|

نقش آبِ گران و پر‌هزینه در اقتصاد سیاسی ایران

علی رضاقلی.جامعه‌شناس

تا‌آنجا‌که تاریخ 10 هزار‌ساله ایران، درحدامکان، به ما نشان می‌دهد، افرادی که در فلات ایران مستقر شدند، مجبور بودند با منابع کمیابی درگیر شوند که چندان توانی در ازدیاد آن نداشتند.
می‌دانیم که مسئله بنیادی اقتصاد، کمیابی است و داستان بشر از برخورد جمعیت و تنش میان جمعیت و منابع کمیاب شروع می‌شود. در یک مرحله، افراد ساکن در روی زمین آرام‌آرام توفیق یافتند وارد کشاورزی و همچنین اهلی‌کردن حیوانات و دامداری شوند. در این مرحله، بهره‌وری ابزار کار و کار و منابع به دلیل ایجاد آرام‌آرام حقوق مالکیت خصوصی افزایش یافت. اما در همین مرحله، مشکل لاینحلی در برابر افرادی که در فلات ایران ساکن شدند بروز کرد و آن هم کمبود آب بود. با توجه به اینکه با بی‌آبی، هیچ فعالیت کشاورزی و غیرکشاورزی و کلا حیات بشر مقدور نبود، ایرانی‌ها راه‌های پیچیده‌ای را طی کردند تا بتوانند با تکنولوژی آن روزها، آب را از زیر زمین بیرون آورند و البته با پیدایش فنی قنات، آبی به‌دست آورند که در همان روزگار و نیز امروز آبی فوق‌العاده گران و پرهزینه بوده و هست (آن هم در مقایسه با مردمانی که در نقاط دیگر جهان زندگی می‌کردند و تقریبا به آب رایگان دسترسی داشتند).
ایرانی‌ها و فلات ایران با کم‌آبی شدید روبه‌رو بودند و همان آب اندک هم بسیار گران و حاصل کمبود این منبع اصلی حیات، توقف بسط تمدن، و ماندن آن در سطح اقتصاد معیشتی ناامن بود. به‌علاوه، ایجاد دانش و مدل‌های متناسب با این کمیابی، ایدئولوژی شکل‌گرفته در این محیط و تمامی نهادهای برآمده از آن، نسبتی با این کمیابی دارند که نتوانستند آرام‌آرام خود را بسط دهند و برای مدیریت دنیای پیچیده‌تر مهیا شوند.
درباره گران‌بودن فرایند به‌دست‌آمدن آب صحبت شد. حالا نگاه کنید به حاصل زحمات حفر قنات در ایران: حدود 33 هزار قنات به طول هشت برابر خط استوا؛ از مادر چاه 20 الی 30 متر گرفته تا 340 متری؛ و طول قنات یک کیلومتری تا 70 کیلومتری با آبدهی‌های حدود یک لیتر در ثانیه تا نزدیک به 200 لیتر در ثانیه و به‌طور متوسط 50 لیتر در ثانیه. مقنیان این قنات‌ها در سخت‌ترین شرایط زندگی می‌کردند و هر روز که روانه کار می‌شدند، شهادتین را ادا می‌کردند (ر. ک شازده حمام دکتر محمدحسین پاپلی‌یزدی مجلد اول ص 412 و همچنین حماسه کویر باستانی‌پاریزی در صفحه 244 به بعد- برای اطلاعات کلی ر.ک قنات در ایران محمد حایری. برای اطلاعات بیشتر از سختی و گرانی و اوج نبوغ بشری که واقعا اگر بیشتر از نیوتن نباشد کمتر نیست و مطالعه بیشتر به قنات قصبه گناباد دکتر پاپلی مراجعه کنید).
از کندن از اینجا تا کره ماه و به این گرانی و این‌همه سرمایه‌های مالی و جانی چه گیر ایرانی‌ها آمد؟ حجم متوسط آبدهی این قنات‌ها وقتی که خشک نشده بودند، حدود دوهزار مترمکعب در ثانیه بود که در مقابل رود ولگا در روسیه با 36 هزار متر مکعب در ثانیه یا دانوب در اروپا و نیاگارا هر‌کدام با 13 هزار مترمکعب در ثانیه تأمل‌برانگیز است. معمولا رودهای کم‌آب اروپا در ثانیه حدود دوهزار مترمکعب آب دارند، آبی رایگان و قابل کشتی‌رانی. از سوی دیگر، این قنات‌ها معمولا آسیا را می‌گردانند و نمونه آن، قنات قصبه گناباد است که در هنگامی که دایر بود، شش آسیا را می‌گردانند. نمونه دیگر، قنات قطب‌آباد میبد است و قادر است در عمق 40 متری زمین یک آسیاب دو‌سنگ را بگرداند (که واقعا دیدنی است). متأسفانه از 42 قنات میبد، 40 قنات خشک شده‌اند. خوشبختانه یا شوربختانه می‌توان به‌صورت جهانگردی و تور یا تنها و خانوادگی از آن دیدن کرد و مظهر رنج و گرانی و ناامنی، همه را یک‌جا با هم دید و در نهایت خشک‌شدن آن را! مخصوصا این نکته برای اقتصاددانان ایران ناشناس لازم است که نهاد‌ها و سازمان‌های برآمده از این تاریخ را می‌خواهند صرفا با شاخص قیمت حل کنند؛ پس بستری که فعالیت‌های اقتصادی در آن غوطه می‌خورد چه می‌شود؟ اعتقادات و هنجارها و نهادهای رسمی و غیررسمی؟ سازمان‌ها و نهادهای پشتیبانی‌کننده تصمیمات اخلاقی بازار سیاسی ناقص رانت‌آفرین و...؟
بخش دیگر ایران هم زاگرس است که در آنجا هم به‌دلیل فقر بارندگی، مردمان برای گذران زندگی مجبور به کوچرویی شده‌اند و زندگی کوچرو هم پیامدهای خاص خود را دارد که با تمدن‌سازی و افزایش مهارت‌های انسانی و تخصص‌گرایی و تقسیم کار و نهادسازی برای ارتباطات و تجارت و بسط تمدن به‌هیچ‌وجه سر سازگاری ندارد و از تبعات ناخوشایند آن، دو هزار طایفه ایلی بوده است که در انجام نیازهای اولیه و روبه‌رشد جوامع، ناتوان بوده‌اند و نیز درگیری دائمی، قانون و امنیت در حد ابتدایی و کنترل خشونت غیر‌اطمینان‌بخش، و در نهایت، فقر نیز از دیگر تبعات آن بوده است. این محصولِ کم‌آبی ایران است که موجب شد تا در ایران، امکان بسط تمدن متوقف شود، چون کنترل خشونت اطمینان‌بخش توسط دولت امکان‌پذیر نبود و در نتیجه برای ایجاد امنیت، چه بیرونی و چه داخلی، نیازی دائمی به نیروی نظامی سنگین و پرهزینه بود. دولت‌ها همیشه توان بر‌آمدن از عهده این هزینه‌ها را نداشتند و در نتیجه، امنیت و نظم مختل می‌شد که خروجی آن، به نوبه خود، به اقتصاد برمی‌گشت. از طرف دیگر؛ کم‌آبی، قحطی، خشک‌سالی، تغییر کیفیت و کمیت محصول و گران‌بودن آب، موجب می‌شد که محصول نیز پرهزینه شده و مردم معمولا با محصول گران روبه‌رو بودند.
با وجود نا‌امنی‌ای که محیط اقتصاد را ناامن می‌کرد و به تولید صدمه می‌زد و نیز حاکمیت ناتوان و پرهزینه، در نتیجه برای دریافت مالیات یا بایستی مالیات عادلانه را اندازه‌گیری کنند و بگیرند که خود موجب دیوان‌سالاری انگلی پرهزینه می‌شد یا تیول و مقاطعه‌دادن که این خود مصیبتی دیگر بود.
سرنخ تمام اینها در ایران از آب آغاز می‌شود و میراثی داریم که از لحاظ رشد اقتصادی در حد معیشتی متوقف ماند تا نفت و به‌این‌ترتیب شاهد یک دیوان‌سالاری انگلی بودیم. بسط‌‌نیافتن مهارت‌های نیروی انسانی برای اداره کشور در نهادها و سازمان‌های پیچیده امروزی، ناتوانی در حفظ و حراست مرزها در مقابل بیگانگان و نداشتن قانون اکنون الگو مصرف جدید و نیز افزایش جمعیت بر اینها افزوده می‌شود که هیچ ربطی به محرک‌های بهبود وضعیت ناشی از تلاش مستمر این مردم ندارد؛ نفتی پیدا شد و واردات و رفاه بیشتر و بقیه داستان. می‌گفتند یزد شهر قنات و قنوت و قناعت است؛ ولی خود یزدی‌ها می‌گویند همه اینها در دوران جدید تمام شد: قنات‌ها خشک شدند و قنوت‌ها و قناعت‌ها به تبع قنات‌ها رفتند.
