|

استثمار محیط‌زیست برای رشد اندک

سعید خضر1 پژوهشگر توسعه اقتصادی

یکی از گلوگاه‌های کلیدی چرخه سرمایه، طبیعت و عناصر شکل‌دهنده آن و به‌طورکلی ظرفیت‌های محیط‌زیست برای فراهم‌کردن موجودی باثبات و حتی‌المقدور ارزانی از مواد خام است.
بنا به تعریف، محیط‌زیست عبارت است از مجموعه‌ای از عوامل طبیعی کره زمین، همچون هوا، اتمسفر، آب، صخره، گیاهان و ... که انسان را احاطه می‌کنند. تفاوت محیط‌زیست با طبیعت در این است که تعریف طبیعت شامل مجموعه عوامل طبیعی، زیستی و غیرزیستی می‌شود که منحصرا در نظر گرفته می‌شوند، در‌حالی‌که عبارت محیط‌زیست باتوجه‌به برهم‌کنش‌های میان انسان و طبیعت و از دیدگاه بشر توصیف می‌شود. 2 در یک تقسیم‌بندی کلی تأثیر انسان بر محیط‌زیست به سه دسته اثر بر خاک، آب‌وهوا تقسیم می‌شود و در این مقاله به کاهش شدید منابع آب و نیز آلودگی آن اشاره می‌شود.
طبق اعلام سازمان همکاری اقتصادی و توسعه،3 مهم‌ترین تأثیرات فعالیت‌های انسان بر روی آب‌ها در این موارد خلاصه می‌شود: مصرف بیش‌ازحد آب و ازبین‌رفتن منابع آب، آلودگی آب‌های سطحی و زیرزمینی. علل آلودگی آب‌ها ممکن است فیزیکی یا شیمیایی باشند:
- آلودگی فیزیکی همچون آلودگی گرمایی (مصرف آب برای خنک‌کردن دستگاه‌های صنعتی) و نفوذ رادیواکتیو که بر اثر فعالیت‌های هسته‌ای به وجود می‌آید.
- آلودگی‌های شیمیایی بسیار گوناگون‌اند و می‌توانند در اثر ورود مواد شیمیایی حاصل از کارخانه‌ها، کشاورزی یا فاضلاب‌های شهری به درون آب باشد. مصرف مواد شیمیایی ضدآفت در کشاورزی از علل مهم آلودگی آب‌های زیرزمینی یا سطحی است. همچنین، مصرف کودهای نیترات‌دار و فسفات‌دار موجب افزایش این عناصر در آب‌ها می‌شود. آلودگی توسط فلزهای سنگین چون جیوه، آرسنیک، سرب و روی که حاصل فعالیت کارخانه‌هاست. آلودگی توسط هیدروکربن‌ها (همچون نفت)، پلی‌کلروبی فنیل‌ها (که سمی و سرطان‌زا هستند) و سایر مواد شیمیایی چون انواع داروها، مواد شوینده و... نیز مثال‌های دیگری از آلودگی شیمیایی آب‌ها هستند.
درباره بحران‌های زیست‌محیطی مترتب با آب در ایران می‌توان به مواردی اشاره کرد؛ خشک‌شدن دریاچه ارومیه که از آن به‌عنوان بزرگ‌ترین رخداد بیابان‌زایی قرن 21 یاد می‌شود. 4 خشک‌شدن دریاچه بختگان،5 خشک‌شدن تالاب گاوخونی،6 خشک‌شدن تالاب هورالعظیم،7 خشک‌شدن تالاب شادگان،8 خشک‌شدن دریاچه پریشان،9 خشک‌شدن دریاچه هامون به‌عنوان سومین دریاچه بزرگ ایران،10 قرار‌گرفتن تالاب انزلی در بدترین وضعیت زیستی در سه دهه اخیر؛ به گفته مدیرکل حفاظت محیط‌زیست گیلان «پساب، زباله، انواع فاضلاب و آزولا» بلای جان تالاب بین‌المللی انزلی شده. وی گیاه آزولا را یکی از عوامل مهم نابودی و مرگ تالاب بین‌المللی انزلی می‌داند. به گفته او عامل رشد این گیاه ورود انواع پساب‌های کشاورزی است که سالانه بیش از صد هزار مترمکعب از این نوع پساب وارد تالاب انزلی می‌شود. همچنین او گفته در سه دهه گذشته به دلیل ورود روزانه بیش از 400 هزار مترمکعب فاضلاب و مقادیر زیادی رسوبات، سموم کشاورزی و رشد بی‌رویه آزولا میانگین عمق آب این تالاب از 11 متر به کمتر از دو متر کاهش پیدا کرده است.11 به‌طورکلی از میان هزار تالاب ایران، 800 تالاب در شرایط بحرانی به سر می‌برند که 80 درصد تالاب‌های کشور را دربر می‌گیرند که یا خشک شده‌‌اند و یا در مسیر خشک‌شدن و ازبین‌رفتن حرکت می‌کنند.12 این بحران به گستره جغرافیایی کل کشور گسترده است و به‌طور نمونه از تالاب انزلی در گیلان تا هامون سیستان‌وبلوچستان، شادگان، نی‌ریز و کمیجان در فارس و شورگل و یادگارلو در آذربایجان‌غربی گسترده است. درباره وضعیت آب‌های سطحی طبق آخرین اظهارنظر‌ها؛ عیسی کلانتری، مشاور معاون‌اول رئیس‌جمهوری در امور آب، کشاورزی و محیط‌زیست با اعلام آمار تکان‌‌دهنده از ذخایر آبی کشور گفت: «ایران با بهره‌برداری از ٩٧‌درصد آب‌های سطحی خود عملا تمام رودخانه‌های خود را خشک کرده است و دیگر آبی در طبیعت باقی نمانده است».13
