|

خطر در مرزهای فاجعه

طیبه موسوی.پژوهشگر محیط‌زیست احمد میدری.اقتصاددان

در سال 2001 سازمان ملل گزارشی با این عنوان منتشر کرد: «تالاب‌های بین‌النهرین: مرگ یک اکوسیستم.1 The Mesopotamia Marshlands: Demise of an Ecosystem» در این گزارش تحولات محیط زیستی مناطق جنوب ایران و عراق در دو دهه گذشته تحلیل و به كشورهاي منطقه هشدار داده شد كه عواقب اين تخريب‌ها در كمتر از يك دهه آينده به يك بحران تبديل خواهد شد (تصویر یک، تغییر سطح تالاب‌های ایران و عراق را به‌خوبی نشان می‌دهد). سازمان ملل در اين گزارش كه متن كامل آن در 50 صفحه، همراه ده‌ها تصوير ماهواره‌اي منتشر شده بود، خاطرنشان كرد: فاجعه‌اي كه در منطقه بين‌النهرين به وقوع پيوسته، فاجعه‌اي در مقياس فجايع درياچه آرال و جنگل‌هاي آمازون كه بزرگ‌ترين فجايع زيست‌محيطي تاريخ هستند به شمار مي‌رود. «يونپ» در گزارش خود اعلام كرد اين، يكي از بدترين فجايع زيست‌محيطي مهندسي‌شده توسط بشر است كه عواقب آن براي هميشه در خاطره جهان باقي خواهد ماند. واقعه‌اي كه با نابودي 90 درصد تالاب‌هاي بين‌النهرين در خاورميانه رقم خواهد خورد، بحرانی خانمان‌سوز است كه مي‌تواند به افزايش درگيري‌ها و جنگ در منطقه، افزايش آلودگي‌هاي زيست‌محيطي، تهديد جوامع بومي، نابودي مناطق باستان‌شناسي و زيستگاه‌هاي جانوري و گياهي و افزايش شمار پناهندگان زيست‌محيطي و تهديد حقوق بشر بينجامد. همان زمان سازمان ملل اعلام كرد اميدوار است انتشار اين گزارش به‌عنوان يك فراخوان براي كشورهاي منطقه و همسايگان دجله و فرات جدي تلقي شود و راه را براي برقراري ارتباط هر چه بيشتر بين آنها به‌منظور ‌بهره‌برداري عادلانه از منابع آب و برقراري صلح و امنيت هموار كند. در گزارش UNEP آمده است كه سدسازي و احداث شبكه‌هاي زهكشي و آبياري، 90 درصد از بزرگ‌ترين و زيباترين تالاب خاورميانه را به بيابان و نمکزار تبديل كرده است. بهشت عدن که زمانی خاستگاه تمدن سومر و بابل بود با فعالیت‌های سدسازی بشری و پدیده افزایش گرمایش جهانی در این قرن کاملا نابود خواهد شد و هیچ اثری از آن باقی نخواهد ماند. رودخانه‌های تأمين‌کننده آب تالاب‌های بین‌النهرین در اثر سدهای ترکیه بر رودهای عظیم دجله و فرات به رودخانه‌های کم‌آب و کوچکی تبدیل شده‌اند. فقط سد آتاترک 30 میلیارد مترمکعب آب را ذخیره کرده است آبی که قبل از ساختن این سد روانه عراق و ایران و بخشی از آن وارد تالاب‌های بین‌المللی می‌شد. این حجم را با سد کرخه مقایسه کنید که هفت میلیارد مترمکعب آب، حداکثر ظرفیت آن است.
