|

آگاهی زیست‌محیطی یا جنبش نان؟

محمد‌امین قانعی‌راد .جامعه‌شناس

واکنش‌های اجتماعی به بحران‌های زیست‌محیطی
مردم می‌توانند در دو الگوی جنبش‌های اجتماعی قدیم و جنبش‌های اجتماعی جدید، درباره بحران‌های زیست‌محیطی واکنش نشان دهند. جنبش‌های اجتماعی قدیم شعارشان توزیع درآمد و منابع کمیاب زندگی بود؛ ولی جنبش‌های اجتماعی جدید از مسئله نان عبور کرده‌اند و به مسائل پسامادی مانند صلح، شهروندی و محیط‌زیست توجه می‌کنند. جنبش‌های اجتماعی جدید، بیانگر نوعی آگاهی‌ زیست‌محیطی هستند. وضعیت آگاهی زیست‌محیطی در بین ایرانیان چگونه است؟ آیا مردم به انواع مخاطرات زیست‌محیطی که پیرامون ما وجود دارد- از‌جمله مسئله بحران آب، تخریب و تصرف جنگل‌ها، کاهش مراتع، گسترش بیابان‌زایی، مشکل ریزگردها، آلودگی هوا، کاهش تنوع زیستی و در خطر قرارگرفتن حیات وحش- حساسیت دارند؟ برخی معتقدند ما درحال‌حاضر در شرایط خوبی از نظر آگاهی‌های زیست‌محیطی نیستیم؛ یعنی مردم خیلی کم درباره بحران‌های زیست‌محیطی نگران هستند، حتی درباره آب هم این نگرانی خیلی کم است. آلودگی هوا در تهران و در جاهای دیگر خیلی زیاد است؛ ولی این امر شهروندان تهرانی را وادار نکرده تا در انتظارات، رفتار و نگرش‌شان تغییر ایجاد کنند. دیدگاه دیگر این است که در بین مردم آگاهی زیست‌محیطی وجود دارد؛ ولی نمی‌توان به منشأ آن اعتماد کرد. در غرب آگاهی زیست‌محیطی، متعاقب دوران کمیابی شکل گرفته است، ولی مردم ما به دلیل کمبود حاد منابع زندگی اقتصادی خود از بحران‌های زیست‌محیطی آگاه شده‌اند. بر اساس تحلیل جامعه‌شناسانی مانند اینگل ‌هارت، توجهی که در غرب به محیط‌زیست شده است، ریشه‌های پسامادی دارد؛ یعنی بعد از اینکه نیازهای اولیه انسان غربی، از‌جمله نیاز به غذا و ‌امنیت مرتفع شد، حالا نسبت به محیط‌زیست، حیات حیوانی و پوشش گیاهی و وضعیت جنگل‌ها و ... شعار زیست‌محیطی می‌دهند؛ مثلا می‌گویند با طبیعت مهربان باشیم. در ایران آگاهی زیست‌محیطی با دغدغه‌های اولیه برای زیستن پیوند پیدا کرده است؛ یعنی بیش از اینکه آگاهی زیست‌محیطی باشد، مسئله اجتماعی یا معضل فقر را بازتاب می‌دهد. به‌تعبیر‌ساده‌تر این یک جنبش نیازهای برآورده‌نشده است تا یک جنبش زیست‌محیطی. در مناطقی از ایران با ویژگی توسعه‌نیافتگی که در آنها فقر، شکاف و محرومیت وجود دارد، رخدادهایی مثل کم‌آبی، خطر گرسنگی، فقر، کاهش اشتغال و خشک‌شدن مزارع، مردم را به طرف حرکت‌هایی می‌کشاند که شاید آنها را بتوان جنبش‌های برخاسته از آگاهی زیست‌محیطی دانست. رفتارهای هیجانی آمیخته به‌تندی و خشونت که از احساس فقر و گرسنگی کویریان و مردم مناطق کم‌آب دربیاید را نمی‌توان آگاهی زیست‌محیطی نامید. درباره عواقب این‌گونه حرکت‌های زیست‌محیطی باید تأمل کرد. چند سال پیش تلویزیون تبلیغی را برای محصولات سامسونگ پخش می‌کرد. در این نمایش تبلیغاتی، خرس‌های قطبی روی کوه‌های یخ حرکت می‌کردند و این یخ‌ها در حال آب‌‌شدن بودند. یخچال و تلویزیون سامسونگ، همراه با بازنمایی مسئله گرمایش زمین، تبلیغ می‌شد. به‌نظر می‌رسد در ایران، این‌دست نمایش‌ها روی فروش محصولات سامسونگ تأثیر نگذارد. مردم ایران خیلی به مسائل زیست‌محیطی درباره آب‌شدن کوه‌های یخ در قطب شمال توجه ندارند. ایرانی‌ها به صورت تاریخی یک احساس ناامنی در وجدانشان وجود دارد؛ بنابراین اگر تبلیغ یک کالایی را ببینند که به‌طور هم‌زمان آن حس ناامنی تاریخی ایشان را تحریک کند و فرونشاند، کالای مذکور را بیشتر خریداری می‌کنند؛ زیرا به‌نوعی احساس می‌کنند این کالا به آنها امنیت می‌دهد.
