآمدهای دولتی؛ که میتوانست برای بهبود وضعیت آب و دیگر خدمات مرتبط به آن، بهویژه برای افراد فقیر، صرف شود.
بیاثرساختن قوانین، قواعد و مقررات موجود؛ که موجب افزایش آلودگی و برداشت بیشازحد آبهای سطحی و زیرزمینی میشود.
تضعیف یکپارچگی بخش خدمات عمومی؛ که بر این اساس تصمیمگیریهای محتاطانه سبب پیشبینیناپذیری، ایجاد نابرابری و نیز دورزدن قواعد قانونی و عادلانه میشود.
شناسایی ریسکهای فساد در بخش آب
ریسکها و عوامل پیشبرنده فساد در بخش آب باید باهدف کاهش ریسکهای فساد و اجرای اقدامات هدفمند در جهت بهبود یکپارچگی و حکمرانی فهم شده و مورد ارزیابی قرار گیرند.
آب و فاضلاب، بخشی بسیار پیچیده است که ویژگی مشخصه آن وجود فاکتورهایی است که ریسک فساد را افزایش میدهند؛ ازجمله انحصارات، ساختوسازهای بزرگمقیاس و نیز تقاضای بسیار بالای خدمات آب که جایگاه قدرتی عرضهکنندگان را نیرومندتر کرده و سبب تشویق رشوهخواری میشود. زمانی که چنین ریسکهایی با سیستمهای ضعیف حکمرانی همراه میشوند، زمینه مساعدی برای پرورش فساد فراهم میسازند؛ لذا برای فهم ریشههای فساد و توانایی شناسایی و ارزیابی ریسکهای یکپارچگی آب، مجهزشدن به ابزارهای تشخیصی و تدوین نقشه راه بسیار ضروری است.
ابزارهای مرتبط با یکپارچگی آب، ابزارها و رویکردهای متدولوژیکی هستند برای بهبود یکپارچگی و کاهش فساد در این بخش که دامنه گستردهای را برای شناسایی ریسکهای فساد و سطوح مختلف یکپارچگی در چهارچوبهای مشخص شامل میشوند. ابزارهای تشخیصی، ریسکهای فساد را در فرایندهایی که در بخش آب صورت میگیرد، با توجه به نقشها و مسئولیتهای هر یک از ذینفعان، ارزیابی میکنند. این موضوع بهویژه از جنبههای زیر بسیار پراهمیت است:
۱- فهم نحوه عملکرد این بخش؛
۲- تعریف دقیق اینکه چه چیزی باید اندازهگیری شود؛
۳- توجه به اینکه فساد میتواند تأثیر گستردهتری بر کیفیت ارائه خدمات داشته باشد؛
۴- اندازهگیری دقیق میزان خسارت ناشی از فساد، و ازآنپس برداشتن گامهایی برای کاهش انگیزههای فساد.
چنین کارکردهایی پایهای برای استقرار سیاستهایی مرتبط و خاصْ در سطح ملی و اقداماتی برای جلوگیری از گسترش فساد را شکل میدهد.
این ابزارها همچنین کمک بسیاری به دولتهای محلی در توسعه استراتژیهای مبتنیبر شواهد عینی برای شناسایی ریسکهای فساد میکنند. از طریق همین استراتژیها میتوان برنامه اقدامِ ضدِ فساد را برای ارتقای یکپارچگی، کاهش ریسکهای فساد و نظارت بر آنها از طریق شاخصهایی چون شفافیت، پاسخگویی، مشارکت و عدالت، احیا کرد.
این موضوع، پیشنیازِ طراحی فرایندهای هدفگذاریشده برای پرداختن و شناسایی مسئله توسط مقامات عالیرتبه دولتی و تصویب راهحلهای پیشنهادی در سطوح بالای سیاستگذاری است. اجرای چنین فرایندی در همکاری با سایر ذینفعان نیز کاملا ضروری است؛ چراکه یافتهها و نتایج منتج از مطالعات تشخیصی یا بررسیهای یکپارچگی آب را میتوان از این طریق اعتبارسنجی کرد.
افزایش دسترسی به اطلاعات
دسترسی به آمار و اطلاعات، فرایندهای بودجهای آزاد و افزایش آگاهی از روشهای مبارزه با فساد در میان ذینفعان، سبب ارتقای هرچه بیشتر پاسخگویی و شفافیت در درون بخش آب میشود.
به اشتراک گذاشتهشدن اطلاعات عمومی، کلید ارتقای شفافیت و افزایش امکان دسترسی به اطلاعات برای گسترش دامنه شمول و کاهش فقر بسیار ضروری است و یکی از فاکتورهای کلیدیِ ارتقای مشارکت مؤثرتر ذینفعان در تصمیمگیریها به شمار میرود. بالابردن آگاهی و تسهیل زمینه گفتوگوهای سازنده ذینفعان درباره فساد، به متمرکزشدن افکار عمومی همچنین متخصصان بخش آب به استفاده فعالانهتر از اطلاعات و آمار، منجر میشود.