ایران از نظر تاریخی توان نگهداری پنج، شش میلیون جمعیت بیشتر را نداشته است. تغییرات اخیر موجب بیش از 10 برابر‌شدن جمعیت شد. جمعیت زیاد، مخرب محیط زیست است. متخصصان می‌گویند ظرفیت جمعیت جهان در مناسب‌ترین حالت خود 400 میلیون نفر است و بیش‌از‌آن زیست‌بوم را تخریب می‌کند. در ایران هم همین اتفاق رخ داده است. گردش در فلات ایران و زاگرس به خوبی این را نشان می‌دهد؛ البته شهرهای بزرگ بمانند. میزان بارندگی نیز کاهش یافته است. استان یزد را در نظر بگیرید که با آب قنات زندگی می‌کرد و امروز وابسته به زاینده‌رودی شده است که رو به خشکی است. خشک‌شدن اکثر قنات‌ها ازجمله قنات زارچ که معروف‌ترین قنات است را شاهد هستیم. حجم بارندگی کم شده در 10 سال اخیر به طور متوسط 50 میلی‌متر بارش در استان یزد داشته‌ایم در‌حالی‌که تبخیر حدود چهار هزار میلی‌متر در سال بوده است.
در واقع بسط دانش و مهارت‌های نیروی انسانی و کاراتر‌شدن حقوق مالکیت موجب بازده بیشتر و صعودی منابع شد؛ اما در ایران تکنولوژی جدید تقریبا منبع اصلی را که آب بود، منهدم کرد و از طرفی جمعیت را هم افزایش داد. عمق آب در استان یزد هر روز پایین‌تر می‌رود که ناشی از افزایش جمعیت آن طی این 50 سال است که از 200 هزار نفر به یک‌میلیون‌و 200 هزار نفر رسیده است و البته احداث کارخانه‌های آب‌بر نیز مزید بر علت شده‌اند؛ مثل فولادسازی اردکان (یک کیلو فولاد 500 لیتر آب می‌خواهد) و کارخانه‌های کاشی و سرامیک میبد.
مدیریت جدید پس از صنعت نفت، رانت خود را پیرامون نفت می‌دید و در اطراف درآمدهای نفتی ساماندهی شده و هیچ نفعی در آب نداشت و مسائل آب را واگذاشته و مشوق رشد جمعیت بودند. با توجه به اینکه بارش نیز تقلیل یافته است، به‌نظر می‌رسد این نتایج به این سادگی سامان نیابند، هرچند بیش از صدها مقاله در‌این‌باره نوشته شده و از زوایای مختلف این بحران را بررسی کرده‌اند. در بیشتر کره زمین نقش اصلی به نیروی انسانی و عمدتا منابع غیرآبی داده شده است، به‌همین‌دلیل از منابع آبی غفلت و به آن توجه نشده‌ است. علم اقتصادی نیز که از آنجا وارد شده اقتصاد ترجمه است و بهتر از این، دانشمند تولید نمی‌کند؛ لیبرال‌های وطنی و آموزش‌های ترجمه‌ای در پس‌زمینه فکر می‌کنند و اقتصاد را برای کالیفرنیا، سوئد و نروژ طراحی می‌کنند.
در مناطقی که روی کمربند خشکی جهان واقع‌اند، این نقش آب در بسیاری از ابعاد زندگی بشر شروع شد و تاریخ بلند و تلخی دارد و امروز نیز تشدید شده است و به‌طور خلاصه می‌توان گفت مشکل اصلی آن، جمعیت و خشک‌سالی است و از همه بدتر، مجموعه اعتقادی تاریخی که ساخته و از آن بدتر نهادهایی که درست کرده و از آن بدتر سازمان‌های بدتر که روی آنها شکل گرفته و از همه بدتر دولت به‌عنوان مهم‌ترین سازمان که در ایران به‌ندرت توانست وظایف خود را انجام دهد و دولت نهم و دهم نمونه بارز آن بود، همراه نوابغ نادر‌الوجود تاریخ بشری، یعنی اقتصاد‌خوانده‌های نیولیبرال. چه خوب است ایرانی‌ها را اجبار کنند، حداقل دانشکده اقتصادی‌ها را که نظام اقتصادی ایران را در طول زمان و به‌صورت پویا مطالعه کنند همراه با جغرافیای اقتصادی سیاسی ایران. عرض کردم ایران و نه کپی و بعد از آن به مطالعه اقتصادی دستگا‌ه‌های نظری دیگر برای فهم گرفت‌وگیر ایران بیفتند. اقتصاددانی که شهر زیرزمینی نوشاباد را نبیند و در زاگرس با چشم باز نگردد، احتمال زیاد دارد مفروضات پنهان اقتصاد نئوکلاسیک را عوضی در ایران بنشاند به‌اضافه نهادهای پشتیبانی‌کننده؛ و در نتیجه در راه‌حل فروبمانند که مانده‌اند.
اگر بخواهیم نظام اقتصادی را از بنیاد تحلیل کنیم، در طول تاریخ در این موقعیت جغرافیایی که قرار گرفته‌ایم، با مسئله آب برخورد خواهیم کرد که هزینه‌های سنگین سیاسی- نظامی- اقتصادی بر ما تحمیل می‌کرد و سرنخ بیشتر اقتصاد سیاسی ایران را به‌گونه‌ای به خود وصل می‌کند و حداقل می‌بایستی می‌توانستیم این اصلی‌ترین عنصر حیات را به‌گونه‌ای مدیریت کنیم که این‌گونه آسیب‌پذیر نشویم؛ ولیکن ازآنجاکه مدل‌های ذهنی بازیگران عرصه بازار سیاسی جدید، که به‌شدت بر بازار اقتصادی تأثیر می‌گذارند، تاریخی است به اینجا می‌رسیم که این مدل‌ها هم در نهایت در دل تجربه‌های ناشی از محیط اقتصادی- اجتماعی- سیاسی گذشته که به شدت از فقر تأثیر پذیرفته بود، شکل گرفته‌اند و امروز به‌عنوان صافی ذهنی، داده‌ها را فراوری می‌کنند و در نهایت این وضع پیش آمده که می‌بینیم. پول نفت را دیده‌اند، دیگر به کجا فکر کنند؟ روحیه وطنی هم که نیست و دیگر توضیح ندهم تکلیف روشن است. اینها با مدل‌های ذهنی متوقف در گذشته نمی‌توانند مسائل پیچیده امروز را حل کنند. اهل فن می‌گویند اگر ذهن به اندازه مسئله پیچیده نباشد، از مدل‌های ساده ذهنی برای حل مسئله استفاده می‌کند. سعدی را ببینید و حافظ را چه راه‌حل ساده‌ای ارائه می‌دهند:
دل ای رفیق بر این کاروانسرای نبند/ که خانه ساختن آیین کاروانی نیست
از این رباط دو در چون ضرورت است رحیل/ رواق و طاق معیشت چه سر‌بلند و چه پست
خب، فرض کنیم امروز جیره‌بندی سرسختانه‌ای برای مردم یزد و اصفهان تحمیل کنیم، در نهایت اینها منابع محدودی را مصرف می‌کنند که روبه‌اتمام است، بعد از آن چه خواهند کرد؟ چاره این کار در مدیریت بازار سیاسی است ولی در ایران به مسائل پیرامون درآمدی نفتی حساس‌ترند تا آب و شاید وقتی که تبدیل به فاجعه شود به آن برسند که اکنون شاهد آن هستیم.
در واقع جوامعی که در بحران گیر می‌افتند، از نظام‌های اقتصادی و نهادهایی برخوردارند که از رویارویی با حل مسائل جدید و پیچیده ناتوانند و این هم چیزی نیست جز فرهنگ وابسته به ذخیره انتقال دانش گذشته به نسل‌های بعدی. یادگیری درون ادراکات جمعی جامعه صورت می‌گیرد و از گذشته منتقل می‌شود و وابستگی به مسیر گذشته پیدا می‌کند. شواهد حکایت از آن دارند که آموزش‌های تجربی جمعی گذشته به‌ارث‌رسیده از فلات ایران و زاگرس در حل مسائل متعدد جدید و مطرح‌شده، به سختی دچار مشکل‌اند و در حل آنها چندان موفق نیستند و حداقل و در بلند‌مدت، اواسط قاجاریه تا امروز، گواه ناتوانی و زلت و ذلت حل مشکلات است و شواهد از در و دیوار به تأیید این سخن می‌بارد. با همه اینها ایران را دوست دارم.
یک خاطره کوتاه از ریچارد فرای، تاریخ‌دان ایرانی -امریکایی استاد دانشگاه شیراز برای‌تان نقل می‌کنم. در مقدمه تاریخ فوق‌العاده دوست‌داشتنی بخارا نوشته: امکان ندارد مردمی که متعلق به سرزمین‌های پرآب و جنگل هستند بتوانند واحه‌های برآمده در دل کویر را بفهمند. با همان استحکام می‌توان گفت علوم اجتماعی آنها مثل اقتصاد (غیر روش‌شناسی) مسائل ما را نمی‌فهمند، چون در محیطی و با زمینه‌ای دیگر و با مسائل دیگر و با راه‌حل مسائل دیگر خلق شده‌اند؛ و در نتیجه نمی‌توانند گره جدی از ما حل کند همان‌طور که تا‌به‌حال نکرده است. نظریه باید به‌گونه‌ای طراحی شود که زیست‌بوم خود را ببیند، نه اینکه زیست‌بوم دیگری را طراحی کند و ببیند که ربطی به این دیار، یعنی فلات و زاگرس ندارد؛ هر‌چند دیر شده...

تا‌آنجا‌که تاریخ 10 هزار‌ساله ایران، درحدامکان، به ما نشان می‌دهد، افرادی که در فلات ایران مستقر شدند، مجبور بودند با منابع کمیابی درگیر شوند که چندان توانی در ازدیاد آن نداشتند.
می‌دانیم که مسئله بنیادی اقتصاد، کمیابی است و داستان بشر از برخورد جمعیت و تنش میان جمعیت و منابع کمیاب شروع می‌شود. در یک مرحله، افراد ساکن در روی زمین آرام‌آرام توفیق یافتند وارد کشاورزی و همچنین اهلی‌کردن حیوانات و دامداری شوند. در این مرحله، بهره‌وری ابزار کار و کار و منابع به دلیل ایجاد آرام‌آرام حقوق مالکیت خصوصی افزایش یافت. اما در همین مرحله، مشکل لاینحلی در برابر افرادی که در فلات ایران ساکن شدند بروز کرد و آن هم کمبود آب بود. با توجه به اینکه با بی‌آبی، هیچ فعالیت کشاورزی و غیرکشاورزی و کلا حیات بشر مقدور نبود، ایرانی‌ها راه‌های پیچیده‌ای را طی کردند تا بتوانند با تکنولوژی آن روزها، آب را از زیر زمین بیرون آورند و البته با پیدایش فنی قنات، آبی به‌دست آورند که در همان روزگار و نیز امروز آبی فوق‌العاده گران و پرهزینه بوده و هست (آن هم در مقایسه با مردمانی که در نقاط دیگر جهان زندگی می‌کردند و تقریبا به آب رایگان دسترسی داشتند).
ایرانی‌ها و فلات ایران با کم‌آبی شدید روبه‌رو بودند و همان آب اندک هم بسیار گران و حاصل کمبود این منبع اصلی حیات، توقف بسط تمدن، و ماندن آن در سطح اقتصاد معیشتی ناامن بود. به‌علاوه، ایجاد دانش و مدل‌های متناسب با این کمیابی، ایدئولوژی شکل‌گرفته در این محیط و تمامی نهادهای برآمده از آن، نسبتی با این کمیابی دارند که نتوانستند آرام‌آرام خود را بسط دهند و برای مدیریت دنیای پیچیده‌تر مهیا شوند.
درباره گران‌بودن فرایند به‌دست‌آمدن آب صحبت شد. حالا نگاه کنید به حاصل زحمات حفر قنات در ایران: حدود 33 هزار قنات به طول هشت برابر خط استوا؛ از مادر چاه 20 الی 30 متر گرفته تا 340 متری؛ و طول قنات یک کیلومتری تا 70 کیلومتری با آبدهی‌های حدود یک لیتر در ثانیه تا نزدیک به 200 لیتر در ثانیه و به‌طور متوسط 50 لیتر در ثانیه. مقنیان این قنات‌ها در سخت‌ترین شرایط زندگی می‌کردند و هر روز که روانه کار می‌شدند، شهادتین را ادا می‌کردند (ر. ک شازده حمام دکتر محمدحسین پاپلی‌یزدی مجلد اول ص 412 و همچنین حماسه کویر باستانی‌پاریزی در صفحه 244 به بعد- برای اطلاعات کلی ر.ک قنات در ایران محمد حایری. برای اطلاعات بیشتر از سختی و گرانی و اوج نبوغ بشری که واقعا اگر بیشتر از نیوتن نباشد کمتر نیست و مطالعه بیشتر به قنات قصبه گناباد دکتر پاپلی مراجعه کنید).
از کندن از اینجا تا کره ماه و به این گرانی و این‌همه سرمایه‌های مالی و جانی چه گیر ایرانی‌ها آمد؟ حجم متوسط آبدهی این قنات‌ها وقتی که خشک نشده بودند، حدود دوهزار مترمکعب در ثانیه بود که در مقابل رود ولگا در روسیه با 36 هزار متر مکعب در ثانیه یا دانوب در اروپا و نیاگارا هر‌کدام با 13 هزار مترمکعب در ثانیه تأمل‌برانگیز است. معمولا رودهای کم‌آب اروپا در ثانیه حدود دوهزار مترمکعب آب دارند، آبی رایگان و قابل کشتی‌رانی. از سوی دیگر، این قنات‌ها معمولا آسیا را می‌گردانند و نمونه آن، قنات قصبه گناباد است که در هنگامی که دایر بود، شش آسیا را می‌گردانند. نمونه دیگر، قنات قطب‌آباد میبد است و قادر است در عمق 40 متری زمین یک آسیاب دو‌سنگ را بگرداند (که واقعا دیدنی است). متأسفانه از 42 قنات میبد، 40 قنات خشک شده‌اند. خوشبختانه یا شوربختانه می‌توان به‌صورت جهانگردی و تور یا تنها و خانوادگی از آن دیدن کرد و مظهر رنج و گرانی و ناامنی، همه را یک‌جا با هم دید و در نهایت خشک‌شدن آن را! مخصوصا این نکته برای اقتصاددانان ایران ناشناس لازم است که نهاد‌ها و سازمان‌های برآمده از این تاریخ را می‌خواهند صرفا با شاخص قیمت حل کنند؛ پس بستری که فعالیت‌های اقتصادی در آن غوطه می‌خورد چه می‌شود؟ اعتقادات و هنجارها و نهادهای رسمی و غیررسمی؟ سازمان‌ها و نهادهای پشتیبانی‌کننده تصمیمات اخلاقی بازار سیاسی ناقص رانت‌آفرین و...؟
بخش دیگر ایران هم زاگرس است که در آنجا هم به‌دلیل فقر بارندگی، مردمان برای گذران زندگی مجبور به کوچرویی شده‌اند و زندگی کوچرو هم پیامدهای خاص خود را دارد که با تمدن‌سازی و افزایش مهارت‌های انسانی و تخصص‌گرایی و تقسیم کار و نهادسازی برای ارتباطات و تجارت و بسط تمدن به‌هیچ‌وجه سر سازگاری ندارد و از تبعات ناخوشایند آن، دو هزار طایفه ایلی بوده است که در انجام نیازهای اولیه و روبه‌رشد جوامع، ناتوان بوده‌اند و نیز درگیری دائمی، قانون و امنیت در حد ابتدایی و کنترل خشونت غیر‌اطمینان‌بخش، و در نهایت، فقر نیز از دیگر تبعات آن بوده است. این محصولِ کم‌آبی ایران است که موجب شد تا در ایران، امکان بسط تمدن متوقف شود، چون کنترل خشونت اطمینان‌بخش توسط دولت امکان‌پذیر نبود و در نتیجه برای ایجاد امنیت، چه بیرونی و چه داخلی، نیازی دائمی به نیروی نظامی سنگین و پرهزینه بود. دولت‌ها همیشه توان بر‌آمدن از عهده این هزینه‌ها را نداشتند و در نتیجه، امنیت و نظم مختل می‌شد که خروجی آن، به نوبه خود، به اقتصاد برمی‌گشت. از طرف دیگر؛ کم‌آبی، قحطی، خشک‌سالی، تغییر کیفیت و کمیت محصول و گران‌بودن آب، موجب می‌شد که محصول نیز پرهزینه شده و مردم معمولا با محصول گران روبه‌رو بودند.
با وجود نا‌امنی‌ای که محیط اقتصاد را ناامن می‌کرد و به تولید صدمه می‌زد و نیز حاکمیت ناتوان و پرهزینه، در نتیجه برای دریافت مالیات یا بایستی مالیات عادلانه را اندازه‌گیری کنند و بگیرند که خود موجب دیوان‌سالاری انگلی پرهزینه می‌شد یا تیول و مقاطعه‌دادن که این خود مصیبتی دیگر بود.
سرنخ تمام اینها در ایران از آب آغاز می‌شود و میراثی داریم که از لحاظ رشد اقتصادی در حد معیشتی متوقف ماند تا نفت و به‌این‌ترتیب شاهد یک دیوان‌سالاری انگلی بودیم. بسط‌‌نیافتن مهارت‌های نیروی انسانی برای اداره کشور در نهادها و سازمان‌های پیچیده امروزی، ناتوانی در حفظ و حراست مرزها در مقابل بیگانگان و نداشتن قانون اکنون الگو مصرف جدید و نیز افزایش جمعیت بر اینها افزوده می‌شود که هیچ ربطی به محرک‌های بهبود وضعیت ناشی از تلاش مستمر این مردم ندارد؛ نفتی پیدا شد و واردات و رفاه بیشتر و بقیه داستان. می‌گفتند یزد شهر قنات و قنوت و قناعت است؛ ولی خود یزدی‌ها می‌گویند همه اینها در دوران جدید تمام شد: قنات‌ها خشک شدند و قنوت‌ها و قناعت‌ها به تبع قنات‌ها رفتند.
ایران از نظر تاریخی توان نگهداری پنج، شش میلیون جمعیت بیشتر را نداشته است. تغییرات اخیر موجب بیش از 10 برابر‌شدن جمعیت شد. جمعیت زیاد، مخرب محیط زیست است. متخصصان می‌گویند ظرفیت جمعیت جهان در مناسب‌ترین حالت خود 400 میلیون نفر است و بیش‌از‌آن زیست‌بوم را تخریب می‌کند. در ایران هم همین اتفاق رخ داده است. گردش در فلات ایران و زاگرس به خوبی این را نشان می‌دهد؛ البته شهرهای بزرگ بمانند. میزان بارندگی نیز کاهش یافته است. استان یزد را در نظر بگیرید که با آب قنات زندگی می‌کرد و امروز وابسته به زاینده‌رودی شده است که رو به خشکی است. خشک‌شدن اکثر قنات‌ها ازجمله قنات زارچ که معروف‌ترین قنات است را شاهد هستیم. حجم بارندگی کم شده در 10 سال اخیر به طور متوسط 50 میلی‌متر بارش در استان یزد داشته‌ایم در‌حالی‌که تبخیر حدود چهار هزار میلی‌متر در سال بوده است.
در واقع بسط دانش و مهارت‌های نیروی انسانی و کاراتر‌شدن حقوق مالکیت موجب بازده بیشتر و صعودی منابع شد؛ اما در ایران تکنولوژی جدید تقریبا منبع اصلی را که آب بود، منهدم کرد و از طرفی جمعیت را هم افزایش داد. عمق آب در استان یزد هر روز پایین‌تر می‌رود که ناشی از افزایش جمعیت آن طی این 50 سال است که از 200 هزار نفر به یک‌میلیون‌و 200 هزار نفر رسیده است و البته احداث کارخانه‌های آب‌بر نیز مزید بر علت شده‌اند؛ مثل فولادسازی اردکان (یک کیلو فولاد 500 لیتر آب می‌خواهد) و کارخانه‌های کاشی و سرامیک میبد.
مدیریت جدید پس از صنعت نفت، رانت خود را پیرامون نفت می‌دید و در اطراف درآمدهای نفتی ساماندهی شده و هیچ نفعی در آب نداشت و مسائل آب را واگذاشته و مشوق رشد جمعیت بودند. با توجه به اینکه بارش نیز تقلیل یافته است، به‌نظر می‌رسد این نتایج به این سادگی سامان نیابند، هرچند بیش از صدها مقاله در‌این‌باره نوشته شده و از زوایای مختلف این بحران را بررسی کرده‌اند. در بیشتر کره زمین نقش اصلی به نیروی انسانی و عمدتا منابع غیرآبی داده شده است، به‌همین‌دلیل از منابع آبی غفلت و به آن توجه نشده‌ است. علم اقتصادی نیز که از آنجا وارد شده اقتصاد ترجمه است و بهتر از این، دانشمند تولید نمی‌کند؛ لیبرال‌های وطنی و آموزش‌های ترجمه‌ای در پس‌زمینه فکر می‌کنند و اقتصاد را برای کالیفرنیا، سوئد و نروژ طراحی می‌کنند.
در مناطقی که روی کمربند خشکی جهان واقع‌اند، این نقش آب در بسیاری از ابعاد زندگی بشر شروع شد و تاریخ بلند و تلخی دارد و امروز نیز تشدید شده است و به‌طور خلاصه می‌توان گفت مشکل اصلی آن، جمعیت و خشک‌سالی است و از همه بدتر، مجموعه اعتقادی تاریخی که ساخته و از آن بدتر نهادهایی که درست کرده و از آن بدتر سازمان‌های بدتر که روی آنها شکل گرفته و از همه بدتر دولت به‌عنوان مهم‌ترین سازمان که در ایران به‌ندرت توانست وظایف خود را انجام دهد و دولت نهم و دهم نمونه بارز آن بود، همراه نوابغ نادر‌الوجود تاریخ بشری، یعنی اقتصاد‌خوانده‌های نیولیبرال. چه خوب است ایرانی‌ها را اجبار کنند، حداقل دانشکده اقتصادی‌ها را که نظام اقتصادی ایران را در طول زمان و به‌صورت پویا مطالعه کنند همراه با جغرافیای اقتصادی سیاسی ایران. عرض کردم ایران و نه کپی و بعد از آن به مطالعه اقتصادی دستگا‌ه‌های نظری دیگر برای فهم گرفت‌وگیر ایران بیفتند. اقتصاددانی که شهر زیرزمینی نوشاباد را نبیند و در زاگرس با چشم باز نگردد، احتمال زیاد دارد مفروضات پنهان اقتصاد نئوکلاسیک را عوضی در ایران بنشاند به‌اضافه نهادهای پشتیبانی‌کننده؛ و در نتیجه در راه‌حل فروبمانند که مانده‌اند.
اگر بخواهیم نظام اقتصادی را از بنیاد تحلیل کنیم، در طول تاریخ در این موقعیت جغرافیایی که قرار گرفته‌ایم، با مسئله آب برخورد خواهیم کرد که هزینه‌های سنگین سیاسی- نظامی- اقتصادی بر ما تحمیل می‌کرد و سرنخ بیشتر اقتصاد سیاسی ایران را به‌گونه‌ای به خود وصل می‌کند و حداقل می‌بایستی می‌توانستیم این اصلی‌ترین عنصر حیات را به‌گونه‌ای مدیریت کنیم که این‌گونه آسیب‌پذیر نشویم؛ ولیکن ازآنجاکه مدل‌های ذهنی بازیگران عرصه بازار سیاسی جدید، که به‌شدت بر بازار اقتصادی تأثیر می‌گذارند، تاریخی است به اینجا می‌رسیم که این مدل‌ها هم در نهایت در دل تجربه‌های ناشی از محیط اقتصادی- اجتماعی- سیاسی گذشته که به شدت از فقر تأثیر پذیرفته بود، شکل گرفته‌اند و امروز به‌عنوان صافی ذهنی، داده‌ها را فراوری می‌کنند و در نهایت این وضع پیش آمده که می‌بینیم. پول نفت را دیده‌اند، دیگر به کجا فکر کنند؟ روحیه وطنی هم که نیست و دیگر توضیح ندهم تکلیف روشن است. اینها با مدل‌های ذهنی متوقف در گذشته نمی‌توانند مسائل پیچیده امروز را حل کنند. اهل فن می‌گویند اگر ذهن به اندازه مسئله پیچیده نباشد، از مدل‌های ساده ذهنی برای حل مسئله استفاده می‌کند. سعدی را ببینید و حافظ را چه راه‌حل ساده‌ای ارائه می‌دهند:
دل ای رفیق بر این کاروانسرای نبند/ که خانه ساختن آیین کاروانی نیست
از این رباط دو در چون ضرورت است رحیل/ رواق و طاق معیشت چه سر‌بلند و چه پست
خب، فرض کنیم امروز جیره‌بندی سرسختانه‌ای برای مردم یزد و اصفهان تحمیل کنیم، در نهایت اینها منابع محدودی را مصرف می‌کنند که روبه‌اتمام است، بعد از آن چه خواهند کرد؟ چاره این کار در مدیریت بازار سیاسی است ولی در ایران به مسائل پیرامون درآمدی نفتی حساس‌ترند تا آب و شاید وقتی که تبدیل به فاجعه شود به آن برسند که اکنون شاهد آن هستیم.
در واقع جوامعی که در بحران گیر می‌افتند، از نظام‌های اقتصادی و نهادهایی برخوردارند که از رویارویی با حل مسائل جدید و پیچیده ناتوانند و این هم چیزی نیست جز فرهنگ وابسته به ذخیره انتقال دانش گذشته به نسل‌های بعدی. یادگیری درون ادراکات جمعی جامعه صورت می‌گیرد و از گذشته منتقل می‌شود و وابستگی به مسیر گذشته پیدا می‌کند. شواهد حکایت از آن دارند که آموزش‌های تجربی جمعی گذشته به‌ارث‌رسیده از فلات ایران و زاگرس در حل مسائل متعدد جدید و مطرح‌شده، به سختی دچار مشکل‌اند و در حل آنها چندان موفق نیستند و حداقل و در بلند‌مدت، اواسط قاجاریه تا امروز، گواه ناتوانی و زلت و ذلت حل مشکلات است و شواهد از در و دیوار به تأیید این سخن می‌بارد. با همه اینها ایران را دوست دارم.
یک خاطره کوتاه از ریچارد فرای، تاریخ‌دان ایرانی -امریکایی استاد دانشگاه شیراز برای‌تان نقل می‌کنم. در مقدمه تاریخ فوق‌العاده دوست‌داشتنی بخارا نوشته: امکان ندارد مردمی که متعلق به سرزمین‌های پرآب و جنگل هستند بتوانند واحه‌های برآمده در دل کویر را بفهمند. با همان استحکام می‌توان گفت علوم اجتماعی آنها مثل اقتصاد (غیر روش‌شناسی) مسائل ما را نمی‌فهمند، چون در محیطی و با زمینه‌ای دیگر و با مسائل دیگر و با راه‌حل مسائل دیگر خلق شده‌اند؛ و در نتیجه نمی‌توانند گره جدی از ما حل کند همان‌طور که تا‌به‌حال نکرده است. نظریه باید به‌گونه‌ای طراحی شود که زیست‌بوم خود را ببیند، نه اینکه زیست‌بوم دیگری را طراحی کند و ببیند که ربطی به این دیار، یعنی فلات و زاگرس ندارد؛ هر‌چند دیر شده...

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.