درباره منابع زیرزمینی هم شرایط فاجعه‌باری حاکم است. عباس کشاورز، معاون وزیر جهاد کشاورزی می‌گوید: «شاخص برداشت کمیسیون توسعه پایدار سازمان ملل متحد به‌گونه‌ای است که کمتر از 10 درصد برداشت از منابع زیرزمینی در حد مطلوب، 10 تا 20 درصد برداشت در شاخص کم، 20 تا40 درصد برداشت در حد متوسط، 40 تا60 درصد برداشت در حد بالا و بیش از 60 درصد برداشت در شاخص فاجعه تعریف می‌شود. درحالی‌که میزان برداشت ایران از منابع آب زیرزمینی‌اش 74 درصد است».14 نتیجه این میزان برداشت و یا کاهش حجم دینامیک آب (حجم قابل‌برداشت آب) و فشار به منابع استاتیک آب (آبی که نباید برداشت شود) پدیده فرونشست زمین را در بسیاری از استان‌های کشور رقم زده است. استان‌های تهران، یزد، کرمان، اصفهان و همدان بیشترین میزان نشست زمین را داشته‌اند. خشک‌شدن چشمه‌ها، قنات‌ها، شورشدن منابع آب زیرزمینی، نشست زمین، تبدیل زمین‌های کشاورزی به ویلا یا ساختمان، ترک روستاها و مهاجرت به شهرهای بزرگ و... فقط بخشی از آن چیزی است که به دلیل فشار به منابع آب زیرزمینی به وجود می‌آید.15 بر اساس آمار اعلام‌شده از سوی مدیرکل زمین‌شناسی و مهندسی سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی، زمین دشت تهران 36 سانتیمتر در سال فرونشست می‌کند که بالاترین نرخ فرونشست در دنیاست.16 این میزان از فرونشست زمین 90 برابر حد بحرانی استانداردهای جهانی است.17
نتایج مدیریت منابع آبی در ایران را به‌طور خلاصه در دو بخش مدیریت آب‌های سطحی و آب‌های زیرزمینی بررسی می‌کنیم؛ ساختار قدرت در ایران در طول 40 سال اخیر سدسازی را مهم‌ترین و جدی‌ترین اولویت خود برای مدیریت منابع آبی تعریف کرده است، بر‌این‌اساس تاکنون 647 سد مورد بهره‌برداری، 146 سد در دست اجرا و 537 سد در مرحله مطالعاتی قرار دارند که درمجموع به 1330 سد می‌رسد.18 ظرفیت کلی مخازن سدهای کشور در زمان کنونی 47.4 میلیارد مترمکعب است که حدود 60 درصد کل این ظرفیت بدون آب مانده است.19 به‌این‌ترتیب بیش از دوبرابر آب موجود در کشور سد و مخزن ساخته شده است. کارشناسان محیط‌زیست جلوه‌ای موجز از نتایج ساخت این سازه‌های عظیم را این‌گونه ترسیم کرده‌‌اند؛ سهم حداکثری از خشک‌شدن 67 درصد از سه میلیون هکتار تالاب‌های ایران20 درنتیجه بزرگ‌ترین عامل بیابان‌زایی در کشور، تهدید جدی اکوسیستم حوزه بالادستی با قطع درختان بی‌شمار برای احداث سد، زیرآب‌بردن و تخریب حداقل پنج هزار هکتار از اراضی بالادستی در ساخت هر سد، درنتیجه فرسایش شدید خاک و در حوزه پایین‌دستی خشک‌شدن رودها و قنات‌ها، فرونشست زمین و آب‌های زیرزمینی،21 شورشدن منابع آب باقی‌مانده، خسارت به تأسیسات زیربنایی، تبدیل زمین‌های کشاورزی به بیابان، خالی‌شدن مناطق روستایی و مهاجرت به شهرهای بزرگ از پیامدهای دیگر سدسازی است. تبخیر سالانه حدود 10 میلیارد مترمکعب از آب شیرین ذخیره‌شده پشت سدها،22 سدها را به تشتک‌های تبخیر تبدیل کرده و اصولا به پدیده‌ای بر ضد کارکرد فرضی خود بدل گشته است. میزان خسارت‌های ناشی از سدسازی‌های بدون الگو و پشتوانه فکری آن‌قدر عظیم می‌نماید که وزیر نیرو به‌صراحت عنوان گفت در سدسازی‌ها افراط صورت گرفته23؛ اهمیت این اقرار زمانی بهتر درک می‌شود که به یاد بیاوریم در 35 سال اخیر، از سوی دولت‌ها سدسازی در ایران به‌عنوان نماد توسعه و پیشرفت دانسته می‌شده و سبقت در کلنگ‌زنی و افتتاح سدهای بیشتر از سوی دولتمردان به رقابتی برای داشتن سهم بیشتر در توسعه و پیشرفت کشور تلقی می‌شد.