بحران آب و تشدید تضادهای قومی
پیامدهای بحران‌های زیست‌محیطی، ازجمله خشک‌سالی و کمبود آب، زمینه را برای گسترش پیش‌داوری‌ها و تضادهای قومی افزایش می‌دهد. در موارد عادی، وقتی دو همسایه سر یک مرز مشترک با یکدیگر دعوا کنند، نسبت به یکدیگر پیش‌داوری می‌کنند؛ یعنی تفاهم‌نداشتن برای تقسیم منابع کمیاب، بر پیش‌داوری‌های قومی و ملی تأثیرگذار است. نباید به هرکسی که نسبت به طرح‌های انتقال آب انتقادی دارد، برچسب قومیتی زد. مردم یک شهر یا منطقه ممکن است احساس کنند که باید به یک تصمیم‌گیری مرتبط با شرایط زیست‌محیطی -مثل انتقال آب، سدزدن و ...- اعتراض کنند. مردم یزد و کرمان در طول تاریخ با سخت‌کوشی و نجابت و با استفاده از دانش و فناوری‌های بومی، مانند کاریز و قنات، با محدودیت‌های طبیعت خشک کنار آمده‌‌اند؛ ولی شما با طرح‌های انتقال آب در آنها این انتظار را ایجاد می‌کنید که می‌توان از کارون و زاینده‌رود برای آنها آب آورد. اگر این انتقال با مخالفت اصفهانی‌ها و خوزستانی‌ها مواجه شود، بین مردم این استان‌های گوناگون دشمنی ایجاد می‌شود. درگیری‌هایی که در یک سطحی درباره تونل‌های انتقال آب در اصفهان و چهارمحال و خوزستان پیش آمد، احتمال دارد در هر جای دیگر تکرار شود. در این شرایط برخی مسئولان یا مردم طرف مقابل، به این واکنش آنان برچسب قومیتی می‌زنند و به‌این‌وسیله، بحران‌های زیست‌محیطی پیش‌داوری‌های قومی را به طور روزافزونی تشدید خواهد کرد. کسانی که در مقیاس ملی فکر می‌کنند، باید نگران این قضیه باشند که در این بحران‌های زیست‌محیطی قومیت‌های ما می‌توانند ذهنیت‌های منفی درباره همدیگر پیدا کنند. با گسترش گفت‌وگوهای اجتماعی و حفاظت از آنها برای اینکه مسائل مزبور به سطح حاد سیاسی کشیده نشود، با تقویت زبان غیرقومیتی و غیراحساساتی باید از تبدیل این مباحث به وسیله‌ای برای افزایش فاصله‌های قومی جلوگیری کرد. با گسترش نگاه همه‌جانبه‌تر و مشارکت شهروندان شهرها و مناطق مختلف باید از پیوند تظاهرات و اعتراضات قومی با مشکلات زیست‌محیطی جلوگیری کرد.
