|

طرحی نو دراندازیم

علی باقری.استادیار گروه مهندسی منابع آب، دانشگاه تربیت مدرس

صحبت از بحران آب و پیامدهای ناشی از آن موضوعی نیست که دیگر فقط در محافل تخصصی به آن پرداخته شود. امروزه آحاد جامعه تبعات ناشی از بر‌هم‌خوردن تعادل بین فراوانی آب و میزان مصرف آن را در زندگی روزمره خود حس می‌کنند. خشک‌شدن تالاب‌ها، فصلی‌شدن تعدادی از رودخانه‌های دائمی، کسری 130 میلیارد مترمکعبی در ذخایر استاتیک آب زیرزمینی و نشست زمین در دشت‌های کشور نمونه‌هایی از پیامدهای آبی است که امروزه نمود عینی پیدا کرده‌اند. با روند موجود مصرف آب، کلیه کارشناسان وضعیت به‌مراتب خطرناک‌تری را در آینده‌ای نزدیک هشدار می‌دهند.
این سؤال برای خیلی‌ها مطرح است که چرا قبلا مشکلی وجود نداشت و چرا این وضعیت بحرانی برای منابع آب در سال‌های اخیر بروز پیدا کرده است؟ بسیاری در پاسخ به این پرسش علت را به عوامل اقلیمی مانند خشک‌سالی‌ها و تغییر اقلیم نسبت می‌دهند. واقعیت آن است که هرچند ممکن است نزولات جوی با کاهش مواجه شده باشد، روی دیگر سکه آن است که در سالیان متمادی میزان مصارف، بسیار بیشتر از حد توان منابع آب رشد کرده است. حجم آب تجدید‌شونده در هر منطقه یا کشور به‌طور متوسط مقدار ثابتی است. در‌نتیجه، وقتی میزان مصرف افزایش یابد به‌طوری‌که از میزان آب تجدید‌شونده تجاوز کند، ناگزیر از ذخایری استفاده خواهد شد که در قرن‌ها پس‌انداز شده‌‌اند و چون نرخ تجدید آنها بسیار کند است در مقیاس زمانی سال و حتی قرن هم جایگزین نخواهند شد. این مسئله دقیقا مشابه حالتی است که ما مخارج زندگی خود را در حدی بیشتر از میزان درآمدمان قرار دهیم. اگر بخواهیم به همان روند به خرج خود ادامه دهیم ناگزیر باید از پس‌انداز برداشت کنیم. تا زمانی که در حساب پس‌اندازمان موجودی باشد می‌توانیم به همان رویه خرج خود ادامه دهیم، ولی اگر به روند کاهش موجودی بانکی خود بی‌توجه باشیم روزی فرا خواهد رسید که در قبال تقاضای وجه از دستگاه خودپرداز با این جمله مواجه خواهیم شد: «موجودی کافی نیست». درباره ذخایر آبی متأسفانه الان در حال رسیدن به این وضعیت هستیم.
بنابراین بحران آبی امروز پدیده جدیدی نیست؛ بلکه ریشه در رفتار مصرف‌کنندگان از دهه‌ها پیش دارد. وقتی علت بحران آب را به خشک‌سالی و عوامل اقلیمی نسبت دهیم آنگاه رفتار نادرست انسانی در قبال طبیعت تبرئه خواهد شد‌ و در‌نتیجه همچنان در غفلت باقی خواهیم ماند. از‌این‌بابت شاید بهتر باشد پدیده‌های خشک‌سالی این سال‌ها را پیش‌نشانگرهایی بدانیم که باعث درک زودتر بحران آب و ایجاد حساسیت نسبت به آن شده‌اند.
حال این سؤال مطرح می‌شود که در تمام این سال‌ها متخصصان آب چه کرده‌اند؟ یا بهتر بگوییم انتظار داشتیم چه بکنند؟ اصولا آیا می‌بایست متخصصان آب، کاری می‌کردند یا سایر رشته‌ها نیز به مسئله مربوط بودند ولی دست‌روی‌دست گذاشتند؟ وقتی صحبت از متخصصان به میان می‌آید، بدون شک نظرها به خروجی‌های دانشگاه‌ها در رشته‌های مختلف معطوف می‌شود. پس شاید بهتر باشد سؤال را این‌طور مطرح کنیم که در این سال‌ها، دانشگاه درباره مسئله آب در کشور چه‌کار کرده است؟ قدیمی‌ترین رشته مربوط به آب با عنوان آبیاری و آبادانی در سال 1336 در دانشکده کشاورزی دانشگاه تهران تعریف شد. علاوه بر رشته آبیاری، بعد از انقلاب نیز در مجموعه رشته مهندسی عمران، یک گرایش جدید با نام مهندسی عمران آب در مقطع کارشناسی تأسیس شد که امروز دیگر در مقطع کارشناسی، دانشجو برای این گرایش پذیرفته نمی‌شود و فقط گرایش‌های کارشناسی ارشد و دکترای آن در همان رشته مهندسی عمران به پذیرش دانشجو مشغول هستند.
با تأملی بر روند شکل‌گیری رشته‌های مرتبط با آب درمی‌یابیم که در طول عمر نظام دانشگاهی در ایران، دانشگاه‌ها فقط به تربیت «مهندسان آب» مبادرت ورزیده‌اند. مهندسی آب اصولا با پدیده‌های طبیعی مرتبط با آب و چرخه آن در طبیعت سروکار دارد. این موضوع شاید برگرفته از این دریافت باشد که آب را فقط به‌صورت یک پدیده طبیعی شناخته‌ایم؛ در‌نتیجه، برای پرداختن به یک مسئله طبیعی به تربیت مهندس پرداخته‌ایم؛ اما مشکلی که امروزه با آن مواجه هستیم همانا «رفتار مصرف‌کنندگان» در قبال منبع آب است.
موضوع «رفتار» از «پدیده» جداست. پدیده‌ها به طبیعت و واکنش فیزیکی طبیعت نسبت به محرک‌های مختلف بر‌می‌گردند. موضوع کار علوم مهندسی نیز شناخت و مطالعه پدیده‌های طبیعی است. در‌حالی‌که رفتار به کنش و واکنش انسان و جوامع مربوط می‌شود. از‌همین‌رو مطالعه رفتار، موضوع علوم انسانی است نه علوم مهندسی. مقوله اخیر هیچ‌گاه در نظام‌های آموزشی در دانشگاه‌های ایران برای موضوع آب مورد توجه قرار نگرفته است.
آنجایی که صحبت از مهار و انتقال و تصفیه آب است علوم مهندسی به‌خوبی نقش خود را ایفا خواهند کرد. حتی هشدارهای لازم را نیز درباره تجاوز از حدود ظرفیت تحمل طبیعی منابع صادر می‌کنند؛ اما روی دیگر سکه روند شکل‌گیری و رشد تقاضا برای آب است که به‌عنوان یک نیروی محرک بسیار قوی به بهره‌برداری هرچه بیشتر، حتی فراتر از حد ظرفیت تحمل منابع، ادامه می‌دهد. سؤال اساسی در اینجا آن است که تقاضا برای آب چرا و چگونه شکل می‌گیرد؟ و چرا این روند رشد تقاضا، باوجود بروز نشانه‌های بحران آب، نه‌تنها متوقف نمی‌شود حتی با کاهش شیب هم مواجه نمی‌شود؟
واکنش‌هایی که تا‌به‌حال نسبت به این پرسش صورت گرفته است آن بوده که سعی شده است از مسیر فناوری، رشد مصرف تحت کنترل درآید؛ اما این سؤالی است که دیگر نباید در حوزه مهندسی و فناوری دنبال پاسخ آن بود. رفتارهای مصرف‌کنندگان در قبال منابع آب برگرفته از انواع منطق‌های فردی و جمعی و نیز ساختارهایی است که به‌شدت تحت‌ تأثیر نیروهای اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و حتی بین‌المللی قرار دارند که پرداختن به آنها وظیفه علومی خارج از حوزه مهندسی است. تخصیص آب بر اساس مکانیسم بازار، مشارکت جوامع محلی در حفاظت و بهره‌برداری از منابع، سیاست‌گذاری در آب و اصلاح قوانین مربوط، ارتباط متقابل آب و سیاست، نقش آب در تنظیم دیپلماسی کشور در مناسبات با کشورهای همسایه و برنامه‌ریزی برای توسعه‌های محلی با‌توجه‌به وضعیت منابع آب، نمونه‌هایی از موضوعاتی است که آب در آنها نقش کلیدی دارد ولی پرداختن به آن از عهده مهندسان خارج است.
اما موضوع بررسی رفتارهای تقاضا و مصرف آب به‌صورت مستقل از شناخت خود آب و چرخه هیدرولوژی آن میسر نیست. به دلیل همین پیچیدگی و در‌هم‌تنیدگی موضوعات است که نمی‌توان از متخصصان حوزه علوم انسانی نیز به‌تنهایی انتظار داشت تا بتوانند به درک و تحلیل مسئله بحران آب بپردازند. نقص این موضوع را به‌خوبی می‌توان در شکل‌گیری قوانین و متون حقوقی مربوط به آب مشاهده کرد. آنجایی که رشته‌ای مانند حقوق، بدون توجه به ماهیت فیزیکی آب و چرخه هیدرولوژی به تبیین قوانین در حیطه آب مبادرت می‌ورزد فقط به بهره‌برداران و حفظ منافع آنها توجه می‌کند، غافل از اینکه وقتی خود منبع از بین برود دیگر بهره‌بردار معنی نخواهد داشت.
درواقع امروز به نسلی از متخصصان و مدیران در حوزه آب احساس نیاز می‌شود که هم به علوم مهندسی آب آشنایی و تسلط کافی داشته باشند و هم از حوزه‌های مختلف دانش علوم انسانی سررشته کافی داشته باشند. به‌همین‌دلیل است که آب را یک موضوع کاملا میان‌رشته‌ای (و نه چند رشته‌ای) می‌دانند؛ ماهیتی که هیچ‌گاه دانشگاه‌های کشور به سمت آن نرفته‌اند.
خوشبختانه در اجرای تکلیف برنامه پنجم توسعه در بخش آموزش عالی مبنی بر بازنگری رشته‌های دانشگاهی، فضایی فراهم شد تا در ماهیت رشته‌های مختلف مرتبط با آب تغییراتی حاصل شود تا مسیر تربیت نیروی انسانی و تحقیقات در موضوع آب به سمت نیازهای روز جامعه از منظر میان‌رشته‌ای (با تأکید بر جنبه‌های زیست‌محیطی و علوم انسانی) هموار شود. در‌این‌راستا، در مقطع کارشناسی رشته علوم و مهندسی آب این امکان فراهم شده است تا دانشجویان بتوانند حدود 30 واحد درسی خود را به‌صورت مشترک با دیگر رشته‌های دانشگاهی (مانند اقتصاد، حقوق، جغرافیا، منابع طبیعی، فناوری اطلاعات و...) بگذرانند. در مقاطع تحصیلات تکمیلی نیز علاوه بر بازنگری در برنامه‌های رشته‌های موجود در مجموعه علوم و مهندسی آب، رشته‌های جدیدی نیز مانند «مدیریت منابع آب» و «اکوسیستم‌های آبی» تعریف شده‌اند. انتظار می‌رود با شروع فعالیت دانشجویان کارشناسی ارشد و دکترا در این رشته‌ها، جنبه‌های مغفول مانده از موضوع آب- نظیر جنبه‌های اقتصادی، حقوقی، سیاسی، حکمرانی و... - در کانون توجه محققان و دانشگاهیان قرار بگیرد‌ و در این موضوعات به تولید محتوا و تربیت نیروی متخصص پرداخته شود. برنامه فوق در مقطع کارشناسی در سال 1391 به تصویب شورای برنامه‌ریزی آموزش عالی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری رسیده و به دانشگاه‌ها برای اجرا ابلاغ شده است. برنامه دوره‌های کارشناسی ارشد و دکترا نیز در مراحل نهایی تصویب در وزارت علوم، تحقیقات و فناوری قرار دارد و امید است در آینده‌ای نزدیک برای اجرا به دانشگاه‌ها ابلاغ شود.
به‌موازات تغییراتی که در حوزه برنامه‌ریزی آموزشی درباره رشته‌های مربوط به آب به انجام رسیده است، دو نکته مهم نیز نباید فراموش شود؛ اول آنکه، تغییرات ایجاد‌شده در برنامه‌های آموزشی مجموعه علوم و مهندسی آب در برخی موارد کاملا جدید است؛ به‌طوری‌که ظرفیت هیأت‌علمی و متون درسی داخلی به‌اندازه کافی برای ارائه برخی از دروس و انجام برخی از تحقیقات (مثلا در موضوعاتی مانند حکمرانی آب، اقتصاد آب، هیدروپلیتیک) در کشور موجود نیست. از‌این‌رو بسیار ضروری خواهد بود دستگاه‌های ذی‌ربط مانند وزارت نیرو و سازمان حفاظت محیط‌زیست و در صدر آنها وزارت علوم، تحقیقات و فناوری به ظرفیت‌سازی در بدنه دانشگاه‌ها توجه و همت ویژه‌ای مبذول کنند.
نکته دوم آن است که دستگاه‌های اجرائی و نیز بخش خصوصی از فرصت ایجاد شده استفاده کنند و ضمن طرح مسائل خود در بستر جدید، در پرورش نیروی انسانی کارآمدتر متناسب با نیازهای روز جامعه آبی سهیم شوند. به‌این‌ترتیب از طریق ایجاد تقاضا برای فارغ‌التحصیلان رشته‌های جدید، مسیر حرکت دانشگاه‌ها نیز به سمت هماهنگی با نیازهای واقعی جامعه اصلاح خواهد شد. در‌این‌بین خود دانشجویان نیز نقش مهمی خواهند داشت، به‌طوری‌که با رصد نیازهای بازار کار در حوزه آب زمینه‌هایی را برای ادامه تحصیل خود برگزینند که به درک بهتر مشکلات آبی کشور و حل آنها منجر شود.

صحبت از بحران آب و پیامدهای ناشی از آن موضوعی نیست که دیگر فقط در محافل تخصصی به آن پرداخته شود. امروزه آحاد جامعه تبعات ناشی از بر‌هم‌خوردن تعادل بین فراوانی آب و میزان مصرف آن را در زندگی روزمره خود حس می‌کنند. خشک‌شدن تالاب‌ها، فصلی‌شدن تعدادی از رودخانه‌های دائمی، کسری 130 میلیارد مترمکعبی در ذخایر استاتیک آب زیرزمینی و نشست زمین در دشت‌های کشور نمونه‌هایی از پیامدهای آبی است که امروزه نمود عینی پیدا کرده‌اند. با روند موجود مصرف آب، کلیه کارشناسان وضعیت به‌مراتب خطرناک‌تری را در آینده‌ای نزدیک هشدار می‌دهند.
این سؤال برای خیلی‌ها مطرح است که چرا قبلا مشکلی وجود نداشت و چرا این وضعیت بحرانی برای منابع آب در سال‌های اخیر بروز پیدا کرده است؟ بسیاری در پاسخ به این پرسش علت را به عوامل اقلیمی مانند خشک‌سالی‌ها و تغییر اقلیم نسبت می‌دهند. واقعیت آن است که هرچند ممکن است نزولات جوی با کاهش مواجه شده باشد، روی دیگر سکه آن است که در سالیان متمادی میزان مصارف، بسیار بیشتر از حد توان منابع آب رشد کرده است. حجم آب تجدید‌شونده در هر منطقه یا کشور به‌طور متوسط مقدار ثابتی است. در‌نتیجه، وقتی میزان مصرف افزایش یابد به‌طوری‌که از میزان آب تجدید‌شونده تجاوز کند، ناگزیر از ذخایری استفاده خواهد شد که در قرن‌ها پس‌انداز شده‌‌اند و چون نرخ تجدید آنها بسیار کند است در مقیاس زمانی سال و حتی قرن هم جایگزین نخواهند شد. این مسئله دقیقا مشابه حالتی است که ما مخارج زندگی خود را در حدی بیشتر از میزان درآمدمان قرار دهیم. اگر بخواهیم به همان روند به خرج خود ادامه دهیم ناگزیر باید از پس‌انداز برداشت کنیم. تا زمانی که در حساب پس‌اندازمان موجودی باشد می‌توانیم به همان رویه خرج خود ادامه دهیم، ولی اگر به روند کاهش موجودی بانکی خود بی‌توجه باشیم روزی فرا خواهد رسید که در قبال تقاضای وجه از دستگاه خودپرداز با این جمله مواجه خواهیم شد: «موجودی کافی نیست». درباره ذخایر آبی متأسفانه الان در حال رسیدن به این وضعیت هستیم.
بنابراین بحران آبی امروز پدیده جدیدی نیست؛ بلکه ریشه در رفتار مصرف‌کنندگان از دهه‌ها پیش دارد. وقتی علت بحران آب را به خشک‌سالی و عوامل اقلیمی نسبت دهیم آنگاه رفتار نادرست انسانی در قبال طبیعت تبرئه خواهد شد‌ و در‌نتیجه همچنان در غفلت باقی خواهیم ماند. از‌این‌بابت شاید بهتر باشد پدیده‌های خشک‌سالی این سال‌ها را پیش‌نشانگرهایی بدانیم که باعث درک زودتر بحران آب و ایجاد حساسیت نسبت به آن شده‌اند.
حال این سؤال مطرح می‌شود که در تمام این سال‌ها متخصصان آب چه کرده‌اند؟ یا بهتر بگوییم انتظار داشتیم چه بکنند؟ اصولا آیا می‌بایست متخصصان آب، کاری می‌کردند یا سایر رشته‌ها نیز به مسئله مربوط بودند ولی دست‌روی‌دست گذاشتند؟ وقتی صحبت از متخصصان به میان می‌آید، بدون شک نظرها به خروجی‌های دانشگاه‌ها در رشته‌های مختلف معطوف می‌شود. پس شاید بهتر باشد سؤال را این‌طور مطرح کنیم که در این سال‌ها، دانشگاه درباره مسئله آب در کشور چه‌کار کرده است؟ قدیمی‌ترین رشته مربوط به آب با عنوان آبیاری و آبادانی در سال 1336 در دانشکده کشاورزی دانشگاه تهران تعریف شد. علاوه بر رشته آبیاری، بعد از انقلاب نیز در مجموعه رشته مهندسی عمران، یک گرایش جدید با نام مهندسی عمران آب در مقطع کارشناسی تأسیس شد که امروز دیگر در مقطع کارشناسی، دانشجو برای این گرایش پذیرفته نمی‌شود و فقط گرایش‌های کارشناسی ارشد و دکترای آن در همان رشته مهندسی عمران به پذیرش دانشجو مشغول هستند.
با تأملی بر روند شکل‌گیری رشته‌های مرتبط با آب درمی‌یابیم که در طول عمر نظام دانشگاهی در ایران، دانشگاه‌ها فقط به تربیت «مهندسان آب» مبادرت ورزیده‌اند. مهندسی آب اصولا با پدیده‌های طبیعی مرتبط با آب و چرخه آن در طبیعت سروکار دارد. این موضوع شاید برگرفته از این دریافت باشد که آب را فقط به‌صورت یک پدیده طبیعی شناخته‌ایم؛ در‌نتیجه، برای پرداختن به یک مسئله طبیعی به تربیت مهندس پرداخته‌ایم؛ اما مشکلی که امروزه با آن مواجه هستیم همانا «رفتار مصرف‌کنندگان» در قبال منبع آب است.
موضوع «رفتار» از «پدیده» جداست. پدیده‌ها به طبیعت و واکنش فیزیکی طبیعت نسبت به محرک‌های مختلف بر‌می‌گردند. موضوع کار علوم مهندسی نیز شناخت و مطالعه پدیده‌های طبیعی است. در‌حالی‌که رفتار به کنش و واکنش انسان و جوامع مربوط می‌شود. از‌همین‌رو مطالعه رفتار، موضوع علوم انسانی است نه علوم مهندسی. مقوله اخیر هیچ‌گاه در نظام‌های آموزشی در دانشگاه‌های ایران برای موضوع آب مورد توجه قرار نگرفته است.
آنجایی که صحبت از مهار و انتقال و تصفیه آب است علوم مهندسی به‌خوبی نقش خود را ایفا خواهند کرد. حتی هشدارهای لازم را نیز درباره تجاوز از حدود ظرفیت تحمل طبیعی منابع صادر می‌کنند؛ اما روی دیگر سکه روند شکل‌گیری و رشد تقاضا برای آب است که به‌عنوان یک نیروی محرک بسیار قوی به بهره‌برداری هرچه بیشتر، حتی فراتر از حد ظرفیت تحمل منابع، ادامه می‌دهد. سؤال اساسی در اینجا آن است که تقاضا برای آب چرا و چگونه شکل می‌گیرد؟ و چرا این روند رشد تقاضا، باوجود بروز نشانه‌های بحران آب، نه‌تنها متوقف نمی‌شود حتی با کاهش شیب هم مواجه نمی‌شود؟
واکنش‌هایی که تا‌به‌حال نسبت به این پرسش صورت گرفته است آن بوده که سعی شده است از مسیر فناوری، رشد مصرف تحت کنترل درآید؛ اما این سؤالی است که دیگر نباید در حوزه مهندسی و فناوری دنبال پاسخ آن بود. رفتارهای مصرف‌کنندگان در قبال منابع آب برگرفته از انواع منطق‌های فردی و جمعی و نیز ساختارهایی است که به‌شدت تحت‌ تأثیر نیروهای اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و حتی بین‌المللی قرار دارند که پرداختن به آنها وظیفه علومی خارج از حوزه مهندسی است. تخصیص آب بر اساس مکانیسم بازار، مشارکت جوامع محلی در حفاظت و بهره‌برداری از منابع، سیاست‌گذاری در آب و اصلاح قوانین مربوط، ارتباط متقابل آب و سیاست، نقش آب در تنظیم دیپلماسی کشور در مناسبات با کشورهای همسایه و برنامه‌ریزی برای توسعه‌های محلی با‌توجه‌به وضعیت منابع آب، نمونه‌هایی از موضوعاتی است که آب در آنها نقش کلیدی دارد ولی پرداختن به آن از عهده مهندسان خارج است.
اما موضوع بررسی رفتارهای تقاضا و مصرف آب به‌صورت مستقل از شناخت خود آب و چرخه هیدرولوژی آن میسر نیست. به دلیل همین پیچیدگی و در‌هم‌تنیدگی موضوعات است که نمی‌توان از متخصصان حوزه علوم انسانی نیز به‌تنهایی انتظار داشت تا بتوانند به درک و تحلیل مسئله بحران آب بپردازند. نقص این موضوع را به‌خوبی می‌توان در شکل‌گیری قوانین و متون حقوقی مربوط به آب مشاهده کرد. آنجایی که رشته‌ای مانند حقوق، بدون توجه به ماهیت فیزیکی آب و چرخه هیدرولوژی به تبیین قوانین در حیطه آب مبادرت می‌ورزد فقط به بهره‌برداران و حفظ منافع آنها توجه می‌کند، غافل از اینکه وقتی خود منبع از بین برود دیگر بهره‌بردار معنی نخواهد داشت.
درواقع امروز به نسلی از متخصصان و مدیران در حوزه آب احساس نیاز می‌شود که هم به علوم مهندسی آب آشنایی و تسلط کافی داشته باشند و هم از حوزه‌های مختلف دانش علوم انسانی سررشته کافی داشته باشند. به‌همین‌دلیل است که آب را یک موضوع کاملا میان‌رشته‌ای (و نه چند رشته‌ای) می‌دانند؛ ماهیتی که هیچ‌گاه دانشگاه‌های کشور به سمت آن نرفته‌اند.
خوشبختانه در اجرای تکلیف برنامه پنجم توسعه در بخش آموزش عالی مبنی بر بازنگری رشته‌های دانشگاهی، فضایی فراهم شد تا در ماهیت رشته‌های مختلف مرتبط با آب تغییراتی حاصل شود تا مسیر تربیت نیروی انسانی و تحقیقات در موضوع آب به سمت نیازهای روز جامعه از منظر میان‌رشته‌ای (با تأکید بر جنبه‌های زیست‌محیطی و علوم انسانی) هموار شود. در‌این‌راستا، در مقطع کارشناسی رشته علوم و مهندسی آب این امکان فراهم شده است تا دانشجویان بتوانند حدود 30 واحد درسی خود را به‌صورت مشترک با دیگر رشته‌های دانشگاهی (مانند اقتصاد، حقوق، جغرافیا، منابع طبیعی، فناوری اطلاعات و...) بگذرانند. در مقاطع تحصیلات تکمیلی نیز علاوه بر بازنگری در برنامه‌های رشته‌های موجود در مجموعه علوم و مهندسی آب، رشته‌های جدیدی نیز مانند «مدیریت منابع آب» و «اکوسیستم‌های آبی» تعریف شده‌اند. انتظار می‌رود با شروع فعالیت دانشجویان کارشناسی ارشد و دکترا در این رشته‌ها، جنبه‌های مغفول مانده از موضوع آب- نظیر جنبه‌های اقتصادی، حقوقی، سیاسی، حکمرانی و... - در کانون توجه محققان و دانشگاهیان قرار بگیرد‌ و در این موضوعات به تولید محتوا و تربیت نیروی متخصص پرداخته شود. برنامه فوق در مقطع کارشناسی در سال 1391 به تصویب شورای برنامه‌ریزی آموزش عالی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری رسیده و به دانشگاه‌ها برای اجرا ابلاغ شده است. برنامه دوره‌های کارشناسی ارشد و دکترا نیز در مراحل نهایی تصویب در وزارت علوم، تحقیقات و فناوری قرار دارد و امید است در آینده‌ای نزدیک برای اجرا به دانشگاه‌ها ابلاغ شود.
به‌موازات تغییراتی که در حوزه برنامه‌ریزی آموزشی درباره رشته‌های مربوط به آب به انجام رسیده است، دو نکته مهم نیز نباید فراموش شود؛ اول آنکه، تغییرات ایجاد‌شده در برنامه‌های آموزشی مجموعه علوم و مهندسی آب در برخی موارد کاملا جدید است؛ به‌طوری‌که ظرفیت هیأت‌علمی و متون درسی داخلی به‌اندازه کافی برای ارائه برخی از دروس و انجام برخی از تحقیقات (مثلا در موضوعاتی مانند حکمرانی آب، اقتصاد آب، هیدروپلیتیک) در کشور موجود نیست. از‌این‌رو بسیار ضروری خواهد بود دستگاه‌های ذی‌ربط مانند وزارت نیرو و سازمان حفاظت محیط‌زیست و در صدر آنها وزارت علوم، تحقیقات و فناوری به ظرفیت‌سازی در بدنه دانشگاه‌ها توجه و همت ویژه‌ای مبذول کنند.
نکته دوم آن است که دستگاه‌های اجرائی و نیز بخش خصوصی از فرصت ایجاد شده استفاده کنند و ضمن طرح مسائل خود در بستر جدید، در پرورش نیروی انسانی کارآمدتر متناسب با نیازهای روز جامعه آبی سهیم شوند. به‌این‌ترتیب از طریق ایجاد تقاضا برای فارغ‌التحصیلان رشته‌های جدید، مسیر حرکت دانشگاه‌ها نیز به سمت هماهنگی با نیازهای واقعی جامعه اصلاح خواهد شد. در‌این‌بین خود دانشجویان نیز نقش مهمی خواهند داشت، به‌طوری‌که با رصد نیازهای بازار کار در حوزه آب زمینه‌هایی را برای ادامه تحصیل خود برگزینند که به درک بهتر مشکلات آبی کشور و حل آنها منجر شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.