درباره مدیریت آب‌های زیرزمینی می‌توانیم به بررسی تعداد چاه‌های کشور بپردازیم در سال 1350 فقط 50 هزار چاه در کشور وجود داشت، اما اکنون بیش از 770 هزار چاه مجاز و غیرمجاز در سطح کشور حفر شده است، در سال 1389 تعداد چاه‌های غیرمجاز از 103 هزار چاه در مدت سه سال افزون بر 250 هزار حلقه چاه رسیده است24 که البته این آمار تا 400 هزار حلقه چاه غیرمجاز برآورد می‌شود.25 سیاست دولت وقت درباره مدیریت آب‌های زیرزمینی را در این سال‌ها می‌توانیم در این فراز از سخنرانی رئیس‌جمهور دولت دهم به‌خوبی دریابیم: «اصلا ممنوع و غیرممنوع یعنی چه هرکس، هرجا می‌خواهد چاه بزند».26 این نوع نگاه به مسائل زیست‌محیطی با شدت و ضعف‌های مختلف در همه دولت‌ها مسلط بوده است. میزان کلی برداشت از چاه‌های کشور از 26 میلیارد مترمکعب در سال 1371 به 48 میلیارد مترمکعب در سال 1392 رسیده است.27 در ترکیب استفاده از آب، بخش کشاورزی با تخصیص 92 درصد از منابع آبی به خود بیشترین سهم را دارد. در‌حالی‌که این رقم در جهان به‌طور متوسط 70 درصد است. با این توضیح که بازده آبیاری در ایران 33 درصد است.28 که طبق گفته معاون وزیر کشاورزی 25 درصد و به گفته کارشناسان تا 40 درصد کمتر از متوسط جهانی است.29 همچنین متوسط تولید محصول به ازای هر مترمکعب آب در ایران 900 گرم ولی در جهان 205 کیلوگرم است.30
6 درصد از منابع آبی سهم بخش شرب خانگی روستایی و شهری است31 که از این میزان 30 درصد آب در شبکه توزیع شهری32 و حدود 60 درصد در شبکه توزیع مناطق روستایی33 به دلیل فرسودگی شبکه‌های آب‌رسانی تلف می‌شود. 2 درصد از منابع آبی نیز سهم بخش صنعت است.34 به‌طورکلی ایران در بهره‌وری از آب در بین 133 کشور رتبه 102 را کسب کرده است.35
آلودگی منابع آبی یکی از مهم‌ترین چالش‌های بخش آب در کشور است. در یک تقسیم‌بندی کلی منابع آلوده‌ساز منابع آب را می‌توان این‌گونه تقسیم‌بندی کرد: 1) فاضلاب‌های شهری و مناطق مسکونی که به دلیل نبود شبکه فاضلاب به‌طور مستقیم وارد زمین می‌شوند و دارای آلودگی‌های شیمیایی و بیولوژیکی هستند. به گفته رئیس ستاد محیط‌زیست و توسعه پایدار شهرداری تهران در یک نشست خبری «55 درصد شهر تهران شبکه فاضلاب ندارد و فاضلاب تولیدشده توسط شهروندان به سیستم آب زیرزمینی تزریق می‌شود».36 وضعیت دیگر شهرها و مناطق مسکونی ایران نیز کم‌وبیش به همین‌گونه است. 2) فاضلاب‌های صنایع که از کارخانه‌ها و تأسیسات صنعتی نشت می‌کنند و یا به‌طور غیرقانونی در زمین رها می‌شوند-در ایران صنایع نفت و گاز و پتروشیمی و پالایشگاه‌ها عمده صنایع آلوده‌کننده هستند- صنایع غذا و نوشیدنی، صنایع معدنی و تولید فلزات اولیه، صنایع نساجی، صنایع هسته‌ای، صنایع چوب، صنایع سنگ و سرامیک و شیشه از دیگر صنایع آلوده‌کننده مهم به شمار می‌آیند. 3) زباله‌های جامد شهری و صنعتی که در جایی انباشته و یا دفن می‌شوند موجب آلودگی آب‌های سطحی و درنتیجه آب‌های زیرزمینی می‌شوند. 4) زهاب حاصله از مزارع کشاورزی 5) گازهای گلخانه‌ای که با ترکیب با بخار آب، پدیده باران‌های اسیدی را شکل می‌دهند و آلودگی آب‌ها و خاک را سبب می‌شوند.
هوا: آلودگی هوا عبارت است از ورود مستقیم یا غیرمستقیم هر عنصری توسط انسان که احتمال ایجاد اثرات نامطلوب بر سلامتی انسان و محیط‌زیست را داشته باشد. انواع آلودگی‌های هوا عبارت‌اند از:
- گازهای شیمیایی سمی که غالبا حاصل واکنش‌های سوختن هستند: اوزون که در لایه‌های پایینی هوا، تأثیرات خطرناکی بر سلامتی جانداران دارد، گازهای حاصل از سوختن، چون دی‌اکسید گوگرد، اکسیدهای ازت، منواکسیدکربن، سولفید هیدروژن و...
- گردوغبار و ذرات معلق در هوا
- گازهای گلخانه‌ای همچون دی‌اکسیدکربن، متان و فلوئور و کربن‌ها
- فلزات سنگین همچون آرسنیک، سرب، روی، مس، کروم، جیوه، کادمیوم که در اثر فعالیت‌های صنعتی وارد هوا می‌شوند.
گردوغبار ناشی از خشک‌شدن تالاب‌ها، جنگل‌زدایی و بیابان‌زایی در این سال‌ها یکی از مهم‌ترین عوامل آلوده‌کننده هوای شهرهای ایران بوده است. به‌طوری‌که به گفته برخی کارشناسان بیش از 80 درصد استان‌های کشور در معرض وقوع بحران‌های ناشی از پدیده گردوغبار قرار دادند.37
نمای تصویرشده از وضعیت محیط‌زیست ایران در بخش قبل به‌خوبی بحرانی عمیق در بخش محیط‌زیست کشور را هویدا می‌کند. حال سؤالی اساسی شکل می‌گیرد که چرا با وجود تشخیص روند تخریب فزاینده محیط‌زیست در سه دهه اخیر همچنین بر طبق اصل پنجاهم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران مبنی بر «فعالیت‌های اقتصادی و غیر آن که به آلودگی محیط‌زیست یا تخریب غیرقابل‌جبران آن ملازمه پیدا کند ممنوع است» نظام حاکم این روند را مسدود نکرده و حتی با عملکرد و سیاست‌گذاری‌های خود به تشدید این تخریب دامن زده است؟
نهادهای سیاسی حاکم بر ایران در راستای جلوگیری از تخریب خلاق و تغییر فناورانه که موجبات حدودی از فراگیری را در نهادهای اقتصادی فراهم می‌آورد و از‌این‌رو تهدیدی برای حفظ عدم فراگیری نهادهای سیاسی می‌شود با تلاش برای رسیدن به حدودی از رشد و توسعه با فشار بر منابع تولید از طریق ارزان‌سازی این منابع که شامل نیروی کار و مواد اولیه است، به خام‌فروشی که مهم‌ترین و بزرگ‌ترین سهم را از درآمد کشور دارد، پرداخته است. این رویکرد فشار زیادی به طبیعت به‌عنوان دربردارنده مواد اولیه و به‌نوعی بزرگ‌ترین منبع منابع تولید و درآمد در ایران آورده است؛ به‌طوری‌که رشدهای محدود و غیرپایدار تحت سیطره نهادهای سیاسی غیرفراگیر در ایران عموما با استثمار طبیعت و محیط‌زیست و در‌نتیجه بحران‌های ناشی از آن همراه بوده است.