2 شعار و 2 واکنش به بحران آب
فعالان زیست‌محیطی و سازمان‌های جامعه مدنی در گفت‌وگو درباره آب به‌مثابه جنبش اجتماعی جدید ورود می‌کنند و سخنشان این است که «با آب مهربان باشیم» و «در مورد آب گفت‌وگو کنیم». فردی که در جمعیت دوستداران محیط‌زیست یا در یک انجمن علمی فعالیت می‌کند، از طبقه متوسط است و اغلب در معرض عوارض تند فقر قرار ندارد و از موضع پسامادی با بحران محیط‌زیست برخورد می‌کند. در حکمرانی آب و محیط‌زیست باید به نقش جامعه مدنی توجه کرد و دولت باید از ورود جامعه مدنی به گفت‌وگو در‌باره مسائل زیست‌محیطی استقبال کند. این جامعه مدنی بهتر می‌تواند در الگوی جنبش‌های اجتماعی جدید یا حرکت‌های پسا‌نان به بحران‌ها واکنش نشان دهد. جامعه مدنی می‌تواند بگوید «با آب مهربان باشیم» و «درمورد آب گفت‌‌وگو کنیم». سازمان‌های غیردولتی، انجمن‌های علمی، فعالان زیست‌محیطی، باید یک جنبش گفت‌وگوی اجتماعی راه بیندازند. آنها درباره رویه‌های مدیریت آب و محیط‌زیست انتقاداتی دارند و ممکن است سخن درشتی هم بگویند؛ ولی دولت باید از این گفت‌وگو‌ها استقبال کند. دولتیان باید تحمل نقد جامعه مدنی را داشته باشند و اگر تحمل نکنند بعد از مدتی افراد دیگری که در مناطق خشک و در معرض پیامدهای مستقیم بحران آب قرار دارند، می‌آیند و با فریاد می‌گویند «ما تشنه‌ایم!». این شعار که «ما تشنه‌ایم» با این شعار که «درباره آب گفت‌وگو کنیم» خیلی فرق می‌کند.
ضرورت گفت‌وگوی اجتماعی درباره آب
مسائل آب و محیط‌زیست به دلیل داشتن ابعاد فنی، سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی از پیچیدگی زیادی برخوردار است. به این دلیل ما به گفت‌وگوهای درونی بین قطب‌های مردم، سیاست‌گذاران، بخش خصوصی و متخصصان و همچنین گفت‌وگوی میان این گروه‌ها نیاز داریم. در این گفت‌وگو افراد می‌توانند با منافع و پیش‌فرض‌های خود وارد مذاکره و گفت‌وگو شوند و در‌عین‌حال شرایطی را رعایت کنند: استدلال داشته باشند، تواضع داشته باشند، تعصب نداشته باشند و قواعد گفت‌وگو را هم رعایت کنند. در مسائل محیط‌زیست، گفت‌وگوهای اجتماعی ضرورت دارد. وجود نگرش‌های بدبینانه بازیگران به یکدیگر از موانع شکل‌گیری گفت‌وگوهاست. گفت‌وگوهای چندجانبه بین دولت، بخش خصوصی، دانشگاه و جامعه مدنی باید این نهاد‌ها را به‌رسمیت بشناسد. نمی‌توان با پیش‌فرض‌هایی در‌باره غارتگری بخش خصوصی، ستمگری دولت، انتزاعی‌اندیشی دانشگاه و نادانی مردم، وارد گفت‌وگو شد. اگر دولت ستمگر است و بخش خصوصی غارتگر است و مردم نادان هستند، برای چه باید گفت‌وگو کرد و چگونه می‌توان گفت‌وگو کرد؟ گفت‌وگوی بین این قطب‌ها درواقع یک نوع یادگیری اجتماعی است که به طور هم‌زمان سه فایده دارد: گسترش نگرش چندرشته‌ای، ارتقای آگاهی‌های عمومی، افزایش مسئولیت اجتماعی در بخش خصوصی و گفت‌وگویی‌شدن شیوه‌های تصمیم‌گیری بخش عمومی. ما چاره‌ای نداریم جز اینکه این رکن‌ها با هم گفت‌وگو کنند تا شاید راهی برای خروج از بحران زیست‌محیطی پیدا شود. در این فرایند، یادگیری اجتماعی قواعد کار و گفت‌وگو شکل پیدا می‌کند و قواعد نهادین دولت و بخش خصوصی، تجربیات ملموس دانشگاه و همچنین آگاهی‌های عمومی ارتقا پیدا می‌کند.
