|

مدیریت آب بر مدار بوم‌شناسی

فاطمه ظفرنژاد .پژوهشگر آب و توسعه پایدار

جناح‌های سیاسی بدون پاسخ‌گویی، سدسازی‌های بحران‌آفرین برای جوامع بومی مولد را ادامه داده و می‌دهند. ولع ساخت‌وساز فرصتی برای شنوایی هشدارهای کارشناسی نمی‌گذارد. در تحلیل بحران آب ناچاریم پیامدهای 60 سال مدیریت سازه‌ای بر حوضه‌های آبخیز کشور را که به خشکیدن رودها، تالا‌ب‌ها، دریاچه‌ها و بخش مهمی از عرصه‌های طبیعی آبخیزها انجامیده ارزیابی کنیم.
آسیب‌شناسی مسئله پس از واکاوی رخدادهای سیاسی و اجتماعی قرن اخیر و تحلیل حکمرانی پس از بررسی نظریه توسعه میسر است. باید ببینیم نظریه توسعه چه توجیهی برای انگیزه‌ها و پیامدهایش دارد؟ آیا نظریه توسعه بوم سازگار است؟ چرا دامنه انتظار از دستاوردهای برنامه‌های توسعه به‌شدت تنزل یافته و شور و اشتیاق، جای خود را به سرخوردگی داده؟1 چرا آمایش 50 ساله هم نتوانسته مشکل‌گشا شود؟ چرا برنامه توسعه سازمان ملل توانمندسازی جوامع بومی مولد برای اعاده مدیریت بر منابع زمین را ضروری دانسته است؟ آیا مدیریت جوامع مولد بومی پایدارتر و آینده‌نگرتر بود؟ چگونه از نرخ پایداری منابع فراتر نمی‌رفت؟ چرا بهره‌برداری جوامع صنعتی از منابع زمین، نه بر پایه نیاز واقعی انسان که بر پایه آز و نیاز کاذب است؟ گره‌گشایی بحران آب در گروی پاسخ به این پرسش‌هاست وگرنه به فرصت‌سوزی و خالی‌شدن خزانه ملی می‌انجامد.
وضعیت آب بحرانی است2 اما دیوان‌سالاری آب، پس از خشکاندن رودها، تالاب‌ها، دریاچه‌ها و سفره‌ها با سدسازی افراطی که امنیت ملی را نیز تهدید می‌کند، برای دهه‌ها دیرکرد در این اعلام چه توجیهی دارد؟ دیوان‌سالاری آب بدون اشاره به دلیل اصلی بحران، یعنی مدیریت با سدسازی مفرط و مغایر با موازین بوم‌شناختی خود اعلام می‌کند «به نفع کشور نیست که خودمان گندم بکاریم بلکه باید محصولات باارزش‌تری که نیاز آبی کمتری دارند بکاریم و صادر کنیم و گندم را وارد کنیم». 60 سال است دیوان‌سالاران مرکزنشین، حقابه کشاورزان را برای مصارف گشاددستانه نامولد در شهرها و صنایعِ نابجا منحرف کرده‌اند. با ساخت سد به‌نام کشاورزی، به حراج حقابه‌ها دست زده‌اند اما کشاورزان را مقصر قلمداد می‌کنند. از‌این‌روست که استاد آهنگ کوثر می‌گوید: «تصمیم‌گیران یک سرزمین باید بوم‌شناسی بدانند».
اگر تصمیم‌گیران، بوم‌شناسی بدانند درک می‌کنند گندم گیاهی است کم‌نیاز به آب که دیمی هم کشت می‌شود و با دو، سه هزار مترمکعب آب تا 10 تن هم می‌تواند بازدهی داشته باشد. از‌این‌روست که ایالات‌متحده از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان گندم جهان است. گندم قوت لایموت است و بنا بر ساده‌ترین موازین توسعه پایدار، این خوراک اصلی مردم باید در کشور تولید شود. ارزش حقیقی گندم از پسته و زعفران نه کمتر که بیشتر است به‌ویژه زمانی که ورود آن با اماواگر روبه‌رو شود. دیوان‌سالاری آب می‌فرماید «در بهترین حالت سهم کشاورزی در تولید ناخالص داخلی 10 درصد است باوجوداین همه مصرف آب در اشتغال سهم 25 درصدی دارد که قابل‌تداوم نیست». میزان مصرف زیاد آب را به کشاورزان نسبت می‌دهند درحالی‌که آمار انتقال وزارت نیرو چیز دیگری نشان می‌دهد. دیوان‌سالاری آب، نگرش پول‌محور را جای پایداری می‌گذارد و ارزش‌ها را با پول پس‌و‌پیش می‌کند. از‌این‌رو برای رود، تالاب، طبیعت و جاندارانش نیز ارزشی قائل نیست. پنج دهه پس از تشکیل انجمن رم و تلاش‌های جهانی برای توسعه پایدار و حفظ کره زمین، هنوز الگوهای دوران جنگ اول جهانی را دوره می‌کنیم.
انجمن رم اتاق فکر غیردولتی که در 1968 از اندیشمندان 52 کشور برای رویارویی با مشکلات کره زمین برپا شد، برای نخستین بار مفاهیمی چون توسعه پایدار، ردپا footprint و ایمنی بوم‌شناختی ecological immunity را مطرح کرد. سپس پژوهشی درباره رشد اقتصادی به دانشگاه MIT سفارش داد. گزارش تکان‌دهنده این پژوهش با ‌نام «رشد اقتصادی را متوقف کنید» باتوجه‌به خطرات بوم‌شناختی تمرکز بر رشد اقتصادی، برای نخستین بار به جهانیان اعلام کرد:
* نظریه رشد اقتصادی مداوم ناپایدار است
* چرخه رکود و رونق به سبب منابع محدود سبب رفاه نمی‌شود
* رشد اقتصادی به پیشرفت و تمدن ربطی ندارد
* توجه به پایداری ضرورت کیفی هر فعالیتی است
این هشدارها به برگزاری بیش از چهار همایش جهانی درباره توسعه پایدار، گسترش مباحث زیست سیاست،3 حکمرانی خوب برای نجات زمین انجامید. دستور 21 منتشر شد و سران ایران و جهان آن را امضا کردند؛ بنابراین اسناد تعطیلی کشاورزی به سبب سهم کم آن در رشد اقتصادی و تولید ناخالص، گزاره بی‌معنایی بیش نیست. البته برنامه‌ریزان دیوانی در دغدغه سود و رشد اقتصادی‌اند و قوانین مهمی چون «اثر پروانه‌ای»، «وحدت و وابستگی همه اجزای کره زمین به‌ هم»، پیامدهایی چون «گرم‌شدن عمومی زمین»، «بالا‌آمدن سطح آب‌ها و زیرآب‌رفتن شهرها و کشورها»، «کاهش 10 درصدی بازدهی غلات با هر درجه افزایش دمای زمین»، «افزایش شش‌درجه‌ای دمای زمین تا پایان قرن با ادامه سبک زندگی کنونی»، «کاهش 60 درصدی تولید غلات تا پایان قرن» و «فاجعه قحطی و نابودی انسان‌ها» را نمی‌شناسند. سود و ترجیح اقتصادی یا حکمرانی پول‌محور monetarism را برتر از انسان و سرنوشتش می‌گذارند. از‌این‌روست که آبخیزها در چنگال تصمیم‌گیری از بالا به پایین این دیوان‌سالاری، اسیر سود شرکت‌های سرمایه‌گذار، پیمانکار، ناظر، کارفرما و مشاورند و اینک امنیت ملی تهدید می‌شود.
کهن‌ترین تمدن کشاورزی بنا بر یافته‌های باستان‌شناسی نظرآباد کرج، فلات ایران است. پیدایش کشاورزی که نخستین نقطه عطف تمدن بشری است به افزایش خوراک دسترس‌پذیر جامعه انسانی انجامید. کشاورزی آبی به گفته شرق‌شناسان شش، هفت هزار سال پیش در دامنه‌های خاوری یا باختری زاگرس پدیدار شد. یافته‌های باستان‌شناسی در ایلام، شوش، چغازنبیل تا پایین جلگه خوزستان در مدائن یا تیسفون... این نظریه را که غرب زاگرس و آبخیزهای کرخه، دز و کارون خاستگاه تمدن آبی بوده تأیید می‌کند. یافته‌های کاشان در شرق زاگرس و در پیرامون چشمه‌ها و آبخوان‌های غنی کوهپایه‌‌ای بیانگر تمدنی نزدیک به هفت‌هزارساله است که در کاوش‌های سیَلک به اثبات رسیده است. کاوش‌های جیرفت که آن را تمدن دقیانوس هم می‌دانند نیز بیانگر اصالت تمدنی حاصل از کشاورزی آبی در حوضه آبخیز هلیل‌رود در بیش از پنج هزار سال پیش است. آن‌سوتر در فلات ایران به شهرسوخته و تمدنی شگفت‌انگیز در حوضه هیرمند و هامون می‌رسیم و خراسان بزرگ...
استخراج آب‌های پنهان چهار هزار سال پیش به برداشت آب از زیرزمین و نقطه عطفی دیگر در تاریخ تمدن انجامید. شیوه هوشمندانه کاربرد آب‌های پنهان را جواد صفی‌نژاد «شگفتی عمومی قنات‌ها» می‌نامد و یونسکو آن را در دو همایش بین‌المللی به‌مثابه روشی پایدار به جهانیان می‌شناساند. گردآوري باران در دامنه‌هاي سنگي در بندر کهن سیراف و کناره خلیج‌فارس از هزاره‌هاي پيش شناخته‌شده ‌بود. گردآوري باران در کنار دریای مازندران با ‌نام آب‌بندان نیز از روش‌هاي پايدار تأمین آب بود. ابوبکر محمد حسن حاسب کرجی متوفای سال 410 هجری در کتاب «استخراج آب‌های پنهان» می‌نویسد: «زمین با همه کوه‌ها و دشت‌ها و پستی‌بلندی‌هایش کروی شکل است. خدا آن را مرکز عالم قرار داده است که تا ابد با حرکت دائمی خود بر گرد این مرکز می‌گردد». او 600 سال پیش از گالیله، کپلر، کوپرنیک، کروی‌بودن زمین و گردش آن به دور خود و شش سده پیش از نیوتن کشش هر چیز به‌سوی مرکز زمین را نگاشته است. کشاورزان این دیار که قنات را سه هزار سال پیش ابداع کرده بودند به این دو مسئله به‌خوبی معرفت داشتند. کرجی، استخراج آب‌های پنهان به کمک قنات را بهترین و سودمندترین شیوه تأمین آب می‌داند چون آبی که در زیر زمین جریان می‌یابد از تبخیر شدید و نیز آلودگی مصون می‌ماند.
نخستين سدها در دوره هخامنشی در فارس و خوزستان ساخته شدند. نخستین سد قوسی در ایزدخواست فارس در دوره ساسانی ساخته شد و بلندترین سد تا پیش از هوور آمریکا سد کریت طبس بود؛ اما ازآنجاکه پايش، بخش جدانشدني دانش ايراني است باید دانست که آب کمیاب زیر آفتاب زود تبخير می‌شود. ارتفاع تبخير در بسيار نقاط ايران به پنج متر و بیشتر مي‌رسد. ازاین‌رو سدسازي متوقف شد و روش‌هاي ديگر به‌ويژه قنات گسترش زيادي پيدا كرد. تا پیش از اصلاحات ارضی، كشاورزي خودكفا در این سرزمين عمدتا بر قنات‌ها در نقاط گرم و خشك و بر برداشت حساب‌شده از رودها در آبخيزهاي مهمي چون زاينده‌رود، كارون و نيز به گردآوري باران در آب‌بندان‌هاي دامنه‌هاي جنوب درياي مازندران و باغ‌های زیرزمینی در کناره خلیج‌فارس تكيه داشت.
الگوی توسعه تقلیدی و مدیریت غیربومی آب از دهه 30 در پی شهرسازي تقلیدی، پيامدهاي ناسازگاري به بار آورد. خشكيدن «درياچه اروميه» پیامد این الگو و ساخت نزدیک به 60 سد نيازسنجي‌نشده است که بر معاش و سلامت شش ميليون انسانِ حوضه اثر گذاشته است. خشكيدن «كارون» در اثر ساخت چندين سامانه انتقال از سرشاخه‌ها به اصفهان، كاشان، قم، يزد و برداشت بیش از یك ميليارد مترمكعب از حقابه‌ جلگه خوزستان و نيز در پي ساخت بيش از 30 سد غول‌آسا روي آن، خشكيده است (بيش از 20 سد هم در دست ساخت است). این الگو در پی گسست فرهنگی و تغییرات سده گذشته گریبانگیرمان شد و تغییر شیوه حکمرانی، دانش، تولید، الگوی مصرف و سبک زندگی را در پی داشت. توسعه تقلیدي به منافع گروه‌هايي اندك از دیوان‌سالاری گره خورد. سیاست‌گذاران و برنامه‌ریزان، طرح‌ها را بر‌اساس تصویری ساده‌شده از واقعیت بیرونی و نیازهای انسانی نوشتند و پیامدهای گاه فاجعه‌باری پدیدار شد.4 توسعه غیربومی، باغشهرهای مولد و سازگار با بوم‌ را به کلان‌شهرهایی با مصائب بسیار، نامولد و مصرف‌زده بدل ساخت. توسعه غیربومی و سدسازی با تصمیم‌گیری از بالا به پایین دیوان‌سالاری بدون مشارکت مردم و خبرگان بومی، بر آبخیزها چیره شد بی‌آنکه از مفاهیم چندگانه بوم، بویی برده باشد:
* بوم: خاک درون زمین، بر: برون زمین. (بوم و بر)
* بوم: آب هوا، اقلیم، بارندگی، دما، تبخیر
* بوم: زیستمندان، گونه‌های گیاه/ جانورِ سرزمین
* بوم: انسان یک سرزمین، فرهنگ و آیینش
ساخت بیش از 560 سد و سامانه ‌‌انتقال حوضه‌ای بدون توجه به مفاهیم چهارگانه بوم، رودهای کشور را خاموش کرده است. 107 سد نیز در دست ساخت است تا فاجعه را تکمیل کند. رودهای خاموش از برداشت منابع شن و ماسه و سنگ آسیب بسیار دیده‌اند. ویرانی زیستگاه‌های رودخانه‌ای و کناررودی، نابودی نسل بسیاری از گونه‌های جانوری و گیاهی را رقم زده است. تغییر کاربری‌ها و نابودی زیستگاه‌ها سدسازی را بزرگ‌ترین فعالیت بیابان‌زای کشور کرده است. از کارون قابل کشتیرانی تا زاینده‌رود و سفیدرود، از کرج تا هلیل‌رود، از مارون تا میناب بیش از صد رود مهم کشور به‌سختی از اثرات توسعه ناپایدار آسیب دیده و خاموش شده‌اند. سفره‌های وابسته به جریان رودها خشکیده‌ و کشاورزان پایین‌دست با چاه‌ها و قنات‌های خشکیده دست‌به‌گریبان مانده‌اند. جنگل‌های بالادست با کف-بری و غرق‌شدن در سد و جنگل‌های کنار رود و پائین‌دست به‌واسطه خشکیدن سفره‌ها نابود می‌شوند. سد شفارود نیز باوجود مخالفت‌های شدید و با جابجایی نگران‌کننده مسئولان منطقه‌ای کلید می‌خورد تا همین بلا را بر سر حوضه پونل و شفارود درآورد.
کویر جای تالاب‌ها و دریاچه‌ها را گرفته است که بزرگ‌ترین نماد بیابان‌زایی است. کویر ورزنه به‌جای تالاب 470 کیلومترمربعی گاوخونی نشسته‌ است که با ساخت شش سد در این حوضه کوچک، حقابه‌های کشاورزی به کارخانه فولاد و مصارف شرب شهری اختصاص داده شد. 56 سد در حوضه ارومیه نابودی دریاچه را رقم زد. اینک باد، نمک را از بستر خشک دریاچه روی کشتزارها و باغ‌ها می‌پاشد. باید پرسید وقتی بزرگ‌ترین آبراهه خاورمیانه آب زرینه‌رود را به تبریز می‌برد تا صرف مصارف نامولد کلان‌شهر یا صنایع نابجا شود چرا باید سهم 92 درصدی آب کشاورزی را باور کنیم؟ همین داستان در زاینده‌رود، کارون، سفیدرود و دیگر آبخیزهای کشور صدق می‌کند.
تالاب بین‌المللی بختگان، طشک، کمجان، با ساخت چهار سد به کویر بدل شد. دریاچه نمک قم پس از سدبندی رودهای کرج، جاجرود، حبله رود به کویر نمک بدل شد. شادگان با ساخت سدهای مارون، زهره، جراحی تقلیل یافته و به‌زودی خشک می‌شود. تالاب جازموریان پس از ساخت سد جیرفت بر هلیل‌رود و سد بافت بر رودخانه بافت خشکید و اقلیم منطقه که زمانی هند ایران خوانده می‌شد از مرطوب به بیابانی تغییر یافت. تالاب حله در 10 کیلومتری شمال بوشهر با ساخت سد شاپور (رئیسعلی دلواری) آسیب جدی دید؛ و تالاب انزلی که زمانی ده‌ها متر ارتفاع آبش بود و در زمان کنفرانس رامسر ارتفاع هشت متر داشت می‌رود آخرین ورودی‌هایش را از دست می‌دهد و از یک متر به صفر می‌رسد. جوامع بومی این پیکره‌های آبی با مشکلات بسیار زیاد دست‌به‌گریبان هستند.
ریزگرد غرب زاگرس عمدتا از خشکیدن هورالعظیم است که پس از آب‌گیری سد 50 میلیارد مترمکعبی آتاترک در 1992، آسیب زیادی دید. پیش‌بینی ناسا درباره خشک‌سالی خاورمیانه عمدتا به خشکیدن دجله و فرات در اثر ساخت این سد غول‌پیکر بازمی‌گردد که ناپایداری شدیدی را به مردم منطقه تحمیل کرد. ما خود نیز با ساخت سد 5.6 ميليارد مترمكعبي «كرخه» و سد 3.2 ميليارد مترمكعبي «سيمره» یک‌سوم آخر ورودی به هورالعظیم را بریدیم. این دو سد سالانه نزديك به نيم‌ميليارد مترمكعب آب کمیاب را در مخزنشان تبخير مي‌كنند. خشکیدن «تالاب شادگان» که با ساخت هفت سد در سرشاخه‌هاي زهره و جراحي آغاز شد با اتمام سدهاي در دست ساخت در اين حوضه (30 سد)، منبع ریزگرد دیگری خواهد شد. با خشکیدن «تالاب گاوخوني» و «زاینده‌رود» تا 200 كيلومتر بالاتر نه‌تنها اهميت تاريخي گردشگري اصفهان تهدید شده که کوچ ناخواسته كشاورزان پائین‌دست به حاشيه کلان‌شهرها را هم سبب شده است. رودهای ایران خاموش شده‌اند و زندگي جوامع بومي مولد آبخیزها مختل شده و اثر ناسازگاري بر منابع طبیعی و محيط‌زيست كشور به بار آورده است.
جنگل‌ها از روند توسعه تقلیدی چه آسیبی دیدند؟ اصلاحات ارضی نه‌تنها به بنیان‌های کشاورزی خودکفای ایران با بنه‌بندی‌های هوشمندانه‌اش به‌سختی آسیب زد که با ملی کردن جنگل‌ها و مراتع اداره آنها را از جوامع مولد بومی که هزاران سال به‌خوبی از آنها بهره‌برداری و محافظت می‌کردند گرفت. جوامع بومی حس تعلق را از دست دادند و جنگل‌ها به دست دیوان‌سالاران و کارگزاران دولتی، خصوصی افتادند. سدسازی با پیامدهای بیابان‌زایی خود افزایش دمای آبخیزهای البرز و زاگرس را در پی داشت و درحقیقت مقصر بخشی از آتش‌سوزی‌های جنگلی به‌واسطه افزایش دما نیز به شمار می‌رود. همچنین سدسازی عامل نابودی میلیون‌ها هکتار از جنگل‌های کشور به‌واسطه غرقاب‌کردن آنها در مخزن سدها یا خشکاندن منابع آب زیرزمینی و... است. سد کرخه 16 هزار هکتار اراضی جنگل زاگرسی را در مخزن خود نابود ساخت.
آب سدها سالم و مطمئن است؟ سلامت آب سد توهمی بیش نیست. سد به فاضلاب‌هایی که از بالادست در آن می‌ریزد آلوده می‌شود. تا همین اواخر روستاهای کنار سد کرج و هتل واریان فاضلابشان در این سد می‌ریخت. فاضلاب، اجساد جانوران و انسان‌هایی که در سد غرق می‌شوند، آب سد را نامطمئن می‌کنند. ایرانیان قدیم، آب قنات را دارای اولویت بهداشتی بیشتر برای شرب می‌دانستند. سدسازی روشی ناایمن برای تأمین آب شرب است که گذشته از رویدادهای اتفاقی، آلودن عمدی آب آن هم چندان دشوار نیست و می‌تواند امنیت ملی را تهدید کند.
آیا سدسازی، منابع آب یک سرزمین گرم و خشک را افزایش می‌دهد؟ منابع آب پایدار یک سرزمین بر پایه میزان بارندگی در آن سرزمین پس از کاهش تبخیر سطحی، با افزایش جریان‌های ورودی‌ همسایه و با افزایش آب‌هایی که در زمین فرو می‌روند و بخش تجدیدپذیر سفره‌های زیرزمینی را می‌سازند، تعیین می‌شود. سدسازی، میزان آب یک سرزمین را افزایش نمی‌دهد. البته سدها امکان تغییر مکانی و زمانی برداشت و کاربرد آب را میسر می‌کنند که می‌تواند به‌‌شدت خطرناک و ناپایدار باشد. مهم‌تر آنکه سدها، تشتک‌های تبخیری گاه تا چند صد کیلومترمربع درست ‌می‌کنند. میزان تبخیر از سدهای ایران سالانه میلیاردها مترمکعب است.
سودمندی خطوط انتقال حوضه‌ای چقدر است؟ انتقال حوضه‌ای کاری است مغایر با همه موازین بوم‌شناختی و نیز پرهزینه و خطرناک. طرح‌های بزرگی مانند انتقال از مازندران به خلیج‌فارس، از خلیج‌فارس به فارس، کرمان، جیرفت با ساده‌انگارانه‌ترین تصورات از طبیعت، گاه به انگیزه خدمت و اغلب به انگیزه سود شرکتی، در سفرهای استانی مطرح می‌شوند. بهشت‌آباد، سولکان، ده بابک، سیمینه‌رود به زرینه‌رود... همه گزینه‌های روی میزند و نگرش سودمحور utilitarism هیچ گزینه‌ای را مردود نمی‌داند. بی‌پایه‌بودن سودمندی این طرح‌ها بر کسی پوشیده نیست. نتایج انتقال رودخانه‌ای در ارومیه، کارون، زاینده‌رود و ... روشن است. هیچ کجا انتقال حوضه‌ای به پیشرفت و تمدن پایدار مردم کمک نکرده و فقط راهزنی حقابه‌ها و ناپایداری را افزایش داده است. پیامدش نیز نابودی جوامع مولد بومی است که خوراک و امنیت غذایی را تأمین می‌کنند.
سدها و کشاورزان: سدهای کشاورزی پدیده‌هایی شگفت‌آورند که از سد دز و سفیدرود تا همین سد شفارود همه به‌پای کشاورزانِ مطرود دنیای پول و ارزش ناخالص نوشته شده‌اند. نگاهی به آمار اراضی کشاورزی سدها نشان می‌دهد که سدها در مغایرت با موازین بوم‌شناختی فقط به‌ نام کشاورزان اما در اصل به ‌کام کلان‌شهرهای نامولد و صنایع ناسازگار و نابجا ساخته شده‌اند.
در ادبیات مشاوران آب، اراضی کشاورزی زیر دست سد اگر دیمی و بی‌آب ولی قابل‌کشت باشند با نام اراضی توسعه از آنها یاد می‌شود و اگر پیش از ساخت سد آبی باشند (به آب سد نیازی نداشته باشند) به آنها اراضی بهبود گفته می‌شود. درآمد اراضی توسعه درآمد سد کشاورزی به شمار می‌رود. آمار اراضی منسوب به سدها مخدوش است. در حوضه گاوخونی شش سد ساخته شده و آمار می‌گوید 197 هزار هکتار زمین بی‌آب را این سدها توسعه داده‌اند و تنها دو هزار هکتار زمین آبی قبل از ساخت این سدها در حوضه زاینده‌رود موجود بوده است. این یعنی چه؟ یعنی اینکه اراضی حوضه گاوخونی/زاینده‌رود پیش از دهه چهل، دیم بودند و تومار شیخ بهایی یا تقسیم آب زاینده‌رود در دوره شاه‌عباس صفوی صحت تاریخی ندارد. شبکه‌ای که قدمتش به دوره ساسانی هم می‌رسد. ارقام حوضه سفیدرود نشان می‌دهد که 82 سد برای آبی‌کردن تنها 35 هزار هکتار زمین ساخته شده و 264 هزار هکتار اراضی پیش از سدها هم آبی بودند و به سد نیازی نداشتند. درواقع همه اراضی پایین‌دست آبخیزهای مشرف‌به دریای مازندران از سفیدرود تا تجن، البرز، منگل و همین شفارود پیش از ساخت این سدها شالی‌کاری و باغ بودند. پس 82 سد تنها به‌ نام کشاورزی توجیه شده‌اند. اراضی پایین‌دست دز پیش از ساخت سد، زیر پوشش شبکه دز بودند و به سد نیازی نداشتند. اراضی میاندوآب پس از ساخت سد زرینه‌رود زهدار و شور شدند چرا‌که پیش از ساخت این سد آب داشتند. آبی که به دریاچه ارومیه می‌رفت بازتوزیع شد به ‌نام اما به زیان کشاورزان. پرونده ناقص و پر از ارقام نادرست سدها یا گزارش‌های سیمای طرح آنها در دفتر فنی آب این حقیقت تلخ را نشان داد که سدها در بیگانگی تام با بوم‌شناخت آبخیزها، به ‌نام کشاورزی اما به‌ کام شرکت‌های کارفرما و مشاور و پیمانکار و ناظر و... ساخته شدند. 60 سال هیچ بررسی تطبیقی رسمی در راستای صحت‌و‌سقم ارقام منتسب به سدها و تناسب بوم‌شناختی آنها با حوضه‌های آبخیز انجام نشد. پس از ساخت سدها، بسیاری از دشت‌های پائین‌دست خشک و کم‌آب شدند، سفره‌ها و قنات‌ها تحلیل رفتند و خشکیدند چون از گذر رودخانه تغذیه می‌شدند. کشاورزان ناچار از کندن چاه شدند و دیوان‌سالاری آب، خشکیدن ارومیه را نه به گردن سدهای ناکارآمد که به گردن چاه‌های کشاورزان انداخت. باید از الفبای آب و بوم‌شناسی چیز مهمی ندانیم اگر بگوییم یک دریاچه 50،40 میلیارد مترمکعبی را چاه‌ها خشکاندند نه 60 سد ناکارآمد.
و راهکارهای خروج از بحران عبارتند از:
* تغییر سیاست‌گذاری‌های کلان و اصلاح شیوه حکمرانی آب و تلفیق آن با منابع طبیعی و کشاورزی با مشارکت کشاورزان مولد حوضه‌های آبخیز و خبرگان بومی که امنیت خوراک را بر دوش دارند.
* توانمندسازی جوامع بومی مولد برای اعاده مدیریت آب و منابع طبیعی که هزاران سال منابع را با پایش توأمان تولید و مصرف، به گونه پایدار اداره می‌کردند.
* تغییر نگرش پول/سودمحور به نگرش پایداری و بوم‌شناختی در حکمرانی
* تغییر ضوابط و نگرش‌ها در شهرسازی با سمت‌گیری به‌سوی ساختمان صفر
* بررسی مهندسی معکوس برای برچیدن سدها و احیای حوضه‌های آبخیز و رودها
کاری است بسیار دشوار اما مردم این دیار نشان داده‌اند که از پس آزمون‌های بزرگ برمی‌آیند. باشد که بر این مهم‌ترین مشکلمان فائق شویم.
پی‌نوشت‌ها
1- چالش‌ها و چشم‌انداز برنامه ششم توسعه، حجت‌اله میرزائی ضمیمه اقتصادی شرق، مرداد 1394
2- مصاحبه معاون آب وزارت نیرو با خبرگزاری ایلنا 13 مرداد 1394
3- تولد زیست سیاست، درس گفتارهای میشل فوکو در کولژ دو فرانس 1979-1978، ترجمه رضا نجف‌زاده 1389
4- طرح‌های شکست‌خورده. بازخوانی کتاب «دیدن همانند دولت»، آرش اصفهانی، ضمیمه اقتصادی شرق، مرداد 1394

جناح‌های سیاسی بدون پاسخ‌گویی، سدسازی‌های بحران‌آفرین برای جوامع بومی مولد را ادامه داده و می‌دهند. ولع ساخت‌وساز فرصتی برای شنوایی هشدارهای کارشناسی نمی‌گذارد. در تحلیل بحران آب ناچاریم پیامدهای 60 سال مدیریت سازه‌ای بر حوضه‌های آبخیز کشور را که به خشکیدن رودها، تالا‌ب‌ها، دریاچه‌ها و بخش مهمی از عرصه‌های طبیعی آبخیزها انجامیده ارزیابی کنیم.
آسیب‌شناسی مسئله پس از واکاوی رخدادهای سیاسی و اجتماعی قرن اخیر و تحلیل حکمرانی پس از بررسی نظریه توسعه میسر است. باید ببینیم نظریه توسعه چه توجیهی برای انگیزه‌ها و پیامدهایش دارد؟ آیا نظریه توسعه بوم سازگار است؟ چرا دامنه انتظار از دستاوردهای برنامه‌های توسعه به‌شدت تنزل یافته و شور و اشتیاق، جای خود را به سرخوردگی داده؟1 چرا آمایش 50 ساله هم نتوانسته مشکل‌گشا شود؟ چرا برنامه توسعه سازمان ملل توانمندسازی جوامع بومی مولد برای اعاده مدیریت بر منابع زمین را ضروری دانسته است؟ آیا مدیریت جوامع مولد بومی پایدارتر و آینده‌نگرتر بود؟ چگونه از نرخ پایداری منابع فراتر نمی‌رفت؟ چرا بهره‌برداری جوامع صنعتی از منابع زمین، نه بر پایه نیاز واقعی انسان که بر پایه آز و نیاز کاذب است؟ گره‌گشایی بحران آب در گروی پاسخ به این پرسش‌هاست وگرنه به فرصت‌سوزی و خالی‌شدن خزانه ملی می‌انجامد.
وضعیت آب بحرانی است2 اما دیوان‌سالاری آب، پس از خشکاندن رودها، تالاب‌ها، دریاچه‌ها و سفره‌ها با سدسازی افراطی که امنیت ملی را نیز تهدید می‌کند، برای دهه‌ها دیرکرد در این اعلام چه توجیهی دارد؟ دیوان‌سالاری آب بدون اشاره به دلیل اصلی بحران، یعنی مدیریت با سدسازی مفرط و مغایر با موازین بوم‌شناختی خود اعلام می‌کند «به نفع کشور نیست که خودمان گندم بکاریم بلکه باید محصولات باارزش‌تری که نیاز آبی کمتری دارند بکاریم و صادر کنیم و گندم را وارد کنیم». 60 سال است دیوان‌سالاران مرکزنشین، حقابه کشاورزان را برای مصارف گشاددستانه نامولد در شهرها و صنایعِ نابجا منحرف کرده‌اند. با ساخت سد به‌نام کشاورزی، به حراج حقابه‌ها دست زده‌اند اما کشاورزان را مقصر قلمداد می‌کنند. از‌این‌روست که استاد آهنگ کوثر می‌گوید: «تصمیم‌گیران یک سرزمین باید بوم‌شناسی بدانند».
اگر تصمیم‌گیران، بوم‌شناسی بدانند درک می‌کنند گندم گیاهی است کم‌نیاز به آب که دیمی هم کشت می‌شود و با دو، سه هزار مترمکعب آب تا 10 تن هم می‌تواند بازدهی داشته باشد. از‌این‌روست که ایالات‌متحده از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان گندم جهان است. گندم قوت لایموت است و بنا بر ساده‌ترین موازین توسعه پایدار، این خوراک اصلی مردم باید در کشور تولید شود. ارزش حقیقی گندم از پسته و زعفران نه کمتر که بیشتر است به‌ویژه زمانی که ورود آن با اماواگر روبه‌رو شود. دیوان‌سالاری آب می‌فرماید «در بهترین حالت سهم کشاورزی در تولید ناخالص داخلی 10 درصد است باوجوداین همه مصرف آب در اشتغال سهم 25 درصدی دارد که قابل‌تداوم نیست». میزان مصرف زیاد آب را به کشاورزان نسبت می‌دهند درحالی‌که آمار انتقال وزارت نیرو چیز دیگری نشان می‌دهد. دیوان‌سالاری آب، نگرش پول‌محور را جای پایداری می‌گذارد و ارزش‌ها را با پول پس‌و‌پیش می‌کند. از‌این‌رو برای رود، تالاب، طبیعت و جاندارانش نیز ارزشی قائل نیست. پنج دهه پس از تشکیل انجمن رم و تلاش‌های جهانی برای توسعه پایدار و حفظ کره زمین، هنوز الگوهای دوران جنگ اول جهانی را دوره می‌کنیم.
انجمن رم اتاق فکر غیردولتی که در 1968 از اندیشمندان 52 کشور برای رویارویی با مشکلات کره زمین برپا شد، برای نخستین بار مفاهیمی چون توسعه پایدار، ردپا footprint و ایمنی بوم‌شناختی ecological immunity را مطرح کرد. سپس پژوهشی درباره رشد اقتصادی به دانشگاه MIT سفارش داد. گزارش تکان‌دهنده این پژوهش با ‌نام «رشد اقتصادی را متوقف کنید» باتوجه‌به خطرات بوم‌شناختی تمرکز بر رشد اقتصادی، برای نخستین بار به جهانیان اعلام کرد:
* نظریه رشد اقتصادی مداوم ناپایدار است
* چرخه رکود و رونق به سبب منابع محدود سبب رفاه نمی‌شود
* رشد اقتصادی به پیشرفت و تمدن ربطی ندارد
* توجه به پایداری ضرورت کیفی هر فعالیتی است
این هشدارها به برگزاری بیش از چهار همایش جهانی درباره توسعه پایدار، گسترش مباحث زیست سیاست،3 حکمرانی خوب برای نجات زمین انجامید. دستور 21 منتشر شد و سران ایران و جهان آن را امضا کردند؛ بنابراین اسناد تعطیلی کشاورزی به سبب سهم کم آن در رشد اقتصادی و تولید ناخالص، گزاره بی‌معنایی بیش نیست. البته برنامه‌ریزان دیوانی در دغدغه سود و رشد اقتصادی‌اند و قوانین مهمی چون «اثر پروانه‌ای»، «وحدت و وابستگی همه اجزای کره زمین به‌ هم»، پیامدهایی چون «گرم‌شدن عمومی زمین»، «بالا‌آمدن سطح آب‌ها و زیرآب‌رفتن شهرها و کشورها»، «کاهش 10 درصدی بازدهی غلات با هر درجه افزایش دمای زمین»، «افزایش شش‌درجه‌ای دمای زمین تا پایان قرن با ادامه سبک زندگی کنونی»، «کاهش 60 درصدی تولید غلات تا پایان قرن» و «فاجعه قحطی و نابودی انسان‌ها» را نمی‌شناسند. سود و ترجیح اقتصادی یا حکمرانی پول‌محور monetarism را برتر از انسان و سرنوشتش می‌گذارند. از‌این‌روست که آبخیزها در چنگال تصمیم‌گیری از بالا به پایین این دیوان‌سالاری، اسیر سود شرکت‌های سرمایه‌گذار، پیمانکار، ناظر، کارفرما و مشاورند و اینک امنیت ملی تهدید می‌شود.
کهن‌ترین تمدن کشاورزی بنا بر یافته‌های باستان‌شناسی نظرآباد کرج، فلات ایران است. پیدایش کشاورزی که نخستین نقطه عطف تمدن بشری است به افزایش خوراک دسترس‌پذیر جامعه انسانی انجامید. کشاورزی آبی به گفته شرق‌شناسان شش، هفت هزار سال پیش در دامنه‌های خاوری یا باختری زاگرس پدیدار شد. یافته‌های باستان‌شناسی در ایلام، شوش، چغازنبیل تا پایین جلگه خوزستان در مدائن یا تیسفون... این نظریه را که غرب زاگرس و آبخیزهای کرخه، دز و کارون خاستگاه تمدن آبی بوده تأیید می‌کند. یافته‌های کاشان در شرق زاگرس و در پیرامون چشمه‌ها و آبخوان‌های غنی کوهپایه‌‌ای بیانگر تمدنی نزدیک به هفت‌هزارساله است که در کاوش‌های سیَلک به اثبات رسیده است. کاوش‌های جیرفت که آن را تمدن دقیانوس هم می‌دانند نیز بیانگر اصالت تمدنی حاصل از کشاورزی آبی در حوضه آبخیز هلیل‌رود در بیش از پنج هزار سال پیش است. آن‌سوتر در فلات ایران به شهرسوخته و تمدنی شگفت‌انگیز در حوضه هیرمند و هامون می‌رسیم و خراسان بزرگ...
استخراج آب‌های پنهان چهار هزار سال پیش به برداشت آب از زیرزمین و نقطه عطفی دیگر در تاریخ تمدن انجامید. شیوه هوشمندانه کاربرد آب‌های پنهان را جواد صفی‌نژاد «شگفتی عمومی قنات‌ها» می‌نامد و یونسکو آن را در دو همایش بین‌المللی به‌مثابه روشی پایدار به جهانیان می‌شناساند. گردآوري باران در دامنه‌هاي سنگي در بندر کهن سیراف و کناره خلیج‌فارس از هزاره‌هاي پيش شناخته‌شده ‌بود. گردآوري باران در کنار دریای مازندران با ‌نام آب‌بندان نیز از روش‌هاي پايدار تأمین آب بود. ابوبکر محمد حسن حاسب کرجی متوفای سال 410 هجری در کتاب «استخراج آب‌های پنهان» می‌نویسد: «زمین با همه کوه‌ها و دشت‌ها و پستی‌بلندی‌هایش کروی شکل است. خدا آن را مرکز عالم قرار داده است که تا ابد با حرکت دائمی خود بر گرد این مرکز می‌گردد». او 600 سال پیش از گالیله، کپلر، کوپرنیک، کروی‌بودن زمین و گردش آن به دور خود و شش سده پیش از نیوتن کشش هر چیز به‌سوی مرکز زمین را نگاشته است. کشاورزان این دیار که قنات را سه هزار سال پیش ابداع کرده بودند به این دو مسئله به‌خوبی معرفت داشتند. کرجی، استخراج آب‌های پنهان به کمک قنات را بهترین و سودمندترین شیوه تأمین آب می‌داند چون آبی که در زیر زمین جریان می‌یابد از تبخیر شدید و نیز آلودگی مصون می‌ماند.
نخستين سدها در دوره هخامنشی در فارس و خوزستان ساخته شدند. نخستین سد قوسی در ایزدخواست فارس در دوره ساسانی ساخته شد و بلندترین سد تا پیش از هوور آمریکا سد کریت طبس بود؛ اما ازآنجاکه پايش، بخش جدانشدني دانش ايراني است باید دانست که آب کمیاب زیر آفتاب زود تبخير می‌شود. ارتفاع تبخير در بسيار نقاط ايران به پنج متر و بیشتر مي‌رسد. ازاین‌رو سدسازي متوقف شد و روش‌هاي ديگر به‌ويژه قنات گسترش زيادي پيدا كرد. تا پیش از اصلاحات ارضی، كشاورزي خودكفا در این سرزمين عمدتا بر قنات‌ها در نقاط گرم و خشك و بر برداشت حساب‌شده از رودها در آبخيزهاي مهمي چون زاينده‌رود، كارون و نيز به گردآوري باران در آب‌بندان‌هاي دامنه‌هاي جنوب درياي مازندران و باغ‌های زیرزمینی در کناره خلیج‌فارس تكيه داشت.
الگوی توسعه تقلیدی و مدیریت غیربومی آب از دهه 30 در پی شهرسازي تقلیدی، پيامدهاي ناسازگاري به بار آورد. خشكيدن «درياچه اروميه» پیامد این الگو و ساخت نزدیک به 60 سد نيازسنجي‌نشده است که بر معاش و سلامت شش ميليون انسانِ حوضه اثر گذاشته است. خشكيدن «كارون» در اثر ساخت چندين سامانه انتقال از سرشاخه‌ها به اصفهان، كاشان، قم، يزد و برداشت بیش از یك ميليارد مترمكعب از حقابه‌ جلگه خوزستان و نيز در پي ساخت بيش از 30 سد غول‌آسا روي آن، خشكيده است (بيش از 20 سد هم در دست ساخت است). این الگو در پی گسست فرهنگی و تغییرات سده گذشته گریبانگیرمان شد و تغییر شیوه حکمرانی، دانش، تولید، الگوی مصرف و سبک زندگی را در پی داشت. توسعه تقلیدي به منافع گروه‌هايي اندك از دیوان‌سالاری گره خورد. سیاست‌گذاران و برنامه‌ریزان، طرح‌ها را بر‌اساس تصویری ساده‌شده از واقعیت بیرونی و نیازهای انسانی نوشتند و پیامدهای گاه فاجعه‌باری پدیدار شد.4 توسعه غیربومی، باغشهرهای مولد و سازگار با بوم‌ را به کلان‌شهرهایی با مصائب بسیار، نامولد و مصرف‌زده بدل ساخت. توسعه غیربومی و سدسازی با تصمیم‌گیری از بالا به پایین دیوان‌سالاری بدون مشارکت مردم و خبرگان بومی، بر آبخیزها چیره شد بی‌آنکه از مفاهیم چندگانه بوم، بویی برده باشد:
* بوم: خاک درون زمین، بر: برون زمین. (بوم و بر)
* بوم: آب هوا، اقلیم، بارندگی، دما، تبخیر
* بوم: زیستمندان، گونه‌های گیاه/ جانورِ سرزمین
* بوم: انسان یک سرزمین، فرهنگ و آیینش
ساخت بیش از 560 سد و سامانه ‌‌انتقال حوضه‌ای بدون توجه به مفاهیم چهارگانه بوم، رودهای کشور را خاموش کرده است. 107 سد نیز در دست ساخت است تا فاجعه را تکمیل کند. رودهای خاموش از برداشت منابع شن و ماسه و سنگ آسیب بسیار دیده‌اند. ویرانی زیستگاه‌های رودخانه‌ای و کناررودی، نابودی نسل بسیاری از گونه‌های جانوری و گیاهی را رقم زده است. تغییر کاربری‌ها و نابودی زیستگاه‌ها سدسازی را بزرگ‌ترین فعالیت بیابان‌زای کشور کرده است. از کارون قابل کشتیرانی تا زاینده‌رود و سفیدرود، از کرج تا هلیل‌رود، از مارون تا میناب بیش از صد رود مهم کشور به‌سختی از اثرات توسعه ناپایدار آسیب دیده و خاموش شده‌اند. سفره‌های وابسته به جریان رودها خشکیده‌ و کشاورزان پایین‌دست با چاه‌ها و قنات‌های خشکیده دست‌به‌گریبان مانده‌اند. جنگل‌های بالادست با کف-بری و غرق‌شدن در سد و جنگل‌های کنار رود و پائین‌دست به‌واسطه خشکیدن سفره‌ها نابود می‌شوند. سد شفارود نیز باوجود مخالفت‌های شدید و با جابجایی نگران‌کننده مسئولان منطقه‌ای کلید می‌خورد تا همین بلا را بر سر حوضه پونل و شفارود درآورد.
کویر جای تالاب‌ها و دریاچه‌ها را گرفته است که بزرگ‌ترین نماد بیابان‌زایی است. کویر ورزنه به‌جای تالاب 470 کیلومترمربعی گاوخونی نشسته‌ است که با ساخت شش سد در این حوضه کوچک، حقابه‌های کشاورزی به کارخانه فولاد و مصارف شرب شهری اختصاص داده شد. 56 سد در حوضه ارومیه نابودی دریاچه را رقم زد. اینک باد، نمک را از بستر خشک دریاچه روی کشتزارها و باغ‌ها می‌پاشد. باید پرسید وقتی بزرگ‌ترین آبراهه خاورمیانه آب زرینه‌رود را به تبریز می‌برد تا صرف مصارف نامولد کلان‌شهر یا صنایع نابجا شود چرا باید سهم 92 درصدی آب کشاورزی را باور کنیم؟ همین داستان در زاینده‌رود، کارون، سفیدرود و دیگر آبخیزهای کشور صدق می‌کند.
تالاب بین‌المللی بختگان، طشک، کمجان، با ساخت چهار سد به کویر بدل شد. دریاچه نمک قم پس از سدبندی رودهای کرج، جاجرود، حبله رود به کویر نمک بدل شد. شادگان با ساخت سدهای مارون، زهره، جراحی تقلیل یافته و به‌زودی خشک می‌شود. تالاب جازموریان پس از ساخت سد جیرفت بر هلیل‌رود و سد بافت بر رودخانه بافت خشکید و اقلیم منطقه که زمانی هند ایران خوانده می‌شد از مرطوب به بیابانی تغییر یافت. تالاب حله در 10 کیلومتری شمال بوشهر با ساخت سد شاپور (رئیسعلی دلواری) آسیب جدی دید؛ و تالاب انزلی که زمانی ده‌ها متر ارتفاع آبش بود و در زمان کنفرانس رامسر ارتفاع هشت متر داشت می‌رود آخرین ورودی‌هایش را از دست می‌دهد و از یک متر به صفر می‌رسد. جوامع بومی این پیکره‌های آبی با مشکلات بسیار زیاد دست‌به‌گریبان هستند.
ریزگرد غرب زاگرس عمدتا از خشکیدن هورالعظیم است که پس از آب‌گیری سد 50 میلیارد مترمکعبی آتاترک در 1992، آسیب زیادی دید. پیش‌بینی ناسا درباره خشک‌سالی خاورمیانه عمدتا به خشکیدن دجله و فرات در اثر ساخت این سد غول‌پیکر بازمی‌گردد که ناپایداری شدیدی را به مردم منطقه تحمیل کرد. ما خود نیز با ساخت سد 5.6 ميليارد مترمكعبي «كرخه» و سد 3.2 ميليارد مترمكعبي «سيمره» یک‌سوم آخر ورودی به هورالعظیم را بریدیم. این دو سد سالانه نزديك به نيم‌ميليارد مترمكعب آب کمیاب را در مخزنشان تبخير مي‌كنند. خشکیدن «تالاب شادگان» که با ساخت هفت سد در سرشاخه‌هاي زهره و جراحي آغاز شد با اتمام سدهاي در دست ساخت در اين حوضه (30 سد)، منبع ریزگرد دیگری خواهد شد. با خشکیدن «تالاب گاوخوني» و «زاینده‌رود» تا 200 كيلومتر بالاتر نه‌تنها اهميت تاريخي گردشگري اصفهان تهدید شده که کوچ ناخواسته كشاورزان پائین‌دست به حاشيه کلان‌شهرها را هم سبب شده است. رودهای ایران خاموش شده‌اند و زندگي جوامع بومي مولد آبخیزها مختل شده و اثر ناسازگاري بر منابع طبیعی و محيط‌زيست كشور به بار آورده است.
جنگل‌ها از روند توسعه تقلیدی چه آسیبی دیدند؟ اصلاحات ارضی نه‌تنها به بنیان‌های کشاورزی خودکفای ایران با بنه‌بندی‌های هوشمندانه‌اش به‌سختی آسیب زد که با ملی کردن جنگل‌ها و مراتع اداره آنها را از جوامع مولد بومی که هزاران سال به‌خوبی از آنها بهره‌برداری و محافظت می‌کردند گرفت. جوامع بومی حس تعلق را از دست دادند و جنگل‌ها به دست دیوان‌سالاران و کارگزاران دولتی، خصوصی افتادند. سدسازی با پیامدهای بیابان‌زایی خود افزایش دمای آبخیزهای البرز و زاگرس را در پی داشت و درحقیقت مقصر بخشی از آتش‌سوزی‌های جنگلی به‌واسطه افزایش دما نیز به شمار می‌رود. همچنین سدسازی عامل نابودی میلیون‌ها هکتار از جنگل‌های کشور به‌واسطه غرقاب‌کردن آنها در مخزن سدها یا خشکاندن منابع آب زیرزمینی و... است. سد کرخه 16 هزار هکتار اراضی جنگل زاگرسی را در مخزن خود نابود ساخت.
آب سدها سالم و مطمئن است؟ سلامت آب سد توهمی بیش نیست. سد به فاضلاب‌هایی که از بالادست در آن می‌ریزد آلوده می‌شود. تا همین اواخر روستاهای کنار سد کرج و هتل واریان فاضلابشان در این سد می‌ریخت. فاضلاب، اجساد جانوران و انسان‌هایی که در سد غرق می‌شوند، آب سد را نامطمئن می‌کنند. ایرانیان قدیم، آب قنات را دارای اولویت بهداشتی بیشتر برای شرب می‌دانستند. سدسازی روشی ناایمن برای تأمین آب شرب است که گذشته از رویدادهای اتفاقی، آلودن عمدی آب آن هم چندان دشوار نیست و می‌تواند امنیت ملی را تهدید کند.
آیا سدسازی، منابع آب یک سرزمین گرم و خشک را افزایش می‌دهد؟ منابع آب پایدار یک سرزمین بر پایه میزان بارندگی در آن سرزمین پس از کاهش تبخیر سطحی، با افزایش جریان‌های ورودی‌ همسایه و با افزایش آب‌هایی که در زمین فرو می‌روند و بخش تجدیدپذیر سفره‌های زیرزمینی را می‌سازند، تعیین می‌شود. سدسازی، میزان آب یک سرزمین را افزایش نمی‌دهد. البته سدها امکان تغییر مکانی و زمانی برداشت و کاربرد آب را میسر می‌کنند که می‌تواند به‌‌شدت خطرناک و ناپایدار باشد. مهم‌تر آنکه سدها، تشتک‌های تبخیری گاه تا چند صد کیلومترمربع درست ‌می‌کنند. میزان تبخیر از سدهای ایران سالانه میلیاردها مترمکعب است.
سودمندی خطوط انتقال حوضه‌ای چقدر است؟ انتقال حوضه‌ای کاری است مغایر با همه موازین بوم‌شناختی و نیز پرهزینه و خطرناک. طرح‌های بزرگی مانند انتقال از مازندران به خلیج‌فارس، از خلیج‌فارس به فارس، کرمان، جیرفت با ساده‌انگارانه‌ترین تصورات از طبیعت، گاه به انگیزه خدمت و اغلب به انگیزه سود شرکتی، در سفرهای استانی مطرح می‌شوند. بهشت‌آباد، سولکان، ده بابک، سیمینه‌رود به زرینه‌رود... همه گزینه‌های روی میزند و نگرش سودمحور utilitarism هیچ گزینه‌ای را مردود نمی‌داند. بی‌پایه‌بودن سودمندی این طرح‌ها بر کسی پوشیده نیست. نتایج انتقال رودخانه‌ای در ارومیه، کارون، زاینده‌رود و ... روشن است. هیچ کجا انتقال حوضه‌ای به پیشرفت و تمدن پایدار مردم کمک نکرده و فقط راهزنی حقابه‌ها و ناپایداری را افزایش داده است. پیامدش نیز نابودی جوامع مولد بومی است که خوراک و امنیت غذایی را تأمین می‌کنند.
سدها و کشاورزان: سدهای کشاورزی پدیده‌هایی شگفت‌آورند که از سد دز و سفیدرود تا همین سد شفارود همه به‌پای کشاورزانِ مطرود دنیای پول و ارزش ناخالص نوشته شده‌اند. نگاهی به آمار اراضی کشاورزی سدها نشان می‌دهد که سدها در مغایرت با موازین بوم‌شناختی فقط به‌ نام کشاورزان اما در اصل به ‌کام کلان‌شهرهای نامولد و صنایع ناسازگار و نابجا ساخته شده‌اند.
در ادبیات مشاوران آب، اراضی کشاورزی زیر دست سد اگر دیمی و بی‌آب ولی قابل‌کشت باشند با نام اراضی توسعه از آنها یاد می‌شود و اگر پیش از ساخت سد آبی باشند (به آب سد نیازی نداشته باشند) به آنها اراضی بهبود گفته می‌شود. درآمد اراضی توسعه درآمد سد کشاورزی به شمار می‌رود. آمار اراضی منسوب به سدها مخدوش است. در حوضه گاوخونی شش سد ساخته شده و آمار می‌گوید 197 هزار هکتار زمین بی‌آب را این سدها توسعه داده‌اند و تنها دو هزار هکتار زمین آبی قبل از ساخت این سدها در حوضه زاینده‌رود موجود بوده است. این یعنی چه؟ یعنی اینکه اراضی حوضه گاوخونی/زاینده‌رود پیش از دهه چهل، دیم بودند و تومار شیخ بهایی یا تقسیم آب زاینده‌رود در دوره شاه‌عباس صفوی صحت تاریخی ندارد. شبکه‌ای که قدمتش به دوره ساسانی هم می‌رسد. ارقام حوضه سفیدرود نشان می‌دهد که 82 سد برای آبی‌کردن تنها 35 هزار هکتار زمین ساخته شده و 264 هزار هکتار اراضی پیش از سدها هم آبی بودند و به سد نیازی نداشتند. درواقع همه اراضی پایین‌دست آبخیزهای مشرف‌به دریای مازندران از سفیدرود تا تجن، البرز، منگل و همین شفارود پیش از ساخت این سدها شالی‌کاری و باغ بودند. پس 82 سد تنها به‌ نام کشاورزی توجیه شده‌اند. اراضی پایین‌دست دز پیش از ساخت سد، زیر پوشش شبکه دز بودند و به سد نیازی نداشتند. اراضی میاندوآب پس از ساخت سد زرینه‌رود زهدار و شور شدند چرا‌که پیش از ساخت این سد آب داشتند. آبی که به دریاچه ارومیه می‌رفت بازتوزیع شد به ‌نام اما به زیان کشاورزان. پرونده ناقص و پر از ارقام نادرست سدها یا گزارش‌های سیمای طرح آنها در دفتر فنی آب این حقیقت تلخ را نشان داد که سدها در بیگانگی تام با بوم‌شناخت آبخیزها، به ‌نام کشاورزی اما به‌ کام شرکت‌های کارفرما و مشاور و پیمانکار و ناظر و... ساخته شدند. 60 سال هیچ بررسی تطبیقی رسمی در راستای صحت‌و‌سقم ارقام منتسب به سدها و تناسب بوم‌شناختی آنها با حوضه‌های آبخیز انجام نشد. پس از ساخت سدها، بسیاری از دشت‌های پائین‌دست خشک و کم‌آب شدند، سفره‌ها و قنات‌ها تحلیل رفتند و خشکیدند چون از گذر رودخانه تغذیه می‌شدند. کشاورزان ناچار از کندن چاه شدند و دیوان‌سالاری آب، خشکیدن ارومیه را نه به گردن سدهای ناکارآمد که به گردن چاه‌های کشاورزان انداخت. باید از الفبای آب و بوم‌شناسی چیز مهمی ندانیم اگر بگوییم یک دریاچه 50،40 میلیارد مترمکعبی را چاه‌ها خشکاندند نه 60 سد ناکارآمد.
و راهکارهای خروج از بحران عبارتند از:
* تغییر سیاست‌گذاری‌های کلان و اصلاح شیوه حکمرانی آب و تلفیق آن با منابع طبیعی و کشاورزی با مشارکت کشاورزان مولد حوضه‌های آبخیز و خبرگان بومی که امنیت خوراک را بر دوش دارند.
* توانمندسازی جوامع بومی مولد برای اعاده مدیریت آب و منابع طبیعی که هزاران سال منابع را با پایش توأمان تولید و مصرف، به گونه پایدار اداره می‌کردند.
* تغییر نگرش پول/سودمحور به نگرش پایداری و بوم‌شناختی در حکمرانی
* تغییر ضوابط و نگرش‌ها در شهرسازی با سمت‌گیری به‌سوی ساختمان صفر
* بررسی مهندسی معکوس برای برچیدن سدها و احیای حوضه‌های آبخیز و رودها
کاری است بسیار دشوار اما مردم این دیار نشان داده‌اند که از پس آزمون‌های بزرگ برمی‌آیند. باشد که بر این مهم‌ترین مشکلمان فائق شویم.
پی‌نوشت‌ها
1- چالش‌ها و چشم‌انداز برنامه ششم توسعه، حجت‌اله میرزائی ضمیمه اقتصادی شرق، مرداد 1394
2- مصاحبه معاون آب وزارت نیرو با خبرگزاری ایلنا 13 مرداد 1394
3- تولد زیست سیاست، درس گفتارهای میشل فوکو در کولژ دو فرانس 1979-1978، ترجمه رضا نجف‌زاده 1389
4- طرح‌های شکست‌خورده. بازخوانی کتاب «دیدن همانند دولت»، آرش اصفهانی، ضمیمه اقتصادی شرق، مرداد 1394

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.