پی‌نوشت‌ها:
1- کارشناس ارشد علوم اقتصادی [email protected]
2- «ویکی‌پدیای فرانسوی»، بازبینی‌شده در ۲۴ اکتبر ۲۰۰۹.
3- سازمان همکاری اقتصادی و توسعه (Organization for Economic and Development Co-operation) سازمانی بین‌المللی دارای 34 عضو که اعضای آن متعهد به اصول اقتصاد آزاد و دموکراتیک هستند.
4- محمد درویش عضو هیأت‌علمی مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور و رئیس گروه تحقیقاتی مؤلفه‌های اقتصادی اجتماعی بیابان‌زایی، سخنرانی در میزگرد «فرهنگ و آب: علوم اجتماعی، محیط‌زیست و صلح»، تارنمای اندیشکده تدبیر آب ایران، بهمن 1393
5- مردم برای بختگان آب آوردند، خبرگزاری مهر،20/11/1393
6- عروس تالاب‌های ایران در حجله خشک‌سالی، خبرگزاری فارس، 29/02/1393
7- مدیرکل محیط‌زیست استان خوزستان، خشک‌شدن تالاب هورالعظیم نتیجه فعالیت مخرب چندین وزارتخانه است، ایرنا، 13/11/1393
8- ریزگردها، داغ تالاب شادگان را تازه کرد، خبرگزاری تسنیم، 14/11/1393
9- علت خشک‌شدن دریاچه پریشان و راه‌های احیای آن از منظر فرماندار کازرون، تارنمای کازرون خبر، 06/12/1393
10- سومین دریاچه بزرگ ایران چگونه از نقشه حذف شد، خبرگزاری فارس، 24/09/1392
11- گزارشی به مناسبت روز جهانی تالاب، ایرنا، 13/11/1393
12- ایسنا، 27/11/1393
13- عیسی کلانتری، کوچ اجباری در سرنوشت میلیون‌ها ایرانی، تارنمای انتخاب، 07/02/1394
14- عیسی کلانتری، کوچ اجباری در سرنوشت میلیون‌ها ایرانی، تارنمای انتخاب، 07/02/1394
15- نگاهی به تأثیر سدسازی بر مدیریت منابع آب ایران، غول بتنی روی رود خاموش، تارنمای اتاق بازرگانی صنایع، معادن و کشاورزی تهران، 08/04/1393
16- مخاطرات فرونشست زمین تهران، تارنمای الف، 21/09/1392
17- فرونشست زمین در جنوب تهران 90 برابر حد بحران اتحادیه اروپاست، خبرگزاری مهر، 08/02/1393
18- آمار و نمودار سدها، تارنمای شرکت مدیریت منابع آب ایران
19- افت زمستانی ورود آب به دریاچه سدها، خبرگزاری مهر، 06/11/1393
20- معاون امور تالاب‌های سازمان حفاظت محیط‌زیست، 67 درصد تالاب‌های کشور خشک شده‌اند، خبرگزاری ایلنا، 28/11/1393
21- آیا سدسازی‌ها در ایران اشتباه بوده است؟، ماه‌نامه انرژی خاورمیانه، سال اول، شماره یک، دی‌ماه 1393
22- دکتر مهدی کلاهی، پایان کل منابع آب زیرزمینی کشور، روزنامه دنیای اقتصاد، 21/12/1393
23- در سدسازی افراط کرده‌ایم/ برای آب نداشته سد ساخته‌ایم، خبرگزاری فارس، 27/02/1393
24- عیسی کلانتری، سخنرانی به مناسبت روز جهانی تالاب‌ها، 10/11/1393
25- نایب‌رئیس اتاق بازرگانی ایران، چاه‌های غیرمجاز با منابع آبی ایران چه کردند؟، تارنمای الف، 03/07/1393
26- همان، 43
27- برخی نماگرهای بخش آب، وزارت نیرو، 15/02/1393
28- مصرف 92 درصد از منابع آب کشور در قبال برداشت یک‌سوم محصول کشاورزی، ایرنا، 08/05/1393
29- راندمان آبیاری کشاورزی در ایران 25 درصد با استاندارد جهانی فاصله دارد، ایسنا، 01/05/1390
30- همان، 46
31- پرویز فتاح، 92 درصد آب کشور در بخش کشاورزی مصرف می‌شود، خبرگزاری فارس، 16/01/1388
32- 30 درصد آب شرب شهرها هدر می‌رود، خبرگزاری‌ مهر، 12/06/1392
33- مدیرعامل آبفای استان تهران: میزان هدررفت آب در مناطق روستایی کشور 60 درصد است، ایرنا،10/12/1393
34- حمید چیت‌چیان، چالش 92 درصدی مصرف آب در بخش کشاورزی، ایرنا، 05/08/1393
35- رتبه 102 ایران در بهره‌وری آب، روزنامه دنیای اقتصاد، 22/07/1393
36- خبرآنلاین، 05/06/1393
37- 70 درصد استان‌های کشور در معرض گردوغبار، خبرگزاری مهر، 29/11/1393

یکی از گلوگاه‌های کلیدی چرخه سرمایه، طبیعت و عناصر شکل‌دهنده آن و به‌طورکلی ظرفیت‌های محیط‌زیست برای فراهم‌کردن موجودی باثبات و حتی‌المقدور ارزانی از مواد خام است.
بنا به تعریف، محیط‌زیست عبارت است از مجموعه‌ای از عوامل طبیعی کره زمین، همچون هوا، اتمسفر، آب، صخره، گیاهان و ... که انسان را احاطه می‌کنند. تفاوت محیط‌زیست با طبیعت در این است که تعریف طبیعت شامل مجموعه عوامل طبیعی، زیستی و غیرزیستی می‌شود که منحصرا در نظر گرفته می‌شوند، در‌حالی‌که عبارت محیط‌زیست باتوجه‌به برهم‌کنش‌های میان انسان و طبیعت و از دیدگاه بشر توصیف می‌شود. 2 در یک تقسیم‌بندی کلی تأثیر انسان بر محیط‌زیست به سه دسته اثر بر خاک، آب‌وهوا تقسیم می‌شود و در این مقاله به کاهش شدید منابع آب و نیز آلودگی آن اشاره می‌شود.
طبق اعلام سازمان همکاری اقتصادی و توسعه،3 مهم‌ترین تأثیرات فعالیت‌های انسان بر روی آب‌ها در این موارد خلاصه می‌شود: مصرف بیش‌ازحد آب و ازبین‌رفتن منابع آب، آلودگی آب‌های سطحی و زیرزمینی. علل آلودگی آب‌ها ممکن است فیزیکی یا شیمیایی باشند:
- آلودگی فیزیکی همچون آلودگی گرمایی (مصرف آب برای خنک‌کردن دستگاه‌های صنعتی) و نفوذ رادیواکتیو که بر اثر فعالیت‌های هسته‌ای به وجود می‌آید.
- آلودگی‌های شیمیایی بسیار گوناگون‌اند و می‌توانند در اثر ورود مواد شیمیایی حاصل از کارخانه‌ها، کشاورزی یا فاضلاب‌های شهری به درون آب باشد. مصرف مواد شیمیایی ضدآفت در کشاورزی از علل مهم آلودگی آب‌های زیرزمینی یا سطحی است. همچنین، مصرف کودهای نیترات‌دار و فسفات‌دار موجب افزایش این عناصر در آب‌ها می‌شود. آلودگی توسط فلزهای سنگین چون جیوه، آرسنیک، سرب و روی که حاصل فعالیت کارخانه‌هاست. آلودگی توسط هیدروکربن‌ها (همچون نفت)، پلی‌کلروبی فنیل‌ها (که سمی و سرطان‌زا هستند) و سایر مواد شیمیایی چون انواع داروها، مواد شوینده و... نیز مثال‌های دیگری از آلودگی شیمیایی آب‌ها هستند.
درباره بحران‌های زیست‌محیطی مترتب با آب در ایران می‌توان به مواردی اشاره کرد؛ خشک‌شدن دریاچه ارومیه که از آن به‌عنوان بزرگ‌ترین رخداد بیابان‌زایی قرن 21 یاد می‌شود. 4 خشک‌شدن دریاچه بختگان،5 خشک‌شدن تالاب گاوخونی،6 خشک‌شدن تالاب هورالعظیم،7 خشک‌شدن تالاب شادگان،8 خشک‌شدن دریاچه پریشان،9 خشک‌شدن دریاچه هامون به‌عنوان سومین دریاچه بزرگ ایران،10 قرار‌گرفتن تالاب انزلی در بدترین وضعیت زیستی در سه دهه اخیر؛ به گفته مدیرکل حفاظت محیط‌زیست گیلان «پساب، زباله، انواع فاضلاب و آزولا» بلای جان تالاب بین‌المللی انزلی شده. وی گیاه آزولا را یکی از عوامل مهم نابودی و مرگ تالاب بین‌المللی انزلی می‌داند. به گفته او عامل رشد این گیاه ورود انواع پساب‌های کشاورزی است که سالانه بیش از صد هزار مترمکعب از این نوع پساب وارد تالاب انزلی می‌شود. همچنین او گفته در سه دهه گذشته به دلیل ورود روزانه بیش از 400 هزار مترمکعب فاضلاب و مقادیر زیادی رسوبات، سموم کشاورزی و رشد بی‌رویه آزولا میانگین عمق آب این تالاب از 11 متر به کمتر از دو متر کاهش پیدا کرده است.11 به‌طورکلی از میان هزار تالاب ایران، 800 تالاب در شرایط بحرانی به سر می‌برند که 80 درصد تالاب‌های کشور را دربر می‌گیرند که یا خشک شده‌‌اند و یا در مسیر خشک‌شدن و ازبین‌رفتن حرکت می‌کنند.12 این بحران به گستره جغرافیایی کل کشور گسترده است و به‌طور نمونه از تالاب انزلی در گیلان تا هامون سیستان‌وبلوچستان، شادگان، نی‌ریز و کمیجان در فارس و شورگل و یادگارلو در آذربایجان‌غربی گسترده است. درباره وضعیت آب‌های سطحی طبق آخرین اظهارنظر‌ها؛ عیسی کلانتری، مشاور معاون‌اول رئیس‌جمهوری در امور آب، کشاورزی و محیط‌زیست با اعلام آمار تکان‌‌دهنده از ذخایر آبی کشور گفت: «ایران با بهره‌برداری از ٩٧‌درصد آب‌های سطحی خود عملا تمام رودخانه‌های خود را خشک کرده است و دیگر آبی در طبیعت باقی نمانده است».13
درباره منابع زیرزمینی هم شرایط فاجعه‌باری حاکم است. عباس کشاورز، معاون وزیر جهاد کشاورزی می‌گوید: «شاخص برداشت کمیسیون توسعه پایدار سازمان ملل متحد به‌گونه‌ای است که کمتر از 10 درصد برداشت از منابع زیرزمینی در حد مطلوب، 10 تا 20 درصد برداشت در شاخص کم، 20 تا40 درصد برداشت در حد متوسط، 40 تا60 درصد برداشت در حد بالا و بیش از 60 درصد برداشت در شاخص فاجعه تعریف می‌شود. درحالی‌که میزان برداشت ایران از منابع آب زیرزمینی‌اش 74 درصد است».14 نتیجه این میزان برداشت و یا کاهش حجم دینامیک آب (حجم قابل‌برداشت آب) و فشار به منابع استاتیک آب (آبی که نباید برداشت شود) پدیده فرونشست زمین را در بسیاری از استان‌های کشور رقم زده است. استان‌های تهران، یزد، کرمان، اصفهان و همدان بیشترین میزان نشست زمین را داشته‌اند. خشک‌شدن چشمه‌ها، قنات‌ها، شورشدن منابع آب زیرزمینی، نشست زمین، تبدیل زمین‌های کشاورزی به ویلا یا ساختمان، ترک روستاها و مهاجرت به شهرهای بزرگ و... فقط بخشی از آن چیزی است که به دلیل فشار به منابع آب زیرزمینی به وجود می‌آید.15 بر اساس آمار اعلام‌شده از سوی مدیرکل زمین‌شناسی و مهندسی سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی، زمین دشت تهران 36 سانتیمتر در سال فرونشست می‌کند که بالاترین نرخ فرونشست در دنیاست.16 این میزان از فرونشست زمین 90 برابر حد بحرانی استانداردهای جهانی است.17
نتایج مدیریت منابع آبی در ایران را به‌طور خلاصه در دو بخش مدیریت آب‌های سطحی و آب‌های زیرزمینی بررسی می‌کنیم؛ ساختار قدرت در ایران در طول 40 سال اخیر سدسازی را مهم‌ترین و جدی‌ترین اولویت خود برای مدیریت منابع آبی تعریف کرده است، بر‌این‌اساس تاکنون 647 سد مورد بهره‌برداری، 146 سد در دست اجرا و 537 سد در مرحله مطالعاتی قرار دارند که درمجموع به 1330 سد می‌رسد.18 ظرفیت کلی مخازن سدهای کشور در زمان کنونی 47.4 میلیارد مترمکعب است که حدود 60 درصد کل این ظرفیت بدون آب مانده است.19 به‌این‌ترتیب بیش از دوبرابر آب موجود در کشور سد و مخزن ساخته شده است. کارشناسان محیط‌زیست جلوه‌ای موجز از نتایج ساخت این سازه‌های عظیم را این‌گونه ترسیم کرده‌‌اند؛ سهم حداکثری از خشک‌شدن 67 درصد از سه میلیون هکتار تالاب‌های ایران20 درنتیجه بزرگ‌ترین عامل بیابان‌زایی در کشور، تهدید جدی اکوسیستم حوزه بالادستی با قطع درختان بی‌شمار برای احداث سد، زیرآب‌بردن و تخریب حداقل پنج هزار هکتار از اراضی بالادستی در ساخت هر سد، درنتیجه فرسایش شدید خاک و در حوزه پایین‌دستی خشک‌شدن رودها و قنات‌ها، فرونشست زمین و آب‌های زیرزمینی،21 شورشدن منابع آب باقی‌مانده، خسارت به تأسیسات زیربنایی، تبدیل زمین‌های کشاورزی به بیابان، خالی‌شدن مناطق روستایی و مهاجرت به شهرهای بزرگ از پیامدهای دیگر سدسازی است. تبخیر سالانه حدود 10 میلیارد مترمکعب از آب شیرین ذخیره‌شده پشت سدها،22 سدها را به تشتک‌های تبخیر تبدیل کرده و اصولا به پدیده‌ای بر ضد کارکرد فرضی خود بدل گشته است. میزان خسارت‌های ناشی از سدسازی‌های بدون الگو و پشتوانه فکری آن‌قدر عظیم می‌نماید که وزیر نیرو به‌صراحت عنوان گفت در سدسازی‌ها افراط صورت گرفته23؛ اهمیت این اقرار زمانی بهتر درک می‌شود که به یاد بیاوریم در 35 سال اخیر، از سوی دولت‌ها سدسازی در ایران به‌عنوان نماد توسعه و پیشرفت دانسته می‌شده و سبقت در کلنگ‌زنی و افتتاح سدهای بیشتر از سوی دولتمردان به رقابتی برای داشتن سهم بیشتر در توسعه و پیشرفت کشور تلقی می‌شد.
درباره مدیریت آب‌های زیرزمینی می‌توانیم به بررسی تعداد چاه‌های کشور بپردازیم در سال 1350 فقط 50 هزار چاه در کشور وجود داشت، اما اکنون بیش از 770 هزار چاه مجاز و غیرمجاز در سطح کشور حفر شده است، در سال 1389 تعداد چاه‌های غیرمجاز از 103 هزار چاه در مدت سه سال افزون بر 250 هزار حلقه چاه رسیده است24 که البته این آمار تا 400 هزار حلقه چاه غیرمجاز برآورد می‌شود.25 سیاست دولت وقت درباره مدیریت آب‌های زیرزمینی را در این سال‌ها می‌توانیم در این فراز از سخنرانی رئیس‌جمهور دولت دهم به‌خوبی دریابیم: «اصلا ممنوع و غیرممنوع یعنی چه هرکس، هرجا می‌خواهد چاه بزند».26 این نوع نگاه به مسائل زیست‌محیطی با شدت و ضعف‌های مختلف در همه دولت‌ها مسلط بوده است. میزان کلی برداشت از چاه‌های کشور از 26 میلیارد مترمکعب در سال 1371 به 48 میلیارد مترمکعب در سال 1392 رسیده است.27 در ترکیب استفاده از آب، بخش کشاورزی با تخصیص 92 درصد از منابع آبی به خود بیشترین سهم را دارد. در‌حالی‌که این رقم در جهان به‌طور متوسط 70 درصد است. با این توضیح که بازده آبیاری در ایران 33 درصد است.28 که طبق گفته معاون وزیر کشاورزی 25 درصد و به گفته کارشناسان تا 40 درصد کمتر از متوسط جهانی است.29 همچنین متوسط تولید محصول به ازای هر مترمکعب آب در ایران 900 گرم ولی در جهان 205 کیلوگرم است.30
6 درصد از منابع آبی سهم بخش شرب خانگی روستایی و شهری است31 که از این میزان 30 درصد آب در شبکه توزیع شهری32 و حدود 60 درصد در شبکه توزیع مناطق روستایی33 به دلیل فرسودگی شبکه‌های آب‌رسانی تلف می‌شود. 2 درصد از منابع آبی نیز سهم بخش صنعت است.34 به‌طورکلی ایران در بهره‌وری از آب در بین 133 کشور رتبه 102 را کسب کرده است.35
آلودگی منابع آبی یکی از مهم‌ترین چالش‌های بخش آب در کشور است. در یک تقسیم‌بندی کلی منابع آلوده‌ساز منابع آب را می‌توان این‌گونه تقسیم‌بندی کرد: 1) فاضلاب‌های شهری و مناطق مسکونی که به دلیل نبود شبکه فاضلاب به‌طور مستقیم وارد زمین می‌شوند و دارای آلودگی‌های شیمیایی و بیولوژیکی هستند. به گفته رئیس ستاد محیط‌زیست و توسعه پایدار شهرداری تهران در یک نشست خبری «55 درصد شهر تهران شبکه فاضلاب ندارد و فاضلاب تولیدشده توسط شهروندان به سیستم آب زیرزمینی تزریق می‌شود».36 وضعیت دیگر شهرها و مناطق مسکونی ایران نیز کم‌وبیش به همین‌گونه است. 2) فاضلاب‌های صنایع که از کارخانه‌ها و تأسیسات صنعتی نشت می‌کنند و یا به‌طور غیرقانونی در زمین رها می‌شوند-در ایران صنایع نفت و گاز و پتروشیمی و پالایشگاه‌ها عمده صنایع آلوده‌کننده هستند- صنایع غذا و نوشیدنی، صنایع معدنی و تولید فلزات اولیه، صنایع نساجی، صنایع هسته‌ای، صنایع چوب، صنایع سنگ و سرامیک و شیشه از دیگر صنایع آلوده‌کننده مهم به شمار می‌آیند. 3) زباله‌های جامد شهری و صنعتی که در جایی انباشته و یا دفن می‌شوند موجب آلودگی آب‌های سطحی و درنتیجه آب‌های زیرزمینی می‌شوند. 4) زهاب حاصله از مزارع کشاورزی 5) گازهای گلخانه‌ای که با ترکیب با بخار آب، پدیده باران‌های اسیدی را شکل می‌دهند و آلودگی آب‌ها و خاک را سبب می‌شوند.
هوا: آلودگی هوا عبارت است از ورود مستقیم یا غیرمستقیم هر عنصری توسط انسان که احتمال ایجاد اثرات نامطلوب بر سلامتی انسان و محیط‌زیست را داشته باشد. انواع آلودگی‌های هوا عبارت‌اند از:
- گازهای شیمیایی سمی که غالبا حاصل واکنش‌های سوختن هستند: اوزون که در لایه‌های پایینی هوا، تأثیرات خطرناکی بر سلامتی جانداران دارد، گازهای حاصل از سوختن، چون دی‌اکسید گوگرد، اکسیدهای ازت، منواکسیدکربن، سولفید هیدروژن و...
- گردوغبار و ذرات معلق در هوا
- گازهای گلخانه‌ای همچون دی‌اکسیدکربن، متان و فلوئور و کربن‌ها
- فلزات سنگین همچون آرسنیک، سرب، روی، مس، کروم، جیوه، کادمیوم که در اثر فعالیت‌های صنعتی وارد هوا می‌شوند.
گردوغبار ناشی از خشک‌شدن تالاب‌ها، جنگل‌زدایی و بیابان‌زایی در این سال‌ها یکی از مهم‌ترین عوامل آلوده‌کننده هوای شهرهای ایران بوده است. به‌طوری‌که به گفته برخی کارشناسان بیش از 80 درصد استان‌های کشور در معرض وقوع بحران‌های ناشی از پدیده گردوغبار قرار دادند.37
نمای تصویرشده از وضعیت محیط‌زیست ایران در بخش قبل به‌خوبی بحرانی عمیق در بخش محیط‌زیست کشور را هویدا می‌کند. حال سؤالی اساسی شکل می‌گیرد که چرا با وجود تشخیص روند تخریب فزاینده محیط‌زیست در سه دهه اخیر همچنین بر طبق اصل پنجاهم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران مبنی بر «فعالیت‌های اقتصادی و غیر آن که به آلودگی محیط‌زیست یا تخریب غیرقابل‌جبران آن ملازمه پیدا کند ممنوع است» نظام حاکم این روند را مسدود نکرده و حتی با عملکرد و سیاست‌گذاری‌های خود به تشدید این تخریب دامن زده است؟
نهادهای سیاسی حاکم بر ایران در راستای جلوگیری از تخریب خلاق و تغییر فناورانه که موجبات حدودی از فراگیری را در نهادهای اقتصادی فراهم می‌آورد و از‌این‌رو تهدیدی برای حفظ عدم فراگیری نهادهای سیاسی می‌شود با تلاش برای رسیدن به حدودی از رشد و توسعه با فشار بر منابع تولید از طریق ارزان‌سازی این منابع که شامل نیروی کار و مواد اولیه است، به خام‌فروشی که مهم‌ترین و بزرگ‌ترین سهم را از درآمد کشور دارد، پرداخته است. این رویکرد فشار زیادی به طبیعت به‌عنوان دربردارنده مواد اولیه و به‌نوعی بزرگ‌ترین منبع منابع تولید و درآمد در ایران آورده است؛ به‌طوری‌که رشدهای محدود و غیرپایدار تحت سیطره نهادهای سیاسی غیرفراگیر در ایران عموما با استثمار طبیعت و محیط‌زیست و در‌نتیجه بحران‌های ناشی از آن همراه بوده است.
پی‌نوشت‌ها:
1- کارشناس ارشد علوم اقتصادی [email protected]
2- «ویکی‌پدیای فرانسوی»، بازبینی‌شده در ۲۴ اکتبر ۲۰۰۹.
3- سازمان همکاری اقتصادی و توسعه (Organization for Economic and Development Co-operation) سازمانی بین‌المللی دارای 34 عضو که اعضای آن متعهد به اصول اقتصاد آزاد و دموکراتیک هستند.
4- محمد درویش عضو هیأت‌علمی مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور و رئیس گروه تحقیقاتی مؤلفه‌های اقتصادی اجتماعی بیابان‌زایی، سخنرانی در میزگرد «فرهنگ و آب: علوم اجتماعی، محیط‌زیست و صلح»، تارنمای اندیشکده تدبیر آب ایران، بهمن 1393
5- مردم برای بختگان آب آوردند، خبرگزاری مهر،20/11/1393
6- عروس تالاب‌های ایران در حجله خشک‌سالی، خبرگزاری فارس، 29/02/1393
7- مدیرکل محیط‌زیست استان خوزستان، خشک‌شدن تالاب هورالعظیم نتیجه فعالیت مخرب چندین وزارتخانه است، ایرنا، 13/11/1393
8- ریزگردها، داغ تالاب شادگان را تازه کرد، خبرگزاری تسنیم، 14/11/1393
9- علت خشک‌شدن دریاچه پریشان و راه‌های احیای آن از منظر فرماندار کازرون، تارنمای کازرون خبر، 06/12/1393
10- سومین دریاچه بزرگ ایران چگونه از نقشه حذف شد، خبرگزاری فارس، 24/09/1392
11- گزارشی به مناسبت روز جهانی تالاب، ایرنا، 13/11/1393
12- ایسنا، 27/11/1393
13- عیسی کلانتری، کوچ اجباری در سرنوشت میلیون‌ها ایرانی، تارنمای انتخاب، 07/02/1394
14- عیسی کلانتری، کوچ اجباری در سرنوشت میلیون‌ها ایرانی، تارنمای انتخاب، 07/02/1394
15- نگاهی به تأثیر سدسازی بر مدیریت منابع آب ایران، غول بتنی روی رود خاموش، تارنمای اتاق بازرگانی صنایع، معادن و کشاورزی تهران، 08/04/1393
16- مخاطرات فرونشست زمین تهران، تارنمای الف، 21/09/1392
17- فرونشست زمین در جنوب تهران 90 برابر حد بحران اتحادیه اروپاست، خبرگزاری مهر، 08/02/1393
18- آمار و نمودار سدها، تارنمای شرکت مدیریت منابع آب ایران
19- افت زمستانی ورود آب به دریاچه سدها، خبرگزاری مهر، 06/11/1393
20- معاون امور تالاب‌های سازمان حفاظت محیط‌زیست، 67 درصد تالاب‌های کشور خشک شده‌اند، خبرگزاری ایلنا، 28/11/1393
21- آیا سدسازی‌ها در ایران اشتباه بوده است؟، ماه‌نامه انرژی خاورمیانه، سال اول، شماره یک، دی‌ماه 1393
22- دکتر مهدی کلاهی، پایان کل منابع آب زیرزمینی کشور، روزنامه دنیای اقتصاد، 21/12/1393
23- در سدسازی افراط کرده‌ایم/ برای آب نداشته سد ساخته‌ایم، خبرگزاری فارس، 27/02/1393
24- عیسی کلانتری، سخنرانی به مناسبت روز جهانی تالاب‌ها، 10/11/1393
25- نایب‌رئیس اتاق بازرگانی ایران، چاه‌های غیرمجاز با منابع آبی ایران چه کردند؟، تارنمای الف، 03/07/1393
26- همان، 43
27- برخی نماگرهای بخش آب، وزارت نیرو، 15/02/1393
28- مصرف 92 درصد از منابع آب کشور در قبال برداشت یک‌سوم محصول کشاورزی، ایرنا، 08/05/1393
29- راندمان آبیاری کشاورزی در ایران 25 درصد با استاندارد جهانی فاصله دارد، ایسنا، 01/05/1390
30- همان، 46
31- پرویز فتاح، 92 درصد آب کشور در بخش کشاورزی مصرف می‌شود، خبرگزاری فارس، 16/01/1388
32- 30 درصد آب شرب شهرها هدر می‌رود، خبرگزاری‌ مهر، 12/06/1392
33- مدیرعامل آبفای استان تهران: میزان هدررفت آب در مناطق روستایی کشور 60 درصد است، ایرنا،10/12/1393
34- حمید چیت‌چیان، چالش 92 درصدی مصرف آب در بخش کشاورزی، ایرنا، 05/08/1393
35- رتبه 102 ایران در بهره‌وری آب، روزنامه دنیای اقتصاد، 22/07/1393
36- خبرآنلاین، 05/06/1393
37- 70 درصد استان‌های کشور در معرض گردوغبار، خبرگزاری مهر، 29/11/1393

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.