خشک‌شدن تالاب موجب مهاجرت گسترده در جنوب عراق و ایران می‌شود؛ زیرا کشاورزان زمین‌هایی را که زمانی حاصلخیز بودند و امروز به بیابان و شوره‌زار وسيع به وسعت 500 هزار هكتار تبدیل شده‌اند رها کرده یا خواهند کرد.2
تالاب‌هاي بين‌النهرين، در انتهای رودخانه كرخه و دجله و فرات قرار دارند. در سال 1973 پیش از جنگ ایران و عراق هر سه تالاب بین‌النهرین (هورالحمر3 و تالاب مرکزی4 و هورالهویزه5) کاملا سبز و پرآب و از حیات برخوردار بودند؛ اما در تصویر دوم که سال2000 را نشان می‌دهد بسیار کوچک و خشک شده‌اند. در 40 سال گذشته تركيه و عراق بيش از 32 سد بزرگ روي دو رودخانه دجله و فرات احداث كردند و پروژه‌هاي بزرگ انتقال آب مانند كانال صدام نيز وسعت اين مجموعه تالاب‌ها را به يك‌دهم مقدار طبيعي خود تقليل داد. ايران نيز با ساخت سدهاي متعدد در حوضه آبريز كرخه، ‌ورودي آب هورالعظيم را كاهش داده است. به‌اين‌ترتيب اگر‌چه تا سال 1977 سدها و کانال‌هاي آبياري متعددي در حوضه آبريز دجله و فرات در ايران و ترکيه و عراق و سوريه ساخته شد اما عمده تغييرات رخ‌داده در بين‌النهرين از سال 1999 آغاز شد. هرچند افكار عمومي، فاجعه نابودي بين‌النهرين را فقط به حكومت صدام حسين دردهه 90 ميلادي نسبت مي‌دهد اما گزارش سازمان ملل نشان مي‌دهد كه دولت تركيه بيشترين سهم را در سدسازي و مسدود‌كردن جريان آب دجله و فرات داشته است. طرح‌هاي مديريت منابع آب دجله و فرات در ترکيه در سال 1977 آغاز شد و تا سال 1989 در قالب اين برنامه 22 سد و 19 نيروگاه آبي ساخته شد که آب موردنياز 1.7 میلیون هکتار از اراضي کشاورزي را با حجم ذخيره مخزن 32 ميليارد متر‌مکعب تأمين مي‌کرد. در قالب همين پروژه در سال 1992 سد آتاترک با حجم مخزن 30 ميليارد مترمکعب به همراه تونل انتقال آب Sanliurfa احداث شد. مهم‌ترين سازه انسان‌ساخت روي دجله نيز سد Ilisu در تركيه است. مي‌توان گفت عمده تغييرات تالاب‌هاي بين‌النهرين در فاصله سال‌هاي 90 تا 95 ميلادي به وقوع پيوست به‌طوري‌که در اين زمان از 3121 کیلومترمربع «هور مرکزي» تنها 98 کيلومترمربع باقي ماند که نشان مي‌دهد حدود 97 درصد آن در مدت پنج سال از بين رفته است.6 احداث 32 سد بزرگ تا سال 2001، روی دجله، فرات، کارون و کرخه علت اصلی این فاجعه بود. فقط سازه‌هایی که روی فرات ساخته شد حجمی معادل 143 میلیارد مترمکعب (پنج برابر بیشتر از میانگین جریان سالانه تمامی سرشاخه‌های تأمين‌کننده رودخانه فرات) دارد. گرچه ترکیه و عراق نقش اصلی را در خشکاندن تالاب هورالعظیم بر عهده داشته‌اند اما ایران هم در خشکاندن یک‌سوم باقی‌مانده از تالاب هورالعظیم در خاک خود نقش بسزایی را ایفا کرد. ایران در سال 2001 بزرگ‌ترین سد را روی رودخانه کرخه با حجم 7.2 میلیارد مترمکعب آب که هدفش آبیاری 320 هزار هکتار اراضی کشاورزی بود به بهره‌برداری رساند. در سال 1387 شمسی (2008) 7520 هکتار از تالاب را به وزارت نفت واگذار کرد. توسعه میدان نفتی آزادگان و برنامه وزارت نفت برای حفر بیش از 250 حلقه چاه نفت در دشت آزادگان موجب تسریع در خشکاندن باقی‌مانده تالاب شد. این سیاست‌ها در حالی اتخاذ شد که 30 درصد خوزستان جزء مناطق بیابانی است و700 هزار هکتار آن تحت‌ تأثیر فرسایش بادی و شن‌های روان قرار دارد و نیازمند اقدامات فوری بیابان‌زدایی بود.
راه‌حل
سال 2003 پس از برکناری صدام، ساکنین مدن (شهر اطراف تالاب) که از سال 1990 به دلیل خشک‌شدن تالاب و از ترس صدام به ایران پناهنده شده بودند با گاومیش‌هایشان به تالاب بازگشتند و دولت جدید با اجرای طرح مدیریت جامع آب، کانال انحرافی را تخریب و دوباره مسیر آب دو رودخانه را به تالاب‌ها بازگرداندند. در اکتبر2007 حدود 68 درصد از تالاب‌ها دوباره احیا شدند. اقدامی که در سال 2007 برای احیای تالاب در عراق صورت گرفت یکی از نمونه‌های موفق این طرح است که بازگرداندن مجدد آب به تالاب حتی به عمق یک میلی‌متر از فاجعه ریزگردها بکاهد.
این تصویر که با ماهواره TERRA ناسا تصویر‌برداری شده است مجموعه تغییرات باتلاق بین‌النهرین در فوریه 2002 (بالا)، در نزدیکی قله از خشک‌شدن آنها و در فوریه 2007 (پایین)، پس از چند سال بهبود را مشاهده می‌کنیم. در سال 2002، اکثر زمین‌های بین دجله و فرات کرم و قهوه‌ای‌رنگ است و نشان از خشکی تالاب می‌دهد و تنها پوشش گیاهی (بالا سمت راست) مربوط به بزرگ‌ترین باقی‌مانده مرداب، الهویزه که در شمال مرز با ایران قرار دارد. تا سال 2007، یک تحول چشمگیر در بین‌النهرین صورت می‌گیرد. شمال و جنوب فرات، زمین‌های خشک جنوب تالاب الهویزه دوباره آب‌گیری شده و به‌طور منظم پر شده است. نقاط آبی تیره، نشان از ایجاد چاله‌های کوچک آب جمع‌شده در میان پوشش گیاهی متراکم تالاب است. پوشش گیاهی رنگ قرمز مایل به قهوه‌ای غیرمعمولی دارد. این رنگ نشان‌دهنده رشد گیاهان تالابی است و پوشش سبز روشن کاملا مشهود است.
دو سال پس از تحقیقات میدانی، دانشمندان عراقی و آمریکایی به این نتیجه رسیدند که پس از آب‌گیری مجدد تالاب تعداد قابل‌توجهی از گونه‌های ماهی و پرندگان به تالاب بازگشتند. با‌این‌حال، نبود ارتباط مجدد میان سه بخش مختلف باتلاق و عدم آب‌گیری آنها یک نگرانی برای تنوع گونه و انقراض محلی باقی می‌گذارد. علاوه‌بر‌این، افزایش حجم آب باتلاق در سال اول موجب بازسازی و حفظ توان تالاب گردیده به شکلی که فعالیت‌های اقتصادی و کشاورزی مردم بومی از سر گرفته شده است، اما سرنوشت نهایی باتلاق بین‌النهرین هنوز نامشخص است.
فرصت زیادی برای احیای تالاب‌های جنوب خوزستان باقی نمانده است. دولت باید با بهره‌گیری از کارشناسان دلسوز محیط‌زیست به‌جای مالچ‌پاشی صرف، به ‌دنبال رهاسازی آب در تالاب‌ها باشد. در کنار احیای تالاب‌های خوزستان باید اقدامات دیپلماتیک در سطح منطقه را فعال كرد. پروژه‌های بزرگ بخش آب و سدسازی حیات مردم منطقه را تهدید می‌کند. تجربه عراق در چندسال گذشته نشان می‌دهد می‌توان تالاب‌ها را احیا کرد.
پی‌نوشت‌ها:
1-UNEP (2001). Partow, H. The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem" Division of Early Warning and Assessment United Nations Environment Programme Nairobi, Kenya
2- ترجمه مقالهParadise Lost: Fertile Crescent will disappear this century" 27 July 2009-by Fred Pearce
http://www.infiniteunknown.net/2009/07/30/paradise-lost-fertile-crescent-will-disappear-this-century/
3- Hammar Marshes
4- Central Marshes
5- Hawwizeh Marshes
6 - هاله تاريكي، روزنامه اعتماد ملي، مورخ 20/4/1388، ص 15
7- http://www. unep. org/ dewa/ assessments/ ecosystems/ water
http://earthobservatory. nasa. gov/IOTD/view. php?id=38409

در سال 2001 سازمان ملل گزارشی با این عنوان منتشر کرد: «تالاب‌های بین‌النهرین: مرگ یک اکوسیستم.1 The Mesopotamia Marshlands: Demise of an Ecosystem» در این گزارش تحولات محیط زیستی مناطق جنوب ایران و عراق در دو دهه گذشته تحلیل و به كشورهاي منطقه هشدار داده شد كه عواقب اين تخريب‌ها در كمتر از يك دهه آينده به يك بحران تبديل خواهد شد (تصویر یک، تغییر سطح تالاب‌های ایران و عراق را به‌خوبی نشان می‌دهد). سازمان ملل در اين گزارش كه متن كامل آن در 50 صفحه، همراه ده‌ها تصوير ماهواره‌اي منتشر شده بود، خاطرنشان كرد: فاجعه‌اي كه در منطقه بين‌النهرين به وقوع پيوسته، فاجعه‌اي در مقياس فجايع درياچه آرال و جنگل‌هاي آمازون كه بزرگ‌ترين فجايع زيست‌محيطي تاريخ هستند به شمار مي‌رود. «يونپ» در گزارش خود اعلام كرد اين، يكي از بدترين فجايع زيست‌محيطي مهندسي‌شده توسط بشر است كه عواقب آن براي هميشه در خاطره جهان باقي خواهد ماند. واقعه‌اي كه با نابودي 90 درصد تالاب‌هاي بين‌النهرين در خاورميانه رقم خواهد خورد، بحرانی خانمان‌سوز است كه مي‌تواند به افزايش درگيري‌ها و جنگ در منطقه، افزايش آلودگي‌هاي زيست‌محيطي، تهديد جوامع بومي، نابودي مناطق باستان‌شناسي و زيستگاه‌هاي جانوري و گياهي و افزايش شمار پناهندگان زيست‌محيطي و تهديد حقوق بشر بينجامد. همان زمان سازمان ملل اعلام كرد اميدوار است انتشار اين گزارش به‌عنوان يك فراخوان براي كشورهاي منطقه و همسايگان دجله و فرات جدي تلقي شود و راه را براي برقراري ارتباط هر چه بيشتر بين آنها به‌منظور ‌بهره‌برداري عادلانه از منابع آب و برقراري صلح و امنيت هموار كند. در گزارش UNEP آمده است كه سدسازي و احداث شبكه‌هاي زهكشي و آبياري، 90 درصد از بزرگ‌ترين و زيباترين تالاب خاورميانه را به بيابان و نمکزار تبديل كرده است. بهشت عدن که زمانی خاستگاه تمدن سومر و بابل بود با فعالیت‌های سدسازی بشری و پدیده افزایش گرمایش جهانی در این قرن کاملا نابود خواهد شد و هیچ اثری از آن باقی نخواهد ماند. رودخانه‌های تأمين‌کننده آب تالاب‌های بین‌النهرین در اثر سدهای ترکیه بر رودهای عظیم دجله و فرات به رودخانه‌های کم‌آب و کوچکی تبدیل شده‌اند. فقط سد آتاترک 30 میلیارد مترمکعب آب را ذخیره کرده است آبی که قبل از ساختن این سد روانه عراق و ایران و بخشی از آن وارد تالاب‌های بین‌المللی می‌شد. این حجم را با سد کرخه مقایسه کنید که هفت میلیارد مترمکعب آب، حداکثر ظرفیت آن است.
خشک‌شدن تالاب موجب مهاجرت گسترده در جنوب عراق و ایران می‌شود؛ زیرا کشاورزان زمین‌هایی را که زمانی حاصلخیز بودند و امروز به بیابان و شوره‌زار وسيع به وسعت 500 هزار هكتار تبدیل شده‌اند رها کرده یا خواهند کرد.2
تالاب‌هاي بين‌النهرين، در انتهای رودخانه كرخه و دجله و فرات قرار دارند. در سال 1973 پیش از جنگ ایران و عراق هر سه تالاب بین‌النهرین (هورالحمر3 و تالاب مرکزی4 و هورالهویزه5) کاملا سبز و پرآب و از حیات برخوردار بودند؛ اما در تصویر دوم که سال2000 را نشان می‌دهد بسیار کوچک و خشک شده‌اند. در 40 سال گذشته تركيه و عراق بيش از 32 سد بزرگ روي دو رودخانه دجله و فرات احداث كردند و پروژه‌هاي بزرگ انتقال آب مانند كانال صدام نيز وسعت اين مجموعه تالاب‌ها را به يك‌دهم مقدار طبيعي خود تقليل داد. ايران نيز با ساخت سدهاي متعدد در حوضه آبريز كرخه، ‌ورودي آب هورالعظيم را كاهش داده است. به‌اين‌ترتيب اگر‌چه تا سال 1977 سدها و کانال‌هاي آبياري متعددي در حوضه آبريز دجله و فرات در ايران و ترکيه و عراق و سوريه ساخته شد اما عمده تغييرات رخ‌داده در بين‌النهرين از سال 1999 آغاز شد. هرچند افكار عمومي، فاجعه نابودي بين‌النهرين را فقط به حكومت صدام حسين دردهه 90 ميلادي نسبت مي‌دهد اما گزارش سازمان ملل نشان مي‌دهد كه دولت تركيه بيشترين سهم را در سدسازي و مسدود‌كردن جريان آب دجله و فرات داشته است. طرح‌هاي مديريت منابع آب دجله و فرات در ترکيه در سال 1977 آغاز شد و تا سال 1989 در قالب اين برنامه 22 سد و 19 نيروگاه آبي ساخته شد که آب موردنياز 1.7 میلیون هکتار از اراضي کشاورزي را با حجم ذخيره مخزن 32 ميليارد متر‌مکعب تأمين مي‌کرد. در قالب همين پروژه در سال 1992 سد آتاترک با حجم مخزن 30 ميليارد مترمکعب به همراه تونل انتقال آب Sanliurfa احداث شد. مهم‌ترين سازه انسان‌ساخت روي دجله نيز سد Ilisu در تركيه است. مي‌توان گفت عمده تغييرات تالاب‌هاي بين‌النهرين در فاصله سال‌هاي 90 تا 95 ميلادي به وقوع پيوست به‌طوري‌که در اين زمان از 3121 کیلومترمربع «هور مرکزي» تنها 98 کيلومترمربع باقي ماند که نشان مي‌دهد حدود 97 درصد آن در مدت پنج سال از بين رفته است.6 احداث 32 سد بزرگ تا سال 2001، روی دجله، فرات، کارون و کرخه علت اصلی این فاجعه بود. فقط سازه‌هایی که روی فرات ساخته شد حجمی معادل 143 میلیارد مترمکعب (پنج برابر بیشتر از میانگین جریان سالانه تمامی سرشاخه‌های تأمين‌کننده رودخانه فرات) دارد. گرچه ترکیه و عراق نقش اصلی را در خشکاندن تالاب هورالعظیم بر عهده داشته‌اند اما ایران هم در خشکاندن یک‌سوم باقی‌مانده از تالاب هورالعظیم در خاک خود نقش بسزایی را ایفا کرد. ایران در سال 2001 بزرگ‌ترین سد را روی رودخانه کرخه با حجم 7.2 میلیارد مترمکعب آب که هدفش آبیاری 320 هزار هکتار اراضی کشاورزی بود به بهره‌برداری رساند. در سال 1387 شمسی (2008) 7520 هکتار از تالاب را به وزارت نفت واگذار کرد. توسعه میدان نفتی آزادگان و برنامه وزارت نفت برای حفر بیش از 250 حلقه چاه نفت در دشت آزادگان موجب تسریع در خشکاندن باقی‌مانده تالاب شد. این سیاست‌ها در حالی اتخاذ شد که 30 درصد خوزستان جزء مناطق بیابانی است و700 هزار هکتار آن تحت‌ تأثیر فرسایش بادی و شن‌های روان قرار دارد و نیازمند اقدامات فوری بیابان‌زدایی بود.
راه‌حل
سال 2003 پس از برکناری صدام، ساکنین مدن (شهر اطراف تالاب) که از سال 1990 به دلیل خشک‌شدن تالاب و از ترس صدام به ایران پناهنده شده بودند با گاومیش‌هایشان به تالاب بازگشتند و دولت جدید با اجرای طرح مدیریت جامع آب، کانال انحرافی را تخریب و دوباره مسیر آب دو رودخانه را به تالاب‌ها بازگرداندند. در اکتبر2007 حدود 68 درصد از تالاب‌ها دوباره احیا شدند. اقدامی که در سال 2007 برای احیای تالاب در عراق صورت گرفت یکی از نمونه‌های موفق این طرح است که بازگرداندن مجدد آب به تالاب حتی به عمق یک میلی‌متر از فاجعه ریزگردها بکاهد.
این تصویر که با ماهواره TERRA ناسا تصویر‌برداری شده است مجموعه تغییرات باتلاق بین‌النهرین در فوریه 2002 (بالا)، در نزدیکی قله از خشک‌شدن آنها و در فوریه 2007 (پایین)، پس از چند سال بهبود را مشاهده می‌کنیم. در سال 2002، اکثر زمین‌های بین دجله و فرات کرم و قهوه‌ای‌رنگ است و نشان از خشکی تالاب می‌دهد و تنها پوشش گیاهی (بالا سمت راست) مربوط به بزرگ‌ترین باقی‌مانده مرداب، الهویزه که در شمال مرز با ایران قرار دارد. تا سال 2007، یک تحول چشمگیر در بین‌النهرین صورت می‌گیرد. شمال و جنوب فرات، زمین‌های خشک جنوب تالاب الهویزه دوباره آب‌گیری شده و به‌طور منظم پر شده است. نقاط آبی تیره، نشان از ایجاد چاله‌های کوچک آب جمع‌شده در میان پوشش گیاهی متراکم تالاب است. پوشش گیاهی رنگ قرمز مایل به قهوه‌ای غیرمعمولی دارد. این رنگ نشان‌دهنده رشد گیاهان تالابی است و پوشش سبز روشن کاملا مشهود است.
دو سال پس از تحقیقات میدانی، دانشمندان عراقی و آمریکایی به این نتیجه رسیدند که پس از آب‌گیری مجدد تالاب تعداد قابل‌توجهی از گونه‌های ماهی و پرندگان به تالاب بازگشتند. با‌این‌حال، نبود ارتباط مجدد میان سه بخش مختلف باتلاق و عدم آب‌گیری آنها یک نگرانی برای تنوع گونه و انقراض محلی باقی می‌گذارد. علاوه‌بر‌این، افزایش حجم آب باتلاق در سال اول موجب بازسازی و حفظ توان تالاب گردیده به شکلی که فعالیت‌های اقتصادی و کشاورزی مردم بومی از سر گرفته شده است، اما سرنوشت نهایی باتلاق بین‌النهرین هنوز نامشخص است.
فرصت زیادی برای احیای تالاب‌های جنوب خوزستان باقی نمانده است. دولت باید با بهره‌گیری از کارشناسان دلسوز محیط‌زیست به‌جای مالچ‌پاشی صرف، به ‌دنبال رهاسازی آب در تالاب‌ها باشد. در کنار احیای تالاب‌های خوزستان باید اقدامات دیپلماتیک در سطح منطقه را فعال كرد. پروژه‌های بزرگ بخش آب و سدسازی حیات مردم منطقه را تهدید می‌کند. تجربه عراق در چندسال گذشته نشان می‌دهد می‌توان تالاب‌ها را احیا کرد.
پی‌نوشت‌ها:
1-UNEP (2001). Partow, H. The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem" Division of Early Warning and Assessment United Nations Environment Programme Nairobi, Kenya
2- ترجمه مقالهParadise Lost: Fertile Crescent will disappear this century" 27 July 2009-by Fred Pearce
http://www.infiniteunknown.net/2009/07/30/paradise-lost-fertile-crescent-will-disappear-this-century/
3- Hammar Marshes
4- Central Marshes
5- Hawwizeh Marshes
6 - هاله تاريكي، روزنامه اعتماد ملي، مورخ 20/4/1388، ص 15
7- http://www. unep. org/ dewa/ assessments/ ecosystems/ water
http://earthobservatory. nasa. gov/IOTD/view. php?id=38409

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.