فرایندهای تدوین آزاد و شفاف بودجه، ذینفعان را قادر به شناسایی حوزههای اولویتدار، شکافهای بالقوه تأمین منابع مالی و ردگیری نحوه تخصیص منابع، میسازد.
لازم به ذکر است که ایجاد سازوکارهای بهاشتراکگذاشتن اطلاعات عمومی بخش آب، نیازمند ایجاد ظرفیت بههنگامسازی مداوم اطلاعات و حفظ کیفیت آن -باهدف مؤثر واقعشدن نشر اطلاعات- است. این مهم خود نیازمند تخصیص منابع، ایجاد کانالهای ارتباطی مناسب و نیز تعامل جدی دولت با همه بخشهای درگیر در حوزه آب است.
توصیههای کلیدی
حکمرانی خوب، بدون مشارکت همه فعالان و بازیگران جامعه درگیر در فرایندهای تصمیمگیری و تعهدات روشن سیاسی برای دستیابی به یکپارچگی، شفافیت و ارتقای حکمرانی در بخش آب امکانپذیر نیست. راهحلها و توصیههای مشخص شناساییشده در این زمینه به شرح موارد زیر است:
1. طراحی و پیادهسازی سیاستهای بیعیبونقص که سازوکارهایی را برای تدارک اطلاعات درزمینه بودجهبندی، قانونگذاری و سیاستگذاری بخش آب فراهم میآورد.
2. طراحی و پیادهسازی مطالعات تشخیصی برای شناسایی ریسکهای یکپارچگی آب.
3. ارزیابی ریسک فساد در سیاستها و برنامه اقدام ملی آب.
4. تشویق مشارکت ذینفعان برای ایجاد یک بخش آب شفاف و عادلانه.
* www.watergovernance.org
www.waterintegritynetwork.net
یکپارچگی موضوع آب- یک اولویت
حکمرانی خوب امروزه ضرورتی برای حصول اطمینان از دستیابی به مصرف و توزیع برابر و پایدار و نیز تضمین عرضه مؤثر آب و فاضلاب بهشمارمیرود. شفافیت، پاسخگویی و یکپارچگی اجزای اصلی حکمرانی بهشمارمیروند که بدون آنها نمیتوان به موضوعات مربوط به فساد پرداخت. ازآنجاکه جهان بهسرعت در حال حرکت به سمت بحران قریبالوقوع کمیابی منابع آب است، بهبود حکمرانی و یکپارچگی بخش آب ضرورتی است اجتنابناپذیر.
درک مسئله فساد و تأثیرهای آن
درک این موضوع که «فساد» بر همه فرایندهای توسعه اقتصادی و اجتماعی تأثیرهایی منفی به همراه دارد، بسیار مهم است. موارد فساد در بخش آب به اشکال گوناگونی ظهور پیدا میکند که از مهمترین آنها میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
ازبینبردن انگیزه سرمایهگذاری.
تضعیف عملکرد و اثربخشی بخشهای عمومی و خصوصی؛ که منجر به تخصیص و توزیع ناکارآمد و نابرابر منابع آب و خدمات مرتبط میشود.
کاهش و یا انحراف درآمدهای دولتی؛ که میتوانست برای بهبود وضعیت آب و دیگر خدمات مرتبط به آن، بهویژه برای افراد فقیر، صرف شود.
بیاثرساختن قوانین، قواعد و مقررات موجود؛ که موجب افزایش آلودگی و برداشت بیشازحد آبهای سطحی و زیرزمینی میشود.
تضعیف یکپارچگی بخش خدمات عمومی؛ که بر این اساس تصمیمگیریهای محتاطانه سبب پیشبینیناپذیری، ایجاد نابرابری و نیز دورزدن قواعد قانونی و عادلانه میشود.
شناسایی ریسکهای فساد در بخش آب
ریسکها و عوامل پیشبرنده فساد در بخش آب باید باهدف کاهش ریسکهای فساد و اجرای اقدامات هدفمند در جهت بهبود یکپارچگی و حکمرانی فهم شده و مورد ارزیابی قرار گیرند.
آب و فاضلاب، بخشی بسیار پیچیده است که ویژگی مشخصه آن وجود فاکتورهایی است که ریسک فساد را افزایش میدهند؛ ازجمله انحصارات، ساختوسازهای بزرگمقیاس و نیز تقاضای بسیار بالای خدمات آب که جایگاه قدرتی عرضهکنندگان را نیرومندتر کرده و سبب تشویق رشوهخواری میشود. زمانی که چنین ریسکهایی با سیستمهای ضعیف حکمرانی همراه میشوند، زمینه مساعدی برای پرورش فساد فراهم میسازند؛ لذا برای فهم ریشههای فساد و توانایی شناسایی و ارزیابی ریسکهای یکپارچگی آب، مجهزشدن به ابزارهای تشخیصی و تدوین نقشه راه بسیار ضروری است.
ابزارهای مرتبط با یکپارچگی آب، ابزارها و رویکردهای متدولوژیکی هستند برای بهبود یکپارچگی و کاهش فساد در این بخش که دامنه گستردهای را برای شناسایی ریسکهای فساد و سطوح مختلف یکپارچگی در چهارچوبهای مشخص شامل میشوند. ابزارهای تشخیصی، ریسکهای فساد را در فرایندهایی که در بخش آب صورت میگیرد، با توجه به نقشها و مسئولیتهای هر یک از ذینفعان، ارزیابی میکنند. این موضوع بهویژه از جنبههای زیر بسیار پراهمیت است:
۱- فهم نحوه عملکرد این بخش؛
۲- تعریف دقیق اینکه چه چیزی باید اندازهگیری شود؛
۳- توجه به اینکه فساد میتواند تأثیر گستردهتری بر کیفیت ارائه خدمات داشته باشد؛
۴- اندازهگیری دقیق میزان خسارت ناشی از فساد، و ازآنپس برداشتن گامهایی برای کاهش انگیزههای فساد.
چنین کارکردهایی پایهای برای استقرار سیاستهایی مرتبط و خاصْ در سطح ملی و اقداماتی برای جلوگیری از گسترش فساد را شکل میدهد.
این ابزارها همچنین کمک بسیاری به دولتهای محلی در توسعه استراتژیهای مبتنیبر شواهد عینی برای شناسایی ریسکهای فساد میکنند. از طریق همین استراتژیها میتوان برنامه اقدامِ ضدِ فساد را برای ارتقای یکپارچگی، کاهش ریسکهای فساد و نظارت بر آنها از طریق شاخصهایی چون شفافیت، پاسخگویی، مشارکت و عدالت، احیا کرد.
این موضوع، پیشنیازِ طراحی فرایندهای هدفگذاریشده برای پرداختن و شناسایی مسئله توسط مقامات عالیرتبه دولتی و تصویب راهحلهای پیشنهادی در سطوح بالای سیاستگذاری است. اجرای چنین فرایندی در همکاری با سایر ذینفعان نیز کاملا ضروری است؛ چراکه یافتهها و نتایج منتج از مطالعات تشخیصی یا بررسیهای یکپارچگی آب را میتوان از این طریق اعتبارسنجی کرد.
افزایش دسترسی به اطلاعات
دسترسی به آمار و اطلاعات، فرایندهای بودجهای آزاد و افزایش آگاهی از روشهای مبارزه با فساد در میان ذینفعان، سبب ارتقای هرچه بیشتر پاسخگویی و شفافیت در درون بخش آب میشود.
به اشتراک گذاشتهشدن اطلاعات عمومی، کلید ارتقای شفافیت و افزایش امکان دسترسی به اطلاعات برای گسترش دامنه شمول و کاهش فقر بسیار ضروری است و یکی از فاکتورهای کلیدیِ ارتقای مشارکت مؤثرتر ذینفعان در تصمیمگیریها به شمار میرود. بالابردن آگاهی و تسهیل زمینه گفتوگوهای سازنده ذینفعان درباره فساد، به متمرکزشدن افکار عمومی همچنین متخصصان بخش آب به استفاده فعالانهتر از اطلاعات و آمار، منجر میشود.
فرایندهای تدوین آزاد و شفاف بودجه، ذینفعان را قادر به شناسایی حوزههای اولویتدار، شکافهای بالقوه تأمین منابع مالی و ردگیری نحوه تخصیص منابع، میسازد.
لازم به ذکر است که ایجاد سازوکارهای بهاشتراکگذاشتن اطلاعات عمومی بخش آب، نیازمند ایجاد ظرفیت بههنگامسازی مداوم اطلاعات و حفظ کیفیت آن -باهدف مؤثر واقعشدن نشر اطلاعات- است. این مهم خود نیازمند تخصیص منابع، ایجاد کانالهای ارتباطی مناسب و نیز تعامل جدی دولت با همه بخشهای درگیر در حوزه آب است.
توصیههای کلیدی
حکمرانی خوب، بدون مشارکت همه فعالان و بازیگران جامعه درگیر در فرایندهای تصمیمگیری و تعهدات روشن سیاسی برای دستیابی به یکپارچگی، شفافیت و ارتقای حکمرانی در بخش آب امکانپذیر نیست. راهحلها و توصیههای مشخص شناساییشده در این زمینه به شرح موارد زیر است:
1. طراحی و پیادهسازی سیاستهای بیعیبونقص که سازوکارهایی را برای تدارک اطلاعات درزمینه بودجهبندی، قانونگذاری و سیاستگذاری بخش آب فراهم میآورد.
2. طراحی و پیادهسازی مطالعات تشخیصی برای شناسایی ریسکهای یکپارچگی آب.
3. ارزیابی ریسک فساد در سیاستها و برنامه اقدام ملی آب.
4. تشویق مشارکت ذینفعان برای ایجاد یک بخش آب شفاف و عادلانه.
* www.watergovernance.org
www.waterintegritynetwork.net
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.