|

خلاصه‌ای از کارگاهی دوروزه برای احیای بزرگ‌ترین دریاچه نمکی ایران

دیپلماسی برای آب

ترجمه: شیوا سعیدی.مترجم و روزنامه‌نگار

دریاچه ارومیه بزرگ‌ترین دریاچه نمکی در خشکی در ایران محسوب می‌شود و یکی از ارزشمندترین اکوسیستم‌های آبی در منطقه است. این دریاچه با کم ­آبی بسیار زیادی در سال‌های اخیر روبه‌رو شده که دلیل آن استفاده بیش‌ازحد و سوءمدیریت بوده است. در 30 سال اخیر جمعیت حوضچه آن دوبرابر شده و فضای کشاورزی که از منابع آبی دریاچه تغذیه می‌کردند نیز سه‌برابر شده‌اند. متوسط سالانه سطح آب درحال‌حاضر بیش از چهار متر کمتر از سطح هشدار -1274 متر بالاتر از سطح دریا- است که به حفظ و ماندگاری اکوسیستم کمک می‌کند. طیف وسیع مصرف‌کنندگان همچنان آب را از حوضچه‌هایی استخراج می‌کنند که منبع تغذیه دریاچه هستند. علاوه ­برآن، جریان‌های جاری به سمت دریاچه به طرز چشمگیری کاهش یافته‌اند و شرایط به دلیل خشک‌سالی‌های پیاپی بدتر شده است. این خشک‌سالی‌ها به کاهش منابع تجدیدپذیر آب و رسیدن سطح آب دریاچه به مرز هشدار منجر شده است.
افزایش جمعیت و زمین‌های زراعی
در سال‌های اخیر، بدنه آبی دریاچه با عمق هفت تا 12 متر شروع به تغییر کرد و به­ تدریج به یک بیابان نمکی تبدیل شد. این دریاچه از دیدگاه هیدرولوژیکی، زیست‌­محیطی، اقتصادی و اجتماعی اهمیت خاصی دارد و خشک‌شدن دریاچه به مشکلات شدید بهداشتی منجر می‌شود. دریاچه ارومیه، خانه بسیاری از پرندگان مهاجر در فصول مختلف سال و میگوی آرتمیا بود که منبع غذایی برای این پرندگان به حساب می‌آمده است. سطح دریاچه در سال‌های اخیر به دلیل تأثیر عوامل مختلف و هم‌زمان بسیار کاهش یافته است. یکی از این تغییرات فیزیکی ساخت سدهای متعدد در رودخانه‌های تغذیه‌کننده دریاچه بود که به‌شدت جریان آب تازه را کاهش داده است. هدف از ساخت این سدها استفاده از آب برای مصارف آبیاری، آشامیدنی و صنعتی همچنین گذرگاهی بوده است که دریاچه را به دو قسمت، تقسیم کرده است و هدف از ساخت آن کاهش زمان گذر از روی دریاچه بود.
از سوی دیگر تعداد کشاورزان و زمین‌های زراعی در این منطقه افزایش یافته و در پی آن استفاده از منابع آب‌های زیرزمینی برای آبیاری و چاه‌های غیرمجاز نیز گسترده شده است. همچنین افزایش جمعیت به افزایش تقاضا برای منابع آبی در منطقه خشک به‌خصوص در بازه‌های خشکی هوا منجر شد. این در حالی است که به نظر می‌رسد تغییرات آب‌و‌هوایی تأثیراتی در این روند داشته‌اند اما به نظر نمی‌رسد عاملی تعیین‌کننده در خشک‌شدن دریاچه باشند. در سال‌های متمادی، کارشناسان مختلف و گروه‌های تحقیقاتی، حوضه دریاچه را بررسی و درباره علل خشک‌سالی آن تحقیق کردند. درهر‌حال هیچ‌کدام از آنها آماری درباره دلایل و راه‌حل‌های احیای دریاچه ارائه نکردند. علاوه‌برآن باید در نظر داشت که ارائه راه‌حل برای احیای دریاچه نیازمند همکاری تمام ذی‌نفعان در منطقه، دولت و مقامات محلی است؛ بنابراین دولت ایران برنامه احیای دریاچه ارومیه را خلق کرد تا تلاش سازمان‌های مختلف (از‌جمله وزارت نیرو و جهاد کشاورزی) و سازمان محیط‌زیست را منسجم‌تر کند. این بنیاد که URLP نام گرفته، چند کمیته زیر‌مجموعه و گروه‌های اجرائی دارد که روی وجوه مختلف این مشکل تمرکز کرده‌اند. درهمین‌راستا در یک کارگاه دو روزه، چهار عضو هیأت‌علمی از دانشگاه‌های ایران چشم‌اندازی از حوضچه دریاچه ارومیه و مشکلات کنونی برنامه احیای آن برای پانلی از کارشناسان ارائه کردند که در این همایش شرکت کرده بودند. علاوه‌برآن حدود 40 استاد دانشگاه، دانشجو و مقام دولتی در دانشگاه تافت و سپس در MIT در بنیاد محیط‌زیست و برنامه دیپلماسی آب آن گرد هم جمع شدند. گروه‌های مطالعاتی ایرانی همراه چند اسپانسر علمی نیز در این کارگاه دو روزه حضور داشتند تا درباره به‌کارگیری روش «چارچوب دیپلماسی آب» برای دریاچه ارومیه بحث کنند.
قبل از کارگاه، هیأت نمایندگان ایرانی از چهار دریاچه در غرب آمریکا دیدن کردند که با مشکلاتی مشابه دریاچه ارومیه مواجه بوده یا هستند. این گروه اشاره کردند که با وجود منابع و برنامه‌ریزی‌های بسیار، هنوز مشکلات این دریاچه‌ها حل نشده است. یکی از مشاهدات نشان داد آبی که از طریق استراتژی‌های مختلف مدیریتی حفظ می‌شود لزوما به دریاچه برنمی‌گردد. این موضوع حاکی از وجود مشکلات پیچیده‌تر مدیریتی است. یکی دیگر از مشکلات حاکی از فقدان همکاری ثمربخش در حوزه کشاورزی بود. کشاورزان و افرادی که زمین را آبیاری می‌کنند در این گروه مشغول بررسی و اجرای راه‌حلی‌های جایگزین بودند؛ بنابراین پیشنهاد شد کشاورزان حوزه دریاچه ارومیه به‌خصوص عده‌ای که از آب‌های زیرزمینی استفاده می‌کردند در ملاحظات دستیابی به راه‌حل جایگزین نیز مورد‌ توجه قرار گیرند.
همچنین پانل شرکت‌کننده در کارگاه به انجام فعالیت‌هایی تأکید داشتند که در دریاچه‌های آمریکا انجام شده بود؛ اما به گفته این کارشناسان این فعالیت‌ها ادامه حیات دریاچه را ضمانت نمی‌کند. فعالیت‌ها عبارتند از: کنترل کمی‌و‌کیفی وسیع، حمایت مالی برای احیای دریاچه (از سوی دولت، صنایع موجود و افرادی که در حوزه دریاچه زندگی می‌کنند)، شراکت فعال ان.جی.اوها و توجه عموم مردم به این فاجعه.
تغییر ذهنیت درباره آب به‌عنوان منبع انعطاف‌پذیر
برای درک و مدیریت چالش‌های آبی در حوضچه دریاچه ارومیه، شرکت‌کنندگان در کارگاه درباره ساختار‌بندی نظارت آب دریاچه به‌عنوان یک مشکل پیچیده در شبکه‌ای از متغیرها، فرایندها، عاملان و مؤسسات مختلف بحث و توافق کردند. استفاده از چارچوب دیپلماسی آب WDF برای رسیدگی به مشکلات احیای دریاچه ارومیه توصیه می‌شود. این چارچوب روی اهمیت واسطه‌گری بی‌طرفانه تأکید دارد تا سهام‌داران با نیازهای موافق و مخالف در حل مشکل همکاری کنند.
دراین‌میان یک واسطه بی‌طرف سؤالات مهمی را برای احیای دریاچه مطرح می‌کند؛ آب به چه افرادی می‌رسد؟ در چه مقیاسی آب مصرف می‌شود؟ با چه بهایی آب فروخته می‌شود؟ چه کسی باید هزینه را پرداخت کند؟ و چه کسی مسئولیت نظارت و کنترل در طولانی‌مدت را بر عهده دارد؟ در‌کل این نوع میانجی‌گری به‌عنوان ابزاری برای سهولت انجام توافق‌نامه‌هایی که به سود دو طرف است و تا حدودی مسئولیت اجرای آن به عهده طرفین است به کار می‌رود.
مقایسه این چارچوب با روش‌های کنونی مدیریت دریاچه ارومیه نشان می‌دهد تحلیل بنیادینی در این حیطه نیاز است. مؤسسه‌هایی تازه تشکیل شوند که به‌جای آنکه بر اساس انتخاب مدلی عقلانی با هدف که به‌حداکثررساندن صرفه‌جویی اقتصادی باشند، بر اساس گزینه و انتخاب جمع دربستر اجتماعی و زیست‌محیطی خلق شوند.
برای ایجاد چنین مؤسسه‌هایی به نسلی جدید از کارشناسان آب نیاز است که با موضوع دیپلماسی آب آشنایی دارند و قابلیت بررسی و یافتن راه‌حل‌هایی دارند که از طریق برنامه‌ریزی دیدگاه مشترک به سود طرفین باشند. به‌عنوان نخستین گام اجرائی این کارگاه پیشنهاد می‌شود جلسه‌ای با حضور ذی‌نفعان در طرح و کمک یک مجری بی‌طرف برگزار شود تا فهرست سیاست‌های کوتاه و بلندمدت بررسی‌شده در جلسه را اولویت‌بندی و خلاصه کند. استراتژی برای تخصیص آب، شرح حقوق آب و تعیین آب‌بها از موضوعاتی هستند که توسط پانل در کارگاه مطرح شد. در کارگروه پیشنهاد شد ذهنیت درباره آب به‌عنوان یک منبع ثابت به یک منبع انعطاف‌پذیر تغییر کند. علاوه بر آن باید به جست‌وجو مشترک برای یافتن حقایق و روش‌های سودمند برای طرفین نیز تشویق شود تا نوعی مساوات به وجود آید. برای دستیابی به این روش، باید شبکه‌های آبی خلق شود که در آن مسیرها و موانع متغیرهای طبیعی، اجتماعی و سیاسی، فرایندها، عوامل و مؤسسه‌هایی با مرزهای متداخل به یکدیگر متصل هستند. در‌هر‌حال بررسی مسئله از دیدگاهی که آن را ساده‌تر کند، بسیار مهم است. به‌عنوان‌مثال بهتر است چرخه هیدرولوژیکی (چرخه طبیعی) را جداگانه بررسی شود و سپس آن را در کنار چرخه‌های اجتماعی سیاسی قرار داد تا مشکلات و عدم‌تقارن‌ها مشخص شود. همچنین مشخص شود با حذف چه بخشی از هر چرخه اختلاف حل می‌شود. علاوه‌برآن قبل از دستیابی به هرگونه راه‌حل باید ارزش دریاچه و اکوسیستم آن به‌عنوان یک کل مشخص شود. این ارزش ممکن است مادی یا غیرمادی باشد اما باید در ارزش‌گذاری دیدگاه ذی‌نفعان به‌خصوص کشاورزان و دیدگاه مقامات دولتی در نظر گرفته شود. احیای دریاچه ارومیه نیازمند راه‌حلی جدید و تازه است که به احتمال زیاد در هیچ‌ نمونه مشابهی استفاده نشده است. باید توجه داشت که ارزش این دریاچه جهانی است. البته عدم قطعیت‌های زیادی درباره نقش تغییرات آب‌وهوایی و متغیرهای آن در خشک‌شدن دریاچه وجود دارد. مطالعات مختلف در حوزه دلایل تغییرات آب‌و‌هوایی که منجر به خشک‌شدن دریاچه ارومیه می‌شود، نشان‌دهنده نتایجی متضاد است.
در این کارگاه تأکید شد هرچند از منظر اقتصادی این مشکل بسیاری پیچیده به نظر می‌رسد، اما ممکن است با استفاده از مدل‌سازی مناسب رفتار هر یک از عوامل ساده‌تر شود. اکوسیستم ارومیه وجهه‌های مختلفی دارد که ارزش آن را برای جامعه بیشتر می‌کند و به اهمیت احیای آن می‌افزاید. این وجهه‌ها عبارتند از: میراث فرهنگی و زیبایی، اکوتوریسم، بهداشت تورسیم، آرتمیا، معدن نمکی، جلوگیری از طوفان نمکی دریاچه و تنوع زیستی و البته فقط همین عوامل نیستند.
نتیجه‌گیری درباره اظهارنظرها و سیاست‌های پیشنهادی
در پایان، برخی از روش‌ها، سیاست‌ها و راه‌حل‌های معمولی که در کارگاه بحث شده‌اند در اینجا آورده شده است و همراه آن به نتایجی اشاره شده که ULRP باید در بازه‌های زمانی خاص به آن دست یابد:
یک سال
ULRP باید اختلال مدیریتی در احیای دریاچه و همچنین هزینه و مزایا برای گروه‌های ذی‌نفع از‌جمله محیط‌زیست را بررسی کند.
ذی‌نفعان پروژه باید جست‌وجو برای گزینه‌های مختلف و تغییرات تشویق شوند که نتایج آنها برای همه سودمند باشد. این راه‌حل‌ها باید نوین باشند و در نمونه‌های دیگر استفاده نشده باشند.
ULRP باید همکاری میان مؤسسات کشاورزی را افزایش دهد و هزینه اجاره زمین را به آنها اختصاص دهد نه آنکه به‌طور مستقیم به کشاورزان ارائه کند. کشاورزان نیز باید مطلع باشند در صورت همکاری از این روند سود می‌برند.
دریاچه به نظارت و مراقبت طولانی‌مدت نیاز دارد.
1 تا 3 سال
ULRP باید مؤسسات همکاری کشاورزی خلق کند و به دنبال گزینه‌هایی با سودآوری مشترک هنگام مذاکره با شهرها و کاربران دیگر آب باشد.
به جامعه باید ارزش بالاتری داده شود و چند جامعه‌شناس باید درزمینه مطالعه برنامه احیای دریاچه همکاری کنند.
به‌طور معمول کشاورزان باید قوانین اصلی زیست‌محیط را بیاموزند. به‌جای استفاده از ارقام و جدول‌ها باید از زبان عامیانه برای برقراری ارتباط با کشاورزان استفاده کرد تا عمق فاجعه را درک کنند.
چشم‌انداز همکاری بین‌المللی باید بیشتر بررسی شود. در کنار کمک‌های مالی برای برنامه‌های آگاهی‌رسان، بازار بین‌المللی مقصدی جذاب برای محصولات کشاورزی است. بازارهای داخلی یا خارجی باید خرید محصولات جدیدی را تضمین کنند که برای رشد به آب کمتری نیاز دارند و البته ارزش بازاری بیشتری نیز دارند.
3 تا 5 سال
باید مطالعه جامع و کاملی درباره مزایا و پیامدهای اجرای سیستم مالیاتی جدید برای تمام طرف‌های مصرف‌کننده آب در دریاچه جهت احیای آن، انجام شود.
نتیجه بخشی مدل‌ها قطعی نیست و نمی‌توان برای مطالعات تغییرات آب‌وهوایی روی آنها تکیه کرد؛ بنابراین لازم است برنامه‌های احیای قدرتمندتر را در نظر گرفت.
تمرکز روی بخش اکوتوریسم سرمایه‌های لازم برای برنامه‌های آگاهی‌رسان و یارانه آب را فراهم می‌کند
برای احیای دریاچه، مردم نباید منتظر دولت بمانند. بنیادهای اجتماعی وجود دارند که اقدامات عملی را انجام می‌دهند.

دریاچه ارومیه بزرگ‌ترین دریاچه نمکی در خشکی در ایران محسوب می‌شود و یکی از ارزشمندترین اکوسیستم‌های آبی در منطقه است. این دریاچه با کم ­آبی بسیار زیادی در سال‌های اخیر روبه‌رو شده که دلیل آن استفاده بیش‌ازحد و سوءمدیریت بوده است. در 30 سال اخیر جمعیت حوضچه آن دوبرابر شده و فضای کشاورزی که از منابع آبی دریاچه تغذیه می‌کردند نیز سه‌برابر شده‌اند. متوسط سالانه سطح آب درحال‌حاضر بیش از چهار متر کمتر از سطح هشدار -1274 متر بالاتر از سطح دریا- است که به حفظ و ماندگاری اکوسیستم کمک می‌کند. طیف وسیع مصرف‌کنندگان همچنان آب را از حوضچه‌هایی استخراج می‌کنند که منبع تغذیه دریاچه هستند. علاوه ­برآن، جریان‌های جاری به سمت دریاچه به طرز چشمگیری کاهش یافته‌اند و شرایط به دلیل خشک‌سالی‌های پیاپی بدتر شده است. این خشک‌سالی‌ها به کاهش منابع تجدیدپذیر آب و رسیدن سطح آب دریاچه به مرز هشدار منجر شده است.
افزایش جمعیت و زمین‌های زراعی
در سال‌های اخیر، بدنه آبی دریاچه با عمق هفت تا 12 متر شروع به تغییر کرد و به­ تدریج به یک بیابان نمکی تبدیل شد. این دریاچه از دیدگاه هیدرولوژیکی، زیست‌­محیطی، اقتصادی و اجتماعی اهمیت خاصی دارد و خشک‌شدن دریاچه به مشکلات شدید بهداشتی منجر می‌شود. دریاچه ارومیه، خانه بسیاری از پرندگان مهاجر در فصول مختلف سال و میگوی آرتمیا بود که منبع غذایی برای این پرندگان به حساب می‌آمده است. سطح دریاچه در سال‌های اخیر به دلیل تأثیر عوامل مختلف و هم‌زمان بسیار کاهش یافته است. یکی از این تغییرات فیزیکی ساخت سدهای متعدد در رودخانه‌های تغذیه‌کننده دریاچه بود که به‌شدت جریان آب تازه را کاهش داده است. هدف از ساخت این سدها استفاده از آب برای مصارف آبیاری، آشامیدنی و صنعتی همچنین گذرگاهی بوده است که دریاچه را به دو قسمت، تقسیم کرده است و هدف از ساخت آن کاهش زمان گذر از روی دریاچه بود.
از سوی دیگر تعداد کشاورزان و زمین‌های زراعی در این منطقه افزایش یافته و در پی آن استفاده از منابع آب‌های زیرزمینی برای آبیاری و چاه‌های غیرمجاز نیز گسترده شده است. همچنین افزایش جمعیت به افزایش تقاضا برای منابع آبی در منطقه خشک به‌خصوص در بازه‌های خشکی هوا منجر شد. این در حالی است که به نظر می‌رسد تغییرات آب‌و‌هوایی تأثیراتی در این روند داشته‌اند اما به نظر نمی‌رسد عاملی تعیین‌کننده در خشک‌شدن دریاچه باشند. در سال‌های متمادی، کارشناسان مختلف و گروه‌های تحقیقاتی، حوضه دریاچه را بررسی و درباره علل خشک‌سالی آن تحقیق کردند. درهر‌حال هیچ‌کدام از آنها آماری درباره دلایل و راه‌حل‌های احیای دریاچه ارائه نکردند. علاوه‌برآن باید در نظر داشت که ارائه راه‌حل برای احیای دریاچه نیازمند همکاری تمام ذی‌نفعان در منطقه، دولت و مقامات محلی است؛ بنابراین دولت ایران برنامه احیای دریاچه ارومیه را خلق کرد تا تلاش سازمان‌های مختلف (از‌جمله وزارت نیرو و جهاد کشاورزی) و سازمان محیط‌زیست را منسجم‌تر کند. این بنیاد که URLP نام گرفته، چند کمیته زیر‌مجموعه و گروه‌های اجرائی دارد که روی وجوه مختلف این مشکل تمرکز کرده‌اند. درهمین‌راستا در یک کارگاه دو روزه، چهار عضو هیأت‌علمی از دانشگاه‌های ایران چشم‌اندازی از حوضچه دریاچه ارومیه و مشکلات کنونی برنامه احیای آن برای پانلی از کارشناسان ارائه کردند که در این همایش شرکت کرده بودند. علاوه‌برآن حدود 40 استاد دانشگاه، دانشجو و مقام دولتی در دانشگاه تافت و سپس در MIT در بنیاد محیط‌زیست و برنامه دیپلماسی آب آن گرد هم جمع شدند. گروه‌های مطالعاتی ایرانی همراه چند اسپانسر علمی نیز در این کارگاه دو روزه حضور داشتند تا درباره به‌کارگیری روش «چارچوب دیپلماسی آب» برای دریاچه ارومیه بحث کنند.
قبل از کارگاه، هیأت نمایندگان ایرانی از چهار دریاچه در غرب آمریکا دیدن کردند که با مشکلاتی مشابه دریاچه ارومیه مواجه بوده یا هستند. این گروه اشاره کردند که با وجود منابع و برنامه‌ریزی‌های بسیار، هنوز مشکلات این دریاچه‌ها حل نشده است. یکی از مشاهدات نشان داد آبی که از طریق استراتژی‌های مختلف مدیریتی حفظ می‌شود لزوما به دریاچه برنمی‌گردد. این موضوع حاکی از وجود مشکلات پیچیده‌تر مدیریتی است. یکی دیگر از مشکلات حاکی از فقدان همکاری ثمربخش در حوزه کشاورزی بود. کشاورزان و افرادی که زمین را آبیاری می‌کنند در این گروه مشغول بررسی و اجرای راه‌حلی‌های جایگزین بودند؛ بنابراین پیشنهاد شد کشاورزان حوزه دریاچه ارومیه به‌خصوص عده‌ای که از آب‌های زیرزمینی استفاده می‌کردند در ملاحظات دستیابی به راه‌حل جایگزین نیز مورد‌ توجه قرار گیرند.
همچنین پانل شرکت‌کننده در کارگاه به انجام فعالیت‌هایی تأکید داشتند که در دریاچه‌های آمریکا انجام شده بود؛ اما به گفته این کارشناسان این فعالیت‌ها ادامه حیات دریاچه را ضمانت نمی‌کند. فعالیت‌ها عبارتند از: کنترل کمی‌و‌کیفی وسیع، حمایت مالی برای احیای دریاچه (از سوی دولت، صنایع موجود و افرادی که در حوزه دریاچه زندگی می‌کنند)، شراکت فعال ان.جی.اوها و توجه عموم مردم به این فاجعه.
تغییر ذهنیت درباره آب به‌عنوان منبع انعطاف‌پذیر
برای درک و مدیریت چالش‌های آبی در حوضچه دریاچه ارومیه، شرکت‌کنندگان در کارگاه درباره ساختار‌بندی نظارت آب دریاچه به‌عنوان یک مشکل پیچیده در شبکه‌ای از متغیرها، فرایندها، عاملان و مؤسسات مختلف بحث و توافق کردند. استفاده از چارچوب دیپلماسی آب WDF برای رسیدگی به مشکلات احیای دریاچه ارومیه توصیه می‌شود. این چارچوب روی اهمیت واسطه‌گری بی‌طرفانه تأکید دارد تا سهام‌داران با نیازهای موافق و مخالف در حل مشکل همکاری کنند.
دراین‌میان یک واسطه بی‌طرف سؤالات مهمی را برای احیای دریاچه مطرح می‌کند؛ آب به چه افرادی می‌رسد؟ در چه مقیاسی آب مصرف می‌شود؟ با چه بهایی آب فروخته می‌شود؟ چه کسی باید هزینه را پرداخت کند؟ و چه کسی مسئولیت نظارت و کنترل در طولانی‌مدت را بر عهده دارد؟ در‌کل این نوع میانجی‌گری به‌عنوان ابزاری برای سهولت انجام توافق‌نامه‌هایی که به سود دو طرف است و تا حدودی مسئولیت اجرای آن به عهده طرفین است به کار می‌رود.
مقایسه این چارچوب با روش‌های کنونی مدیریت دریاچه ارومیه نشان می‌دهد تحلیل بنیادینی در این حیطه نیاز است. مؤسسه‌هایی تازه تشکیل شوند که به‌جای آنکه بر اساس انتخاب مدلی عقلانی با هدف که به‌حداکثررساندن صرفه‌جویی اقتصادی باشند، بر اساس گزینه و انتخاب جمع دربستر اجتماعی و زیست‌محیطی خلق شوند.
برای ایجاد چنین مؤسسه‌هایی به نسلی جدید از کارشناسان آب نیاز است که با موضوع دیپلماسی آب آشنایی دارند و قابلیت بررسی و یافتن راه‌حل‌هایی دارند که از طریق برنامه‌ریزی دیدگاه مشترک به سود طرفین باشند. به‌عنوان نخستین گام اجرائی این کارگاه پیشنهاد می‌شود جلسه‌ای با حضور ذی‌نفعان در طرح و کمک یک مجری بی‌طرف برگزار شود تا فهرست سیاست‌های کوتاه و بلندمدت بررسی‌شده در جلسه را اولویت‌بندی و خلاصه کند. استراتژی برای تخصیص آب، شرح حقوق آب و تعیین آب‌بها از موضوعاتی هستند که توسط پانل در کارگاه مطرح شد. در کارگروه پیشنهاد شد ذهنیت درباره آب به‌عنوان یک منبع ثابت به یک منبع انعطاف‌پذیر تغییر کند. علاوه بر آن باید به جست‌وجو مشترک برای یافتن حقایق و روش‌های سودمند برای طرفین نیز تشویق شود تا نوعی مساوات به وجود آید. برای دستیابی به این روش، باید شبکه‌های آبی خلق شود که در آن مسیرها و موانع متغیرهای طبیعی، اجتماعی و سیاسی، فرایندها، عوامل و مؤسسه‌هایی با مرزهای متداخل به یکدیگر متصل هستند. در‌هر‌حال بررسی مسئله از دیدگاهی که آن را ساده‌تر کند، بسیار مهم است. به‌عنوان‌مثال بهتر است چرخه هیدرولوژیکی (چرخه طبیعی) را جداگانه بررسی شود و سپس آن را در کنار چرخه‌های اجتماعی سیاسی قرار داد تا مشکلات و عدم‌تقارن‌ها مشخص شود. همچنین مشخص شود با حذف چه بخشی از هر چرخه اختلاف حل می‌شود. علاوه‌برآن قبل از دستیابی به هرگونه راه‌حل باید ارزش دریاچه و اکوسیستم آن به‌عنوان یک کل مشخص شود. این ارزش ممکن است مادی یا غیرمادی باشد اما باید در ارزش‌گذاری دیدگاه ذی‌نفعان به‌خصوص کشاورزان و دیدگاه مقامات دولتی در نظر گرفته شود. احیای دریاچه ارومیه نیازمند راه‌حلی جدید و تازه است که به احتمال زیاد در هیچ‌ نمونه مشابهی استفاده نشده است. باید توجه داشت که ارزش این دریاچه جهانی است. البته عدم قطعیت‌های زیادی درباره نقش تغییرات آب‌وهوایی و متغیرهای آن در خشک‌شدن دریاچه وجود دارد. مطالعات مختلف در حوزه دلایل تغییرات آب‌و‌هوایی که منجر به خشک‌شدن دریاچه ارومیه می‌شود، نشان‌دهنده نتایجی متضاد است.
در این کارگاه تأکید شد هرچند از منظر اقتصادی این مشکل بسیاری پیچیده به نظر می‌رسد، اما ممکن است با استفاده از مدل‌سازی مناسب رفتار هر یک از عوامل ساده‌تر شود. اکوسیستم ارومیه وجهه‌های مختلفی دارد که ارزش آن را برای جامعه بیشتر می‌کند و به اهمیت احیای آن می‌افزاید. این وجهه‌ها عبارتند از: میراث فرهنگی و زیبایی، اکوتوریسم، بهداشت تورسیم، آرتمیا، معدن نمکی، جلوگیری از طوفان نمکی دریاچه و تنوع زیستی و البته فقط همین عوامل نیستند.
نتیجه‌گیری درباره اظهارنظرها و سیاست‌های پیشنهادی
در پایان، برخی از روش‌ها، سیاست‌ها و راه‌حل‌های معمولی که در کارگاه بحث شده‌اند در اینجا آورده شده است و همراه آن به نتایجی اشاره شده که ULRP باید در بازه‌های زمانی خاص به آن دست یابد:
یک سال
ULRP باید اختلال مدیریتی در احیای دریاچه و همچنین هزینه و مزایا برای گروه‌های ذی‌نفع از‌جمله محیط‌زیست را بررسی کند.
ذی‌نفعان پروژه باید جست‌وجو برای گزینه‌های مختلف و تغییرات تشویق شوند که نتایج آنها برای همه سودمند باشد. این راه‌حل‌ها باید نوین باشند و در نمونه‌های دیگر استفاده نشده باشند.
ULRP باید همکاری میان مؤسسات کشاورزی را افزایش دهد و هزینه اجاره زمین را به آنها اختصاص دهد نه آنکه به‌طور مستقیم به کشاورزان ارائه کند. کشاورزان نیز باید مطلع باشند در صورت همکاری از این روند سود می‌برند.
دریاچه به نظارت و مراقبت طولانی‌مدت نیاز دارد.
1 تا 3 سال
ULRP باید مؤسسات همکاری کشاورزی خلق کند و به دنبال گزینه‌هایی با سودآوری مشترک هنگام مذاکره با شهرها و کاربران دیگر آب باشد.
به جامعه باید ارزش بالاتری داده شود و چند جامعه‌شناس باید درزمینه مطالعه برنامه احیای دریاچه همکاری کنند.
به‌طور معمول کشاورزان باید قوانین اصلی زیست‌محیط را بیاموزند. به‌جای استفاده از ارقام و جدول‌ها باید از زبان عامیانه برای برقراری ارتباط با کشاورزان استفاده کرد تا عمق فاجعه را درک کنند.
چشم‌انداز همکاری بین‌المللی باید بیشتر بررسی شود. در کنار کمک‌های مالی برای برنامه‌های آگاهی‌رسان، بازار بین‌المللی مقصدی جذاب برای محصولات کشاورزی است. بازارهای داخلی یا خارجی باید خرید محصولات جدیدی را تضمین کنند که برای رشد به آب کمتری نیاز دارند و البته ارزش بازاری بیشتری نیز دارند.
3 تا 5 سال
باید مطالعه جامع و کاملی درباره مزایا و پیامدهای اجرای سیستم مالیاتی جدید برای تمام طرف‌های مصرف‌کننده آب در دریاچه جهت احیای آن، انجام شود.
نتیجه بخشی مدل‌ها قطعی نیست و نمی‌توان برای مطالعات تغییرات آب‌وهوایی روی آنها تکیه کرد؛ بنابراین لازم است برنامه‌های احیای قدرتمندتر را در نظر گرفت.
تمرکز روی بخش اکوتوریسم سرمایه‌های لازم برای برنامه‌های آگاهی‌رسان و یارانه آب را فراهم می‌کند
برای احیای دریاچه، مردم نباید منتظر دولت بمانند. بنیادهای اجتماعی وجود دارند که اقدامات عملی را انجام می‌دهند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.