انتقال آب و ایدئولوژی‌های حرفه‌ای
برخی می‌گویند ما بحران کمبود آب نداریم؛ بلکه بحران مدیریت آب داریم. اینان می‌گویند آب در کشور به اندازه کافی وجود دارد و باید خوب توزیع شود. به نظر آنها مدیریت آب باید طرح‌هایی را برای توزیع منابع آبی تعریف کند؛ اما درباره طرح‌های انتقال آب باید تجدیدنظر کرد؛ البته نمی‌توان درباره ضرورت سدزدن حکم کلی صادر کرد و در هر مورد باید بر مبنای پراکنش مخاطره و بحران اظهارنظر کرد. چگونه می‌توان زدن ده‌ها سد در مسیر یک رودخانه در حال خشک‌شدن را توجیه کرد؟ طرح‌های مهار آب اغلب از طریق سدزدن پیامدهای این اقدامات را در یک زمینه کلی‌تر اقتصادی، زیست‌محیطی و اجتماعی بررسی نمی‌کنند. در ارزیابی طرح‌های زیست‌‌محیطی، ازجمله در ارزیابی طرح‌های انتقال آب، به بسیاری از عوامل باید توجه کرد. مقرون‌به‌صرفه‌بودن از نظر اقتصادی یا امکان‌پذیربودن از نظر فنی، فقط دو معیار ارزیابی طرح‌های زیست‌محیطی- و لزوما نه مهم‌ترین آنها- هستند. یکی از مشکلات مدیریتی ما تأکید بر این دو معیار و نادیده‌گرفتن سایر معیار‌هاست. گویا فقط امر فنی و امر اقتصادی اهمیت دارد و تصمیم نهایی درباره هر طرحی، فقط به این دو معیار بستگی دارد. نام‌گذاری این طرح‌ها به‌عنوان طرح اقتصادی یا طرح عمرانی از ابتدا حذف‌کننده و شیوه‌ای برای کنارنهادن سایر رشته‌هاست و داوری درباره آنها را تنها در صلاحیت اقتصاددانان و مهندسان قرار می‌دهد. گفت‌وگوی بین متخصصان، معیارهای دیگری نیز برای ارزیابی این طرح‌ها آشکار می‌کند. برخی گفت‌وگوی بین متخصصان را می‌پذیرند؛ ولی درک محدودی از متخصصان دارند. آنها می‌گویند مگر جامعه‌شناس، انسان‌شناس، مورخ، فیلسوف و... در آب یا محیط‌زیست تخصص دارند؟ طرح‌های انتقال آب- به‌جز انتقال آب‌ سد‌ها از طریق لوله‌کشی یا مصارف خاص - اغلب قابل دفاع نیستند. در نظر بگیرید پشت‌سر این طرح‌های انتقال آب، نگاه مهندسی، طرح‌های عمرانی و انتقال پول هم نهفته است و یک مجموعه‌ای بهره‌مند می‌شوند و ایدئولوژی و منافع حرفه‌ای مهندسی هم خواه‌ناخواه در این قضیه نقش دارد. ایدئولوژی مهندسی این است که بیاییم همه‌چیز را بسازیم. مسئولان هم می‌گویند خب مشکلی نیست، ما آب را از آنجا برمی‌داریم و به اینجا می‌آوریم. تصمیم گرفته می‌شود که آب دریای خزر به کویر آورده شود. خب پروژه‌های عظیمی مطرح می‌شود. مسئولان هم به افتتاح پروژه‌های عمرانی و قیچی‌کردن روبان‌ها و دادن آمارهای اقدامات خود برای توسعه کشور مشغول می‌شوند. درنهایت هم معلوم می‌شود شماری از این طرح‌ها اشتباه و شماری دیگر ناکارا و هزینه‌زا بوده‌اند. وقتی شما می‌روید به طرف اینکه آب خزر را بیاورید به کویر و برنج بکارید، دچار یک اشتباه شده‌اید. این راه‌حل‌های ساده، مشکل‌زاترین پیامدها را همراه خودشان می‌آورند.
در انتظار اعتراض طبیعت به تعرض به خود
هر نوع انتقال آب از هرجا به هر جای دیگر، نظام طبیعت را که برای خودش یک گردش آبی دارد، دچار اختلال می‌کند. انسان باید در مقابل طبیعