آموزش کشاورزان در استفاده پایدار از آبهای زیرزمینی در هندوستان
توسعه پایدار، مفهومی است که چندین دهه است وارد ادبیات توسعه شده و دقیقترین تعریفی که میتوان از آن کرد این است: «توسعه پایدار فرایند توسعهای است که در آن نسل کنونی بدون دستاندازی به حقوق و توانایی نسل آینده در برآوردهکردن نیازهایشان، بتواند نیاز خود را مرتفع کند». ازآنجاییکه آموزش اولین گام و موتور تغییر جوامع و حرکت آنها در مسیر توسعه پایدار است و برای پاسخ به وضعیت پرچالش جهانی در موضوعات فقر، خشونت، بیعدالتی و تخلیه منابع طبیعی، سازمان ملل دهه منتهی به سال 2015 را بهعنوان دهه آموزش برای توسعه پایدار نامگذاری کرد. در این دهه تلاش شد که جامعه جهانی در مسیر رسیدن به اهدافی چون تسهیل در ارتباطات و تبادل بین ذینعان مختلف، بهبود کیفیت آموزش مبانی توسعه پایدار، کمک به کشورها برای رسیدن به اهداف هزار و فراهمآوردن فرصتهای جدید برای کشورها برای ارتقای فرایندها و برنامههای آموزش برای توسعه پایدار گام بردارد. دراینمیان آب بهعنوان منبع محدود و غیرقابلجایگزین که برای حیات و رفاه بشر ضروری است بهعنوان عنصر محوری توسعه پایدار مطرح است، در مرکز توجه برای آموزش جامعه در خصوص مدیریت آن قرار گرفت. کشورهای
مختلف بر اساس نیاز و با کمک جامعه جهانی دست به آموزش بهرهبرداران و ذینفعان مختلف در خصوص مبانی و مفاهیم مدیریت آب زدند. تجربهای که در ادامه میآید یکی از این ابتکارات است که در کشور هندوستان رقم خورده است.
برنامه مدیریت کشاورزان بر سیستمهای آب زیرزمینی منطقه آندراپرادش (APFAMGS)1، در سال 2004 و پوشش 638 روستا در هفت منطقه آنانتاپور، چیتوور، کودداپا، کورنوول، ماهابوبناگار، نالگوندا و پراکاسام که دچار خشکسالی شده بودند آغاز شد. سفرههای زیرزمینی در این مناطق آب موردنیاز برای آبیاری بیش از نیمی از زمینهای کشاورزی را تأمین میکنند؛ اما با وجود وابستگی شدید به آبهای مذکور در این مناطق، ساکنانِ آن به دلیل برخورداری از دانش ناکافی از چرخههای هیدرولوژیکی و نیز نحوه عملکرد سفرههای زیرزمینی، این آبها را بدون توجه کافی به نتایج ناگوار حاصل از پمپاژ بیرویه، برداشت میکردند. برداشت بیرویه آبهای زیرزمینی در طول سی سال قبل از اجرای طرح، سبب افزایش عمق چاههای متهای از متوسط 30 متر به 90 متر و در برخی مناطق تا 200 متر شده بود. در طول همین مدت سطح زمینهای زیرکشت تحت آبیاری با آبهای زیرزمینی دوبرابر شد و درعینحال بر تعداد چاههای مذکور نیز بهشدت افزوده شد. بدیهی است که چنین روندی نتیجهای جز تخلیه سریع سفرهها و پایینافتادن سطح آبهای زیرزمینی در پی نداشته باشد.
بههمیندلیل طرح APFAMGS بهوسیله تعدادی از سازمانهای مردمنهاد با حمایت سازمان جهانی کشاورزی و غذا (FAO) سازمان ملل و با این استدلال که مدیریت پایدار آبهای زیرزمینی جز از طریق آموزش نحوه استفاده از آن به مصرفکنندگان امکانپذیر نیست، طراحی و به اجرا گزارده شد. اهداف کلی این برنامه آموزشی به شرح موارد زیر است:
- آموزش افراد ماهر که مسئولیت مدیریت آبهای زیرزمینی را بر عهده بگیرند.
- آگاهسازی کشاورزان از پویاییهای آبهای زیرزمینی و نیز نتایج مصرف بیشازاندازه آن.
- صحبت درزمینه نگرانیهای کشاورزان از مصرف بیشازحد و یافتن راهحلهایی برای این مشکلات.
- آموزش استفادهکنندگان از آبهای زیرزمینی درباره منافع مشارکت در مدیریت منابع آب.
- نهادسازی مدیریت جمعی آبهای زیرزمینی برای حل مشکلات مرتبط با مدیریت پایدار آبهای زیرزمینی.
- تسهیل فرآیند تشکیل کمیتههای مدیریت آبهای زیرزمینی توسط بهرهبرداران این منابع با هدف نظارت بیشتر بر سطح آبهای زیرزمینی، نزولات جوی و میزان برداشت.
- معرفی و بهبود بیلان آب موردنیاز محصول بهعنوان ابزاری برای کمک به کشاورزان در شناسایی محصولات مناسبِ کشت متناسب با میزان (سطح) آب.
- بهبود و ارتقای کشاورزی دوستدار محیطزیست از طریق آموزش در مدارس آب کشاورزان (Farmer Water Schools)
اهداف مذکور از طریق انجام یکسری فعالیتهای منسجم پیگیری میشدند:
- معرفی رویکردهای اجتماعی به ثبت سیستماتیک و روزانه نزولات جوی با هدف فهم روند بارشها.
- نظارت مستمر بر عملکرد و سطح آب چاهها در مناطق اجرای طرح
- ارتقای بیلان آب محصول از طریق انجام مطالعات تعادلبخشیِ آب.
- توانمندسازی زنان و برانگیختن حساسیتهای جنسیتی از طریق ارائه خدمات آموزشی برابر به زنان در نهادهای جامعهمحور و نیز مشارکتدادن تمامی زنان در کلیه جوانب طرح.
- تسهیل برقراری ارتباط از طریق نصب تابلوهای اطلاعرسانی روستایی که اطلاعات مربوط به ثبت میزان بارشها و روند سطح آبهای زیرزمینی را نشان میدهند.
- مستندسازی، تهیه صورتجلسات و ثبت کلیه نشستها.
درنهایت، انجام فعالیتهای فوق منجر به نتایج زیر شد:
- 6882 مرد و زن کشاورز آموزش دیدند و امروزه به فهم دقیقی درزمینه سیستمهای آبهای زیرزمینی دستیافتهاند.
-7029 خانواده کشاورز به دانش انجام فعالیتهای مرتبط با کشاورزی مبتنی بر آب زیرزمینیِ در دسترس، دستیافتهاند.
- تأسیس 574 نهاد جمعی با مشارکت برابر زنان و مردان
- اجرای شیوههای استفاده بهینه از منابع آب همچون مالچپاشی، احداث بند، بهبود روشهای آبیاری و ذخیره آب توسط کشاورزان.
- کاهش حجم پمپاژ آب و تعداد چاههای جدید
لازم به ذکر است که موفقیت این برنامه فراتر از آمار و ارقام ارائهشده است؛ بهطوریکه با ارتقای دانش مردم درباره آبهای زیرزمینی و هیدرولوژی، امروزه آنها ابزاری در دست دارند که نهتنها قادر به مصرف صحیح آب در زندگی خود و فرزندانشان هستند بلکه از امکان آموزش آن به سایر افراد نیز برخوردارند. بهعلاوه، آبهای زیرزمینی که قبلاً بهعنوان یک دارایی خصوصی برای مصرف شخصی تلقی میشدند، امروزه منبعی مشترک بین تمامی افراد روستا است که عامل مهمی در تقویت روحیه جمعی و همکاری بین کلیه افرادی که به این منبع وابستهاند به شمار میرود. این موفقیت بهاندازهای چشمگیر بوده است که بانک جهانی آن را بهعنوان «اولین نمونه موفق در مقیاسی چنین بزرگ درزمینهٔ مدیریت منابع آب زیرزمینی توسط جوامع محلی و فقط از طریق توانمندسازی همراه با استفاده از دانش جدید و بدون هیچگونه عامل انگیزشی مادی یا غیرمادی در سطح جهان» معرفی کرده است.
پینوشت
1- Andhra Pradesh Farmer Managed Groundwater Systems
توسعه پایدار، مفهومی است که چندین دهه است وارد ادبیات توسعه شده و دقیقترین تعریفی که میتوان از آن کرد این است: «توسعه پایدار فرایند توسعهای است که در آن نسل کنونی بدون دستاندازی به حقوق و توانایی نسل آینده در برآوردهکردن نیازهایشان، بتواند نیاز خود را مرتفع کند». ازآنجاییکه آموزش اولین گام و موتور تغییر جوامع و حرکت آنها در مسیر توسعه پایدار است و برای پاسخ به وضعیت پرچالش جهانی در موضوعات فقر، خشونت، بیعدالتی و تخلیه منابع طبیعی، سازمان ملل دهه منتهی به سال 2015 را بهعنوان دهه آموزش برای توسعه پایدار نامگذاری کرد. در این دهه تلاش شد که جامعه جهانی در مسیر رسیدن به اهدافی چون تسهیل در ارتباطات و تبادل بین ذینعان مختلف، بهبود کیفیت آموزش مبانی توسعه پایدار، کمک به کشورها برای رسیدن به اهداف هزار و فراهمآوردن فرصتهای جدید برای کشورها برای ارتقای فرایندها و برنامههای آموزش برای توسعه پایدار گام بردارد. دراینمیان آب بهعنوان منبع محدود و غیرقابلجایگزین که برای حیات و رفاه بشر ضروری است بهعنوان عنصر محوری توسعه پایدار مطرح است، در مرکز توجه برای آموزش جامعه در خصوص مدیریت آن قرار گرفت. کشورهای
مختلف بر اساس نیاز و با کمک جامعه جهانی دست به آموزش بهرهبرداران و ذینفعان مختلف در خصوص مبانی و مفاهیم مدیریت آب زدند. تجربهای که در ادامه میآید یکی از این ابتکارات است که در کشور هندوستان رقم خورده است.
برنامه مدیریت کشاورزان بر سیستمهای آب زیرزمینی منطقه آندراپرادش (APFAMGS)1، در سال 2004 و پوشش 638 روستا در هفت منطقه آنانتاپور، چیتوور، کودداپا، کورنوول، ماهابوبناگار، نالگوندا و پراکاسام که دچار خشکسالی شده بودند آغاز شد. سفرههای زیرزمینی در این مناطق آب موردنیاز برای آبیاری بیش از نیمی از زمینهای کشاورزی را تأمین میکنند؛ اما با وجود وابستگی شدید به آبهای مذکور در این مناطق، ساکنانِ آن به دلیل برخورداری از دانش ناکافی از چرخههای هیدرولوژیکی و نیز نحوه عملکرد سفرههای زیرزمینی، این آبها را بدون توجه کافی به نتایج ناگوار حاصل از پمپاژ بیرویه، برداشت میکردند. برداشت بیرویه آبهای زیرزمینی در طول سی سال قبل از اجرای طرح، سبب افزایش عمق چاههای متهای از متوسط 30 متر به 90 متر و در برخی مناطق تا 200 متر شده بود. در طول همین مدت سطح زمینهای زیرکشت تحت آبیاری با آبهای زیرزمینی دوبرابر شد و درعینحال بر تعداد چاههای مذکور نیز بهشدت افزوده شد. بدیهی است که چنین روندی نتیجهای جز تخلیه سریع سفرهها و پایینافتادن سطح آبهای زیرزمینی در پی نداشته باشد.
بههمیندلیل طرح APFAMGS بهوسیله تعدادی از سازمانهای مردمنهاد با حمایت سازمان جهانی کشاورزی و غذا (FAO) سازمان ملل و با این استدلال که مدیریت پایدار آبهای زیرزمینی جز از طریق آموزش نحوه استفاده از آن به مصرفکنندگان امکانپذیر نیست، طراحی و به اجرا گزارده شد. اهداف کلی این برنامه آموزشی به شرح موارد زیر است:
- آموزش افراد ماهر که مسئولیت مدیریت آبهای زیرزمینی را بر عهده بگیرند.
- آگاهسازی کشاورزان از پویاییهای آبهای زیرزمینی و نیز نتایج مصرف بیشازاندازه آن.
- صحبت درزمینه نگرانیهای کشاورزان از مصرف بیشازحد و یافتن راهحلهایی برای این مشکلات.
- آموزش استفادهکنندگان از آبهای زیرزمینی درباره منافع مشارکت در مدیریت منابع آب.
- نهادسازی مدیریت جمعی آبهای زیرزمینی برای حل مشکلات مرتبط با مدیریت پایدار آبهای زیرزمینی.
- تسهیل فرآیند تشکیل کمیتههای مدیریت آبهای زیرزمینی توسط بهرهبرداران این منابع با هدف نظارت بیشتر بر سطح آبهای زیرزمینی، نزولات جوی و میزان برداشت.
- معرفی و بهبود بیلان آب موردنیاز محصول بهعنوان ابزاری برای کمک به کشاورزان در شناسایی محصولات مناسبِ کشت متناسب با میزان (سطح) آب.
- بهبود و ارتقای کشاورزی دوستدار محیطزیست از طریق آموزش در مدارس آب کشاورزان (Farmer Water Schools)
اهداف مذکور از طریق انجام یکسری فعالیتهای منسجم پیگیری میشدند:
- معرفی رویکردهای اجتماعی به ثبت سیستماتیک و روزانه نزولات جوی با هدف فهم روند بارشها.
- نظارت مستمر بر عملکرد و سطح آب چاهها در مناطق اجرای طرح
- ارتقای بیلان آب محصول از طریق انجام مطالعات تعادلبخشیِ آب.
- توانمندسازی زنان و برانگیختن حساسیتهای جنسیتی از طریق ارائه خدمات آموزشی برابر به زنان در نهادهای جامعهمحور و نیز مشارکتدادن تمامی زنان در کلیه جوانب طرح.
- تسهیل برقراری ارتباط از طریق نصب تابلوهای اطلاعرسانی روستایی که اطلاعات مربوط به ثبت میزان بارشها و روند سطح آبهای زیرزمینی را نشان میدهند.
- مستندسازی، تهیه صورتجلسات و ثبت کلیه نشستها.
درنهایت، انجام فعالیتهای فوق منجر به نتایج زیر شد:
- 6882 مرد و زن کشاورز آموزش دیدند و امروزه به فهم دقیقی درزمینه سیستمهای آبهای زیرزمینی دستیافتهاند.
-7029 خانواده کشاورز به دانش انجام فعالیتهای مرتبط با کشاورزی مبتنی بر آب زیرزمینیِ در دسترس، دستیافتهاند.
- تأسیس 574 نهاد جمعی با مشارکت برابر زنان و مردان
- اجرای شیوههای استفاده بهینه از منابع آب همچون مالچپاشی، احداث بند، بهبود روشهای آبیاری و ذخیره آب توسط کشاورزان.
- کاهش حجم پمپاژ آب و تعداد چاههای جدید
لازم به ذکر است که موفقیت این برنامه فراتر از آمار و ارقام ارائهشده است؛ بهطوریکه با ارتقای دانش مردم درباره آبهای زیرزمینی و هیدرولوژی، امروزه آنها ابزاری در دست دارند که نهتنها قادر به مصرف صحیح آب در زندگی خود و فرزندانشان هستند بلکه از امکان آموزش آن به سایر افراد نیز برخوردارند. بهعلاوه، آبهای زیرزمینی که قبلاً بهعنوان یک دارایی خصوصی برای مصرف شخصی تلقی میشدند، امروزه منبعی مشترک بین تمامی افراد روستا است که عامل مهمی در تقویت روحیه جمعی و همکاری بین کلیه افرادی که به این منبع وابستهاند به شمار میرود. این موفقیت بهاندازهای چشمگیر بوده است که بانک جهانی آن را بهعنوان «اولین نمونه موفق در مقیاسی چنین بزرگ درزمینهٔ مدیریت منابع آب زیرزمینی توسط جوامع محلی و فقط از طریق توانمندسازی همراه با استفاده از دانش جدید و بدون هیچگونه عامل انگیزشی مادی یا غیرمادی در سطح جهان» معرفی کرده است.
پینوشت
1- Andhra Pradesh Farmer Managed Groundwater Systems
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.