|

قنات میراث از دست رفته

معصومه فخری.کارشناس ارشد سازه‌های آبی

آب، این مائده الهی، بستر محمل حیات، مقوله‌ای نیست که بتوان در تعریف و توصیفش مقدمه‌ای نگاشت و با مؤخره‌ای نیز تحدیدش کرد چراکه آب خود اصل است و کران‌ناپذیر؛ جوهر و گوهر حیات در بطن آن زایش و هستی یافته است. (برشان، 1384) اساس زندگی همه موجودات زنده، بر آب است و نقش آن در پیدایش تمدن‌های بشری بر کسی پوشیده نیست. آب در همه مکاتب و ادیان، مقدس شمرده شده است. باتوجه‌به شرایط جغرافیایی ایران زمین و فلاتی‌بودن آن، ایرانیان از دیرباز با کمبود این ماده جان‌بخش دست‌به‌گریبان بوده و همین عامل موجب شده تا ارزش آن در نظر ایرانیان صد چندان جلوه کند.
برای رفع این مشکل، پدران ما دست به ابداعی شگفت‌انگیز زدند و قنات یا کاریز را که پس از گذشت قرن‌ها، شگفتی و کارآمدی آن مورد‌توجه است، ساختند. مطابق بر تئوری گوبلو، این فنّاوری، دارای ویژگی‌های استخراج معادن است و عبارت است از بهره‌برداری از سفره آب‌های زیرزمینی به کمک دهلیزهای زهکشی آب. نیاکان ما با احاطه‌ای که بر دانش مهندسی آب داشته‌اند، توانسته‌اند آب را از کوهپایه‌ها به سرزمین‌های مسطح و خشک مرکزی انتقال دهند و سبب شکل‌گیری شهرهای کهن در تاریخ ایران‌زمین شوند. سازه ساده و درعین‌حال شگفت‌انگیز قنات، مدیون تلاش حفاران چیره‌دستی است که جوامع انسانی که فرسنگ‌ها از منابع آب جاری دور بوده‌اند را از این ماده حیات‌بخش سیراب کرده‌اند. برای قدر‌نهادن به این تلاش به امر شاهان هخامنشی آن‌کس که کاریزی حفر می‌کرد و آب را به سطح زمین می‌آورد و زمینی را آبادان یا کاریز خشکی را بازسازی می‌کرد مالیات پنج نسل بر او بخشیده می‌شد (خلیلی، 1386).
قنات قصبه گناباد، قنات زارچ یزد، قنات دوطبقه اردستان و هزاران قنات دیگر در سرتاسر این سرزمین، از‌جمله شگفتی‌های فن قنات‌سازی است. باستانی پاریزی،1356 از قنات‌ها به نام حماسه‌های کویر یاد می‌کند و آنها را رگ‌های حیات در تن زمین کرمان- صاحب کهن‌ترین قنات‌های جهان- می‌داند. ایرانیان برای ساخت قنات، به علومی نظیر معماری، اقلیم‌شناسی، هیدروژئولورژی (زمین-آب‌شناسی)، توپوگرافی، خاک‌شناسی و... نیاز داشته‌اند. گوبلو، 1371 از ماکسیم سیرو که یک معمار است نقل می‌کند: «علی‌رغم حقارت ابزاری که تقریبا به قبل تاریخ تعلق دارد، مهندس عصر حاضر در مقابل مهارت مقنی‌ها شگفت‌زده می‌ماند. اشتباه در مسیر عملا وجود ندارد، شیب قنات منظم و استوار است و این شیبی است که از شسته‌شدن ته جوی جلوگیری می‌کند و علی‌رغم شکل زمین در بالای قنات، به‌قدری ملایم است که موجب تحدید فرسایش خاک می‌شود». گوبلو قنات را یک موفقیت تکنیکی و زیباشناسی می‌داند؛ او معتقد است: همان‌گونه که با مطالعه دقیق یک قالی ایرانی می‌توان بافنده آن را شناخت، با مطالعه هریک از قنات‌های عمده می‌توان امضای سازنده را در پایه آن پیدا کرد. این فن دیرینه ایرانیان به سبب کارآمدی خود، به بسیاری از کشورها و حتی قاره‌های دیگر راه پیدا کرده است. در‌واقع قنات، مظهر مدنیت و فرهنگ بوده است. گرچه حفر قنات با اهداف شرب، کشاورزی و دامپروری صورت می‌گرفته اما همین حضور آب، رشد جمعیت و در‌نتیجه کار و فعالیت اقتصادی را رقم زده و سبب گسترش صنعت نیز شده است. قنات به‌عنوان دستاورد بزرگ بشر چه در مرحله حفاری و چه بهره‌برداری، یک فعالیت اجتماعی را می‌طلبیده است و علاوه بر کارکرد اقتصادی، در عرصه اجتماعی و فرهنگی نیز نقش بسزایی داشته است. حفر قنات نمی‌توانسته یک فعالیت انفرادی باشد و لزوما می‌بایستی اقشار مختلف جامعه نیرو و توان خود را در خدمت جمع قرار می‌دادند تا در سایه همیاری اجتماعی به نتیجه مورد‌نظر دست می‌یافتند. قنات تقویت‌کننده فرهنگ تعاون، مشارکت و همیاری در جامعه بوده است و در سایه این روحیه، قوانین دقیق برای بهره‌مندی اعضای جامعه محلی از آب قنات‌ها وضع شده است. شکل‌گیری نظام‌های سنتی بهره‌برداری از دیگر ویژگی‌های قنات بوده است. پاپلی یزدی، 1379یکی از ویژگی‌های تمدن کاریزی را صلح‌جویی و رسیدن به اهداف از راه مذاکره و گفت‌وگو می‌داند. سازگاری با محیط‌زیست را می‌توان از دیگر ویژگی‌های این میراث گران‌بها، دانست. باتوجه‌به بومی‌بودن این تکنیک در نواحی مورد‌استفاده، بدون واردآمدن فشار بر آب‌های زیرزمینی، مازاد آن را تحت تأثیر نیروی ثقل و بدون نیاز به انرژی، استخراج و زمینه رشد و شکوفایی را در مناطق خشک و نیمه‌خشک فراهم کرده است. قنات بدون صدمه‌زدن به سفره‌های آب زیرزمینی و کیفیت آن، تعادل پایداری را ایجاد کرده و محیط‌زیست و طبیعت را به‌صورت مسالمت‌آمیز در خدمت آدمی قرار می‌دهد. در‌واقع بهره‌گیری از قنات، یکی از کارآمدترین روش‌های مدیریت سنتی و بومی آب بوده و هست. با ظهور و بروز فنّاوری‌های جدید در دنیا -که برداشت آب را از سفره‌های آب زیرزمینی ساده‌تر و بیشتر می‌کرد- قدم در راهی نهادیم که در سایه راحت‌طلبی و زیاده‌خواهی و بی‌تدبیری خود گرفتار شدیم و در کمتر از یک ربع‌قرن با حفر چاه‌های نیمه‌عمیق و عمیق و ازمیان‌بردن حریم قنات‌هایی که هزاران سال وفا و بقای آنها بر ما ثابت شده بود، دست به نابودی و تخریب این تمدن زدیم و بالغ‌بر 20 هزار قنات را از بین بردیم. آنچه به یغما دادیم تنها آب نبود! بلکه فرهنگ و تمدنی بود که در سایه حضور آن، قرن‌ها بر تاریخ دنیا درخشیده بودیم. تأکید بر استفاده از بعد سخت‌افزاری فنّاوری‌های وارداتی که جای دانش بومی ما را گرفتند و تشدید آن به‌وسیله بهره‌گیری نابجا از منابع انرژی این مرز‌و‌بوم و نهادهایی کژکارکردی که در این مسیر به‌وجود آمدند، باعث شدند تجربه‌های چندین‌هزارساله اجداد خود را درزمینهٔ بهره‌برداری از این منابع خدادادی از خاطر ببریم و فراموش کنیم. باستانی پاریزی، 1382 ذکر می‌کند آغامحمدخان قاجار ما تخریب‌کننده قنات‌های کرمان جهت محاصره شهر کرمان نبود، بلکه آغامحمدخان قاجار ما چاه‌های عمیقی است که این میراث فرهنگی گران‌بها را تخریب نمود. آنچه باعث دوام قنات در طی هزاران سال شده، انطباق با شرایط اقلیمی کشور بوده است. آنچه با پمپاژ از چاه‌ها بیرون کشیدیم، آب نبود، بلکه شیره جان طبیعت بود تا امروز و افق پیش‌رو را با کالبدی بی‌جان برایمان ترسیم کند. با خشک‌شدن بسیاری از قنوات در اثر غارت آب‌های زیرزمینی، سرمایه‌های عظیم اقتصادی، اجتماعی و تاریخی از میان رفت. از علل خشک‌شدن قنوات می‌توان به گسترش حفر چاه‌های عمیق بدون توجه به پتانسیل ذخایر آب کشور، حفر چاه‌های عمیق و نیمه‌عمیق در حریم قنوات، الگوی کشت نامناسب با شرایط منطقه، عدم نگهداری و لایروبی قنوات، تهدیدهای بیرونی و نگاه کوتاه‌مدت و صرفا مالی به سرمایه‌گذاری اشاره کرد.
حال در نقطه‌ای از تاریخ ایستاده‌ایم که ادامه راه رفته، سرزمین و تمدن چندین‌هزار‌ساله ایران‌زمین را به صحرایی سوزان تبدیل خواهد کرد و بر ماست که از گذشته عبرت گرفته و با اقتدا به نیاکان خود و بر‌اساس تدبیر و خرد به فکر چاره‌ای برای جبران بخشی از اشتباهات خود باشیم. در دنیای کنونی، که مصرف انرژی و حفاظت محیط‌زیست به دغدغه جدی تبدیل شده است، فراموشی قنات به‌عنوان یک فناوری بومی بدون نیاز به انرژی و سازگار با محیط‌زیست، ظلم به مردمانی است که با سخت‌کوشی، پشتکار، امانت‌داری و آینده‌نگری در طی هزاران سال این میراث گران‌بها را دست‌به‌دست و نسل‌به‌نسل به ما سپرده‌اند. درسی از قنات:
قنات اکنون به نمونه‌ای تبدیل شده که به‌جز خدمات خود، ما را به سمت کسب تجربه برای مدیریت فنّاوری و جلوگیری از وقوع مواردی مشابه در دیگر عرصه‌های فرهنگی و بومی این سرزمین سوق می‌دهد. مدیریتی که در زمان ورود یک فنّاوری، ابتدا تمرکز ویژه‌ای بر میراث فرهنگی و داشته‌هایی که در اثر فنّاوری تخریب می‌شوند داشته باشد و پس از آن فقط به بعد سخت‌افزاری فنّاوری نگاه نکرده و الزامات نهادی (قوانین رسمی، قوانین غیررسمی و اجرائی)، سازگاری و پایداری مربوط به توسعه فنّاوری جدید را در نظر بگیرد به‌گونه‌ای که پس از توسعه فرهنگ استفاده از فنّاوری، ماشین‌آلات موردنیاز آن به‌کار گرفته شده و اقدام به نهادینه‌سازی آن کنیم.
راهکارها:
باتوجه‌به مزایای قنات نسبت به چاه عمیق از‌جمله «طولانی‌تربودن عمر مفید قنات، عدم وابستگی قنات به انرژی، عدم آسیب‌رساندن کمی و کیفی به آب‌های زیرزمینی، ناچیزبودن هزینه نگهداری قنات و پیروی از الگوی نظام مشارکت و کار تعاونی»، در سال‌های اخیر درزمینهٔ حفظ و حراست از این میراث گران‌قدر اقدامات شایسته‌ای صورت گرفته است. مواردی از این اقدامات، شامل «تأسیس مرکز بین‌المللی قنات و سازه‌های تاریخی آبی در سال 1385 در استان یزد زیر نظر سازمان یونسکو، تأسیس اولین دانشکده تخصصی قنات به‌منظور مدیریت و نگهداری علمی از قنوات، گردآوری تجربه‌های مقنیان و مستندسازی آن برای نسل آینده، اجرای طرح احیا، مرمت و لایروبی قنوات توسط وزارت جهاد کشاورزی» و... است. باوجوداین، عمق فاجعه‌ای که شتابان در حال تخریب منابع آب زیرزمینی است نشان می‌دهد که نیاز به تلاش‌های بیشتری در سطح جامعه با مشارکت قشرهای مختلف مردم احساس می‌شود. انتظار می‌رود مدیران نیز با نگاهی عمیق‌تر به تجارب ناموفق مشارکت مدنی در مدیریت منابع آب کشور (به‌ویژه در دهه‌های اخیر)، به‌جای حمایت از طرح‌هایی که بر نگاه منازعه‌ای تأکید داشته و یا به ذکر کلمه مشارکت و نگرش سیستمی بر روی کاغذ بسنده می‌کنند، به قنات و موارد مشابه که در دل خود تقویت‌کننده واقعی سازوکار مشارکت مدنی هستند، توجه ویژه‌ای کرده و با حمایت از این میراث ماندگار، زمینه‌ساز وقوع سازوکار مشارکت مدنی برای احیای منابع آب زیرزمینی در سطح کشور شوند.
نمونه‌ای از این موارد در زیر اشاره شده است:
1- توسعه و جایگزینی فعالیت‌های اقتصادی که وابستگی کمتری به آب دارند در محدوده تغذیه قنوات
2- رعایت حریم قنوات
3- جلوگیری از ورود آلودگی اعم از فاضلاب و پساب به قنات
4- آگاه‌سازی افکار عمومی برای اشاعه فرهنگ بهره‌برداری پایدار از منابع آب زیرزمینی از‌جمله قنات
5- تأمین و اختصاص اعتبارات و درنظرگرفتن تسهیلات ویژه برای حفر و لایروبی قنوات
6- حل مشکلات حفر سنتی و صنعتی‌کردن حفر قنات
7- اعلام قنوات به‌عنوان آثار باستانی
8- تربیت افراد متخصص در امر حفر و نگهداری قنات
9- تنظیم برنامه درازمدت جهت تغذیه سفره‌های آب زیرزمینی و حفاظت از قنوات
10- تأمین حقوق مادی و معنوی قنات‌داران و مقنی‌ها
11- تشویق پژوهش‌گران به احیای قنات و توسعه آن
12- بیمه قنوات برای حمایت از مخاطرات طبیعی
منابع کلیدی:
2- گوبلو، ه، قنات فنی برای دستیابی به آب. مترجم: سروقد مقدم، ا، پاپلی یزدی، م، 1371.
3- حائری، م، قنات در ایران، دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1386
4- باستانی پاریزی، م، حماسه کویر، چاپ چهارم، 1382
5-پاپلی یزدی، م، قنات قصبه گناباد یک اسطوره، چاپ دوم، 1379
6- بهنیا، ع، قنات‌سازی و قنات‌داری، چاپ اول، 1367
7- برشان، م، کرمان و قنات‌ها، مجموعه مقالات کنفرانس بین‌المللی قنات، جلد اول، 1384.
8- مجموعه مقالات کنفرانس بین‌المللی قنات، جلد اول، 1384
8-http://icqhs.org

آب، این مائده الهی، بستر محمل حیات، مقوله‌ای نیست که بتوان در تعریف و توصیفش مقدمه‌ای نگاشت و با مؤخره‌ای نیز تحدیدش کرد چراکه آب خود اصل است و کران‌ناپذیر؛ جوهر و گوهر حیات در بطن آن زایش و هستی یافته است. (برشان، 1384) اساس زندگی همه موجودات زنده، بر آب است و نقش آن در پیدایش تمدن‌های بشری بر کسی پوشیده نیست. آب در همه مکاتب و ادیان، مقدس شمرده شده است. باتوجه‌به شرایط جغرافیایی ایران زمین و فلاتی‌بودن آن، ایرانیان از دیرباز با کمبود این ماده جان‌بخش دست‌به‌گریبان بوده و همین عامل موجب شده تا ارزش آن در نظر ایرانیان صد چندان جلوه کند.
برای رفع این مشکل، پدران ما دست به ابداعی شگفت‌انگیز زدند و قنات یا کاریز را که پس از گذشت قرن‌ها، شگفتی و کارآمدی آن مورد‌توجه است، ساختند. مطابق بر تئوری گوبلو، این فنّاوری، دارای ویژگی‌های استخراج معادن است و عبارت است از بهره‌برداری از سفره آب‌های زیرزمینی به کمک دهلیزهای زهکشی آب. نیاکان ما با احاطه‌ای که بر دانش مهندسی آب داشته‌اند، توانسته‌اند آب را از کوهپایه‌ها به سرزمین‌های مسطح و خشک مرکزی انتقال دهند و سبب شکل‌گیری شهرهای کهن در تاریخ ایران‌زمین شوند. سازه ساده و درعین‌حال شگفت‌انگیز قنات، مدیون تلاش حفاران چیره‌دستی است که جوامع انسانی که فرسنگ‌ها از منابع آب جاری دور بوده‌اند را از این ماده حیات‌بخش سیراب کرده‌اند. برای قدر‌نهادن به این تلاش به امر شاهان هخامنشی آن‌کس که کاریزی حفر می‌کرد و آب را به سطح زمین می‌آورد و زمینی را آبادان یا کاریز خشکی را بازسازی می‌کرد مالیات پنج نسل بر او بخشیده می‌شد (خلیلی، 1386).
قنات قصبه گناباد، قنات زارچ یزد، قنات دوطبقه اردستان و هزاران قنات دیگر در سرتاسر این سرزمین، از‌جمله شگفتی‌های فن قنات‌سازی است. باستانی پاریزی،1356 از قنات‌ها به نام حماسه‌های کویر یاد می‌کند و آنها را رگ‌های حیات در تن زمین کرمان- صاحب کهن‌ترین قنات‌های جهان- می‌داند. ایرانیان برای ساخت قنات، به علومی نظیر معماری، اقلیم‌شناسی، هیدروژئولورژی (زمین-آب‌شناسی)، توپوگرافی، خاک‌شناسی و... نیاز داشته‌اند. گوبلو، 1371 از ماکسیم سیرو که یک معمار است نقل می‌کند: «علی‌رغم حقارت ابزاری که تقریبا به قبل تاریخ تعلق دارد، مهندس عصر حاضر در مقابل مهارت مقنی‌ها شگفت‌زده می‌ماند. اشتباه در مسیر عملا وجود ندارد، شیب قنات منظم و استوار است و این شیبی است که از شسته‌شدن ته جوی جلوگیری می‌کند و علی‌رغم شکل زمین در بالای قنات، به‌قدری ملایم است که موجب تحدید فرسایش خاک می‌شود». گوبلو قنات را یک موفقیت تکنیکی و زیباشناسی می‌داند؛ او معتقد است: همان‌گونه که با مطالعه دقیق یک قالی ایرانی می‌توان بافنده آن را شناخت، با مطالعه هریک از قنات‌های عمده می‌توان امضای سازنده را در پایه آن پیدا کرد. این فن دیرینه ایرانیان به سبب کارآمدی خود، به بسیاری از کشورها و حتی قاره‌های دیگر راه پیدا کرده است. در‌واقع قنات، مظهر مدنیت و فرهنگ بوده است. گرچه حفر قنات با اهداف شرب، کشاورزی و دامپروری صورت می‌گرفته اما همین حضور آب، رشد جمعیت و در‌نتیجه کار و فعالیت اقتصادی را رقم زده و سبب گسترش صنعت نیز شده است. قنات به‌عنوان دستاورد بزرگ بشر چه در مرحله حفاری و چه بهره‌برداری، یک فعالیت اجتماعی را می‌طلبیده است و علاوه بر کارکرد اقتصادی، در عرصه اجتماعی و فرهنگی نیز نقش بسزایی داشته است. حفر قنات نمی‌توانسته یک فعالیت انفرادی باشد و لزوما می‌بایستی اقشار مختلف جامعه نیرو و توان خود را در خدمت جمع قرار می‌دادند تا در سایه همیاری اجتماعی به نتیجه مورد‌نظر دست می‌یافتند. قنات تقویت‌کننده فرهنگ تعاون، مشارکت و همیاری در جامعه بوده است و در سایه این روحیه، قوانین دقیق برای بهره‌مندی اعضای جامعه محلی از آب قنات‌ها وضع شده است. شکل‌گیری نظام‌های سنتی بهره‌برداری از دیگر ویژگی‌های قنات بوده است. پاپلی یزدی، 1379یکی از ویژگی‌های تمدن کاریزی را صلح‌جویی و رسیدن به اهداف از راه مذاکره و گفت‌وگو می‌داند. سازگاری با محیط‌زیست را می‌توان از دیگر ویژگی‌های این میراث گران‌بها، دانست. باتوجه‌به بومی‌بودن این تکنیک در نواحی مورد‌استفاده، بدون واردآمدن فشار بر آب‌های زیرزمینی، مازاد آن را تحت تأثیر نیروی ثقل و بدون نیاز به انرژی، استخراج و زمینه رشد و شکوفایی را در مناطق خشک و نیمه‌خشک فراهم کرده است. قنات بدون صدمه‌زدن به سفره‌های آب زیرزمینی و کیفیت آن، تعادل پایداری را ایجاد کرده و محیط‌زیست و طبیعت را به‌صورت مسالمت‌آمیز در خدمت آدمی قرار می‌دهد. در‌واقع بهره‌گیری از قنات، یکی از کارآمدترین روش‌های مدیریت سنتی و بومی آب بوده و هست. با ظهور و بروز فنّاوری‌های جدید در دنیا -که برداشت آب را از سفره‌های آب زیرزمینی ساده‌تر و بیشتر می‌کرد- قدم در راهی نهادیم که در سایه راحت‌طلبی و زیاده‌خواهی و بی‌تدبیری خود گرفتار شدیم و در کمتر از یک ربع‌قرن با حفر چاه‌های نیمه‌عمیق و عمیق و ازمیان‌بردن حریم قنات‌هایی که هزاران سال وفا و بقای آنها بر ما ثابت شده بود، دست به نابودی و تخریب این تمدن زدیم و بالغ‌بر 20 هزار قنات را از بین بردیم. آنچه به یغما دادیم تنها آب نبود! بلکه فرهنگ و تمدنی بود که در سایه حضور آن، قرن‌ها بر تاریخ دنیا درخشیده بودیم. تأکید بر استفاده از بعد سخت‌افزاری فنّاوری‌های وارداتی که جای دانش بومی ما را گرفتند و تشدید آن به‌وسیله بهره‌گیری نابجا از منابع انرژی این مرز‌و‌بوم و نهادهایی کژکارکردی که در این مسیر به‌وجود آمدند، باعث شدند تجربه‌های چندین‌هزارساله اجداد خود را درزمینهٔ بهره‌برداری از این منابع خدادادی از خاطر ببریم و فراموش کنیم. باستانی پاریزی، 1382 ذکر می‌کند آغامحمدخان قاجار ما تخریب‌کننده قنات‌های کرمان جهت محاصره شهر کرمان نبود، بلکه آغامحمدخان قاجار ما چاه‌های عمیقی است که این میراث فرهنگی گران‌بها را تخریب نمود. آنچه باعث دوام قنات در طی هزاران سال شده، انطباق با شرایط اقلیمی کشور بوده است. آنچه با پمپاژ از چاه‌ها بیرون کشیدیم، آب نبود، بلکه شیره جان طبیعت بود تا امروز و افق پیش‌رو را با کالبدی بی‌جان برایمان ترسیم کند. با خشک‌شدن بسیاری از قنوات در اثر غارت آب‌های زیرزمینی، سرمایه‌های عظیم اقتصادی، اجتماعی و تاریخی از میان رفت. از علل خشک‌شدن قنوات می‌توان به گسترش حفر چاه‌های عمیق بدون توجه به پتانسیل ذخایر آب کشور، حفر چاه‌های عمیق و نیمه‌عمیق در حریم قنوات، الگوی کشت نامناسب با شرایط منطقه، عدم نگهداری و لایروبی قنوات، تهدیدهای بیرونی و نگاه کوتاه‌مدت و صرفا مالی به سرمایه‌گذاری اشاره کرد.
حال در نقطه‌ای از تاریخ ایستاده‌ایم که ادامه راه رفته، سرزمین و تمدن چندین‌هزار‌ساله ایران‌زمین را به صحرایی سوزان تبدیل خواهد کرد و بر ماست که از گذشته عبرت گرفته و با اقتدا به نیاکان خود و بر‌اساس تدبیر و خرد به فکر چاره‌ای برای جبران بخشی از اشتباهات خود باشیم. در دنیای کنونی، که مصرف انرژی و حفاظت محیط‌زیست به دغدغه جدی تبدیل شده است، فراموشی قنات به‌عنوان یک فناوری بومی بدون نیاز به انرژی و سازگار با محیط‌زیست، ظلم به مردمانی است که با سخت‌کوشی، پشتکار، امانت‌داری و آینده‌نگری در طی هزاران سال این میراث گران‌بها را دست‌به‌دست و نسل‌به‌نسل به ما سپرده‌اند. درسی از قنات:
قنات اکنون به نمونه‌ای تبدیل شده که به‌جز خدمات خود، ما را به سمت کسب تجربه برای مدیریت فنّاوری و جلوگیری از وقوع مواردی مشابه در دیگر عرصه‌های فرهنگی و بومی این سرزمین سوق می‌دهد. مدیریتی که در زمان ورود یک فنّاوری، ابتدا تمرکز ویژه‌ای بر میراث فرهنگی و داشته‌هایی که در اثر فنّاوری تخریب می‌شوند داشته باشد و پس از آن فقط به بعد سخت‌افزاری فنّاوری نگاه نکرده و الزامات نهادی (قوانین رسمی، قوانین غیررسمی و اجرائی)، سازگاری و پایداری مربوط به توسعه فنّاوری جدید را در نظر بگیرد به‌گونه‌ای که پس از توسعه فرهنگ استفاده از فنّاوری، ماشین‌آلات موردنیاز آن به‌کار گرفته شده و اقدام به نهادینه‌سازی آن کنیم.
راهکارها:
باتوجه‌به مزایای قنات نسبت به چاه عمیق از‌جمله «طولانی‌تربودن عمر مفید قنات، عدم وابستگی قنات به انرژی، عدم آسیب‌رساندن کمی و کیفی به آب‌های زیرزمینی، ناچیزبودن هزینه نگهداری قنات و پیروی از الگوی نظام مشارکت و کار تعاونی»، در سال‌های اخیر درزمینهٔ حفظ و حراست از این میراث گران‌قدر اقدامات شایسته‌ای صورت گرفته است. مواردی از این اقدامات، شامل «تأسیس مرکز بین‌المللی قنات و سازه‌های تاریخی آبی در سال 1385 در استان یزد زیر نظر سازمان یونسکو، تأسیس اولین دانشکده تخصصی قنات به‌منظور مدیریت و نگهداری علمی از قنوات، گردآوری تجربه‌های مقنیان و مستندسازی آن برای نسل آینده، اجرای طرح احیا، مرمت و لایروبی قنوات توسط وزارت جهاد کشاورزی» و... است. باوجوداین، عمق فاجعه‌ای که شتابان در حال تخریب منابع آب زیرزمینی است نشان می‌دهد که نیاز به تلاش‌های بیشتری در سطح جامعه با مشارکت قشرهای مختلف مردم احساس می‌شود. انتظار می‌رود مدیران نیز با نگاهی عمیق‌تر به تجارب ناموفق مشارکت مدنی در مدیریت منابع آب کشور (به‌ویژه در دهه‌های اخیر)، به‌جای حمایت از طرح‌هایی که بر نگاه منازعه‌ای تأکید داشته و یا به ذکر کلمه مشارکت و نگرش سیستمی بر روی کاغذ بسنده می‌کنند، به قنات و موارد مشابه که در دل خود تقویت‌کننده واقعی سازوکار مشارکت مدنی هستند، توجه ویژه‌ای کرده و با حمایت از این میراث ماندگار، زمینه‌ساز وقوع سازوکار مشارکت مدنی برای احیای منابع آب زیرزمینی در سطح کشور شوند.
نمونه‌ای از این موارد در زیر اشاره شده است:
1- توسعه و جایگزینی فعالیت‌های اقتصادی که وابستگی کمتری به آب دارند در محدوده تغذیه قنوات
2- رعایت حریم قنوات
3- جلوگیری از ورود آلودگی اعم از فاضلاب و پساب به قنات
4- آگاه‌سازی افکار عمومی برای اشاعه فرهنگ بهره‌برداری پایدار از منابع آب زیرزمینی از‌جمله قنات
5- تأمین و اختصاص اعتبارات و درنظرگرفتن تسهیلات ویژه برای حفر و لایروبی قنوات
6- حل مشکلات حفر سنتی و صنعتی‌کردن حفر قنات
7- اعلام قنوات به‌عنوان آثار باستانی
8- تربیت افراد متخصص در امر حفر و نگهداری قنات
9- تنظیم برنامه درازمدت جهت تغذیه سفره‌های آب زیرزمینی و حفاظت از قنوات
10- تأمین حقوق مادی و معنوی قنات‌داران و مقنی‌ها
11- تشویق پژوهش‌گران به احیای قنات و توسعه آن
12- بیمه قنوات برای حمایت از مخاطرات طبیعی
منابع کلیدی:
2- گوبلو، ه، قنات فنی برای دستیابی به آب. مترجم: سروقد مقدم، ا، پاپلی یزدی، م، 1371.
3- حائری، م، قنات در ایران، دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1386
4- باستانی پاریزی، م، حماسه کویر، چاپ چهارم، 1382
5-پاپلی یزدی، م، قنات قصبه گناباد یک اسطوره، چاپ دوم، 1379
6- بهنیا، ع، قنات‌سازی و قنات‌داری، چاپ اول، 1367
7- برشان، م، کرمان و قنات‌ها، مجموعه مقالات کنفرانس بین‌المللی قنات، جلد اول، 1384.
8- مجموعه مقالات کنفرانس بین‌المللی قنات، جلد اول، 1384
8-http://icqhs.org

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.