|

آثار بحران آب بر کسب و کار و انتظارات کشاورزان

احمد محسنی.جامعه‌شناس

کمیت و کیفیت منابع آب زیرزمینی کشور به‌دلیل برداشت‎های ناپایدار بی‌رویه در اثر توسعه افسارگسیخته در حال تخریب روزافزون است. تخریب فزاینده این منابع استراتژیک و موفقیت‌آمیزنبودن برنامه‌های دولت در کنترل آن، باعث شده دغدغه‌های جدی در محافل تخصصی دیگر، بخش خصوصی، نهادهای دانشگاهی و مردم‌نهاد، درباره آب زیرزمینی کشور ایجاد شود و اقدامات متعددی در‌این‌باره انجام شده است؛ ازجمله همایش بحران مدیریت آب زیرزمینی کشور که در بهمن ماه 1393 با همکاری اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی ایران و جامعه مهندسین مشاور ایران در محل اتاق بازرگانی ایران، با حضور مقامات ذی‌نفع در بخش دولتی و خصوصی و وزارتخانه‌های جهاد کشاورزی و نیرو درباره بحران آب برگزار شد. ازجمله سخنرانان این همایش، آقای احمد محسنی بود که به ارائه یافته‌های برگرفته از طرحی درباره ارائه نظرها و دیدگاه‌های بهره‌برداران بخش خصوصی پرداخت. در ادامه مختصری از این یافته‌ها ذکر می‌شود.
نگاه بخش خصوصی به بحران آب زیرزمینی
در سال‌های اخیر، جریان آب‌های سطحی تقلیل یافته و بیش‌از‌پیش به استفاده از منابع آب‌های زیرزمینی توجه شده است و از این منابع، افزون بر تغذیه سفره‌های آب زیرزمینی بهره‌برداری می‌شود تا‌آنجا‌که کشور با چالش منابع آب مواجه شده است.
با اشاره‌ای که شد، طرحی برای نظرسنجی از ذی‌‌نفعان و بهره‌برداران از منابع آب اعم از کشاورزان، باغداران و دامداران و همچنین کسب دیدگاه‌های صاحب‌نظران و محققان مسائل آب کشور، اعضای انجمن‌های علمی، کارشناسان اتاق‌های بازرگانی، کارشناسان بخش‌های اجرائی و مشاوران آب و کشاورزی، آماده شد. جامعه آماری این طرح را نامبردگان و ابزار جمع‌آوری اطلاعت و دیدگاه‌ها و پرسش‌نامه‌های مناسب هر گروه بوده است. هدف اصلی طرح، دستیابی به نظرات تمامی ذی‌نفعان شامل کشاورزان و صاحب‌نظران کشور درباره نشانه‌ها‌، دلایل، اثرات، پیامدها و دریافت راهکارهای مناسب برای رفع چالش‌های ناشی از کم‌آبی بود؛ برای نمونه‌گیری از روش نمونه‌گیری تصادفی طبقه‌ای استفاده شده است. تعداد نمونه‌های نهایی زارعین هزارو 269 نفر، باغداران هزارو 40 نفر، دامداران 840 نفر و صاحب‌نظران 696 نفر بوده است. پرسش‌نامه‌های تکمیل‌شده پس از جمع‌آوری، کدگذاری و داده‌های آنها استخراج و با استفاده از بسته نرم‌افزاری17Spss تجزیه‌وتحلیل شده‌اند.
نتایج حاصل از تحقیق نشان می‌دهد صاحب‌نظران موردمطالعه به ترتیب بحران آب و کمبود منابع آبی، آلودگی و تخریب محیط‌زیست و منابع طبیعی، مدیریت ناصحیح منابع طبیعی و نابودی منابع، تغییر اقلیم و کاهش بارندگی، بحران مواد غذایی و افزایش مواد غذایی ناسالم (نبود امنیت غذایی) و حفر چاه و بهره‌برداری بی‌رویه و بیش‌از‌حد از منابع آب سطحی و زیرزمینی را شش چالش کلان و راهبردی تهدید‌کننده آینده ایران بیان کرده‌اند.
نتایج حاصل از این نظر‌سنجی نشان می‌دهد آثار و نشانه‌های کمبود آب در کشور فقط مربوط به چند سال اخیر نیست؛ به‌طوری‌که زارعین مورد‌مطالعه میانگین ظهور آثار کم‌آبی در فعالیت‌های خود را نزدیک به 9 سال عنوان کرده‌اند. صاحب‌نظران موردمطالعه نیز در خصوص آثار و نشانه‌های بحران آب در کشور، خشک‌شدن رودخانه‌ها، دریاچه‌ها، تالاب‌ها، چاه‌ها و قنوات و همچنین کاهش سطح آب‌های زیرزمینی را مهم‌ترین آثار و حاصلخیزی را از نشانه‌های کم‌آبی دانسته‌اند و شورشدن منابع آب زیرزمینی، فرونشست دشت‌ها و اراضی و کاهش حاصلخیزی را از نشانه‌های کم‌آبی بیان کرده‌اند. زارعین موردمطالعه نیز کاهش آب‌دهی چاه در پنج سال گذشته، 94.8 درصد به افت سطح آب چاه‌ها، 94.4 درصد به کاهش آب چاه، 60.5 درصد به انجام عملیات کف‌شکنی و 49 درصد به جابه‌جایی چاه اشاره داشته که خود گویای فشار بر منابع آب زیرزمینی است.
در ارتباط با مهم‌ترین دلایل ایجاد مشکل در آب کشور، صاحب‌نظران موردمطالعه، معتقدند که مدیریت نامناسب آب (با میانگین 1.85) مهم‌ترین دلیل کم‌آبی در کشور است. آنها پایین‌بودن بهره‌وری آب را در کشاورزی و صنعت و... (با میانگین 2.37) و شرایط اقلیمی (با میانگین 3.25) به ترتیب عوامل دیگر ایجاد این مشکل اظهار کردند.
در خصوص اینکه روند وضع موجود مدیریت منابع آب در کشور چه پیامدهایی را به دنبال خواهد داشت، صاحب‌نظران 16 پیامد را بیان داشته‌‌اند که مهم‌ترین آن کاهش کمیت منابع آب زیرزمینی (با میانگین 4.31) است. صاحب‌نظران موردمطالعه، عملکرد سازمان‌های دخیل و دست اندرکار آب کشور را به تفکیک وظایف آنها ارزیابی کردند که 71 درصد آنها وظیفه حفاظت، 51 درصد وظیفه تخصیص، 76 درصد وظیفه نظارت، 51 درصد وظیفه آبخیزداری، 66 درصد وظیفه تعادل بخشی و 79 درصد وظیفه بهره‌وری را در حد ضعیف و خیلی ضعیف ارزیابی کردند.
از ذی‌نفعان مورد‌مطالعه خواسته شده بود تا راهکارهای پیشنهادی خود را به‌عنوان بخش خصوصی برای مدیریت منابع آب زیرزمینی ارائه کنند. صاحب‌نظران موردمطالعه 27 راهکار ارائه کردند که جلوگیری از بهره‌برداری بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی، تغذیه سفره‌های زیرزمینی، توجه به میزان تغذیه و تخلیه چاه‌ها و کنترل برداشت، نصب کنتور و نظارت بر برداشت، پنج راهکار اولویت‌دار آنها بوده است. زارعین نیز ضمن ارائه 11 راهکار پلمپ چاه‌های غیرمجاز، نظارت دولت بر چاه‌های غیرمجاز و اجرای قانون، صدور مجوز در حد نیاز، صدور مجوز به چاه‌های قدیمی و جلوگیری از حفره چاه‌های جدید و حفر چاه مشترک برای چند نفر را جز پنج راهکار اولویت‌دار خود تعیین کرد‌ه‌اند. باغداران از بین 17 راهکار پیشنهادی خود، حذف چاه‌های غیرمجاز، برخورد قانونی، صدور مجوز، نظارت بر احداث چاه‌های غیرمجاز و سازماندهی چاه‌های غیرمجاز و جلوگیری از اعطای مجوز برای حفر چاه جدید را جزء پنج اولویت در خورد ابراز داشته‌‌اند.
از ذی‌نفعان مورد‌مطالعه خواسته شده بود تا انتظارات خود را به‌عنوان بخش خصوصی برای مدیریت منابع آب زیرزمینی از دولت بیان کنند. صاحب‌نظران مورد‌مطالعه 87 مورد را ذکر کرده‌اند که افزایش راندمان مصرف آب با استفاده روش‌های نوین آبیاری، مدیریت الگوی کشت در هر منطقه، افزایش آگاهی و فرهنگ مردم در بحث مصرف آب، تخصیص بودجه برای افزایش بهره‌وری آب و مدیریت جامع و کلی منابع آب، پنج انتظار اولویت‌دار آنها بوده است. زارعین نیز ضمن ارائه 33 انتظار از دولت، حمایت مالی و دادن وام‌های کم‌بهره به کشاورزان برای ایجاد آبیاری مدرن، مجهزکردن باغات به آبیاری تحت‌فشار، دادن وام بلاعوض به باغداران آسیب‌دیده، ایجاد سد در منطقه و جلوگیری از احداث چاه جدید و حذف چاه‌های غیرمجاز را به‌عنوان 5 انتظار اولویت‌دار خود ارائه کردند. دامداران نیز از 51 انتظار ارائه‌شده از دولت، حمایت مالی دولت از دامداران، افزایش تسهیلات با بهره کم در کشاورزی، اعطای تسهیلات ارزان برای تغییر سیستم‌های آبیاری، تأمین علوفه دام توسط دولت و مدیریت برداشت از منابع آبی و چاه‌ها توسط دولت را جزء پنج انتظار اولویت‌دار خود از دولت اظهار داشته‌اند.

کمیت و کیفیت منابع آب زیرزمینی کشور به‌دلیل برداشت‎های ناپایدار بی‌رویه در اثر توسعه افسارگسیخته در حال تخریب روزافزون است. تخریب فزاینده این منابع استراتژیک و موفقیت‌آمیزنبودن برنامه‌های دولت در کنترل آن، باعث شده دغدغه‌های جدی در محافل تخصصی دیگر، بخش خصوصی، نهادهای دانشگاهی و مردم‌نهاد، درباره آب زیرزمینی کشور ایجاد شود و اقدامات متعددی در‌این‌باره انجام شده است؛ ازجمله همایش بحران مدیریت آب زیرزمینی کشور که در بهمن ماه 1393 با همکاری اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی ایران و جامعه مهندسین مشاور ایران در محل اتاق بازرگانی ایران، با حضور مقامات ذی‌نفع در بخش دولتی و خصوصی و وزارتخانه‌های جهاد کشاورزی و نیرو درباره بحران آب برگزار شد. ازجمله سخنرانان این همایش، آقای احمد محسنی بود که به ارائه یافته‌های برگرفته از طرحی درباره ارائه نظرها و دیدگاه‌های بهره‌برداران بخش خصوصی پرداخت. در ادامه مختصری از این یافته‌ها ذکر می‌شود.
نگاه بخش خصوصی به بحران آب زیرزمینی
در سال‌های اخیر، جریان آب‌های سطحی تقلیل یافته و بیش‌از‌پیش به استفاده از منابع آب‌های زیرزمینی توجه شده است و از این منابع، افزون بر تغذیه سفره‌های آب زیرزمینی بهره‌برداری می‌شود تا‌آنجا‌که کشور با چالش منابع آب مواجه شده است.
با اشاره‌ای که شد، طرحی برای نظرسنجی از ذی‌‌نفعان و بهره‌برداران از منابع آب اعم از کشاورزان، باغداران و دامداران و همچنین کسب دیدگاه‌های صاحب‌نظران و محققان مسائل آب کشور، اعضای انجمن‌های علمی، کارشناسان اتاق‌های بازرگانی، کارشناسان بخش‌های اجرائی و مشاوران آب و کشاورزی، آماده شد. جامعه آماری این طرح را نامبردگان و ابزار جمع‌آوری اطلاعت و دیدگاه‌ها و پرسش‌نامه‌های مناسب هر گروه بوده است. هدف اصلی طرح، دستیابی به نظرات تمامی ذی‌نفعان شامل کشاورزان و صاحب‌نظران کشور درباره نشانه‌ها‌، دلایل، اثرات، پیامدها و دریافت راهکارهای مناسب برای رفع چالش‌های ناشی از کم‌آبی بود؛ برای نمونه‌گیری از روش نمونه‌گیری تصادفی طبقه‌ای استفاده شده است. تعداد نمونه‌های نهایی زارعین هزارو 269 نفر، باغداران هزارو 40 نفر، دامداران 840 نفر و صاحب‌نظران 696 نفر بوده است. پرسش‌نامه‌های تکمیل‌شده پس از جمع‌آوری، کدگذاری و داده‌های آنها استخراج و با استفاده از بسته نرم‌افزاری17Spss تجزیه‌وتحلیل شده‌اند.
نتایج حاصل از تحقیق نشان می‌دهد صاحب‌نظران موردمطالعه به ترتیب بحران آب و کمبود منابع آبی، آلودگی و تخریب محیط‌زیست و منابع طبیعی، مدیریت ناصحیح منابع طبیعی و نابودی منابع، تغییر اقلیم و کاهش بارندگی، بحران مواد غذایی و افزایش مواد غذایی ناسالم (نبود امنیت غذایی) و حفر چاه و بهره‌برداری بی‌رویه و بیش‌از‌حد از منابع آب سطحی و زیرزمینی را شش چالش کلان و راهبردی تهدید‌کننده آینده ایران بیان کرده‌اند.
نتایج حاصل از این نظر‌سنجی نشان می‌دهد آثار و نشانه‌های کمبود آب در کشور فقط مربوط به چند سال اخیر نیست؛ به‌طوری‌که زارعین مورد‌مطالعه میانگین ظهور آثار کم‌آبی در فعالیت‌های خود را نزدیک به 9 سال عنوان کرده‌اند. صاحب‌نظران موردمطالعه نیز در خصوص آثار و نشانه‌های بحران آب در کشور، خشک‌شدن رودخانه‌ها، دریاچه‌ها، تالاب‌ها، چاه‌ها و قنوات و همچنین کاهش سطح آب‌های زیرزمینی را مهم‌ترین آثار و حاصلخیزی را از نشانه‌های کم‌آبی دانسته‌اند و شورشدن منابع آب زیرزمینی، فرونشست دشت‌ها و اراضی و کاهش حاصلخیزی را از نشانه‌های کم‌آبی بیان کرده‌اند. زارعین موردمطالعه نیز کاهش آب‌دهی چاه در پنج سال گذشته، 94.8 درصد به افت سطح آب چاه‌ها، 94.4 درصد به کاهش آب چاه، 60.5 درصد به انجام عملیات کف‌شکنی و 49 درصد به جابه‌جایی چاه اشاره داشته که خود گویای فشار بر منابع آب زیرزمینی است.
در ارتباط با مهم‌ترین دلایل ایجاد مشکل در آب کشور، صاحب‌نظران موردمطالعه، معتقدند که مدیریت نامناسب آب (با میانگین 1.85) مهم‌ترین دلیل کم‌آبی در کشور است. آنها پایین‌بودن بهره‌وری آب را در کشاورزی و صنعت و... (با میانگین 2.37) و شرایط اقلیمی (با میانگین 3.25) به ترتیب عوامل دیگر ایجاد این مشکل اظهار کردند.
در خصوص اینکه روند وضع موجود مدیریت منابع آب در کشور چه پیامدهایی را به دنبال خواهد داشت، صاحب‌نظران 16 پیامد را بیان داشته‌‌اند که مهم‌ترین آن کاهش کمیت منابع آب زیرزمینی (با میانگین 4.31) است. صاحب‌نظران موردمطالعه، عملکرد سازمان‌های دخیل و دست اندرکار آب کشور را به تفکیک وظایف آنها ارزیابی کردند که 71 درصد آنها وظیفه حفاظت، 51 درصد وظیفه تخصیص، 76 درصد وظیفه نظارت، 51 درصد وظیفه آبخیزداری، 66 درصد وظیفه تعادل بخشی و 79 درصد وظیفه بهره‌وری را در حد ضعیف و خیلی ضعیف ارزیابی کردند.
از ذی‌نفعان مورد‌مطالعه خواسته شده بود تا راهکارهای پیشنهادی خود را به‌عنوان بخش خصوصی برای مدیریت منابع آب زیرزمینی ارائه کنند. صاحب‌نظران موردمطالعه 27 راهکار ارائه کردند که جلوگیری از بهره‌برداری بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی، تغذیه سفره‌های زیرزمینی، توجه به میزان تغذیه و تخلیه چاه‌ها و کنترل برداشت، نصب کنتور و نظارت بر برداشت، پنج راهکار اولویت‌دار آنها بوده است. زارعین نیز ضمن ارائه 11 راهکار پلمپ چاه‌های غیرمجاز، نظارت دولت بر چاه‌های غیرمجاز و اجرای قانون، صدور مجوز در حد نیاز، صدور مجوز به چاه‌های قدیمی و جلوگیری از حفره چاه‌های جدید و حفر چاه مشترک برای چند نفر را جز پنج راهکار اولویت‌دار خود تعیین کرد‌ه‌اند. باغداران از بین 17 راهکار پیشنهادی خود، حذف چاه‌های غیرمجاز، برخورد قانونی، صدور مجوز، نظارت بر احداث چاه‌های غیرمجاز و سازماندهی چاه‌های غیرمجاز و جلوگیری از اعطای مجوز برای حفر چاه جدید را جزء پنج اولویت در خورد ابراز داشته‌‌اند.
از ذی‌نفعان مورد‌مطالعه خواسته شده بود تا انتظارات خود را به‌عنوان بخش خصوصی برای مدیریت منابع آب زیرزمینی از دولت بیان کنند. صاحب‌نظران مورد‌مطالعه 87 مورد را ذکر کرده‌اند که افزایش راندمان مصرف آب با استفاده روش‌های نوین آبیاری، مدیریت الگوی کشت در هر منطقه، افزایش آگاهی و فرهنگ مردم در بحث مصرف آب، تخصیص بودجه برای افزایش بهره‌وری آب و مدیریت جامع و کلی منابع آب، پنج انتظار اولویت‌دار آنها بوده است. زارعین نیز ضمن ارائه 33 انتظار از دولت، حمایت مالی و دادن وام‌های کم‌بهره به کشاورزان برای ایجاد آبیاری مدرن، مجهزکردن باغات به آبیاری تحت‌فشار، دادن وام بلاعوض به باغداران آسیب‌دیده، ایجاد سد در منطقه و جلوگیری از احداث چاه جدید و حذف چاه‌های غیرمجاز را به‌عنوان 5 انتظار اولویت‌دار خود ارائه کردند. دامداران نیز از 51 انتظار ارائه‌شده از دولت، حمایت مالی دولت از دامداران، افزایش تسهیلات با بهره کم در کشاورزی، اعطای تسهیلات ارزان برای تغییر سیستم‌های آبیاری، تأمین علوفه دام توسط دولت و مدیریت برداشت از منابع آبی و چاه‌ها توسط دولت را جزء پنج انتظار اولویت‌دار خود از دولت اظهار داشته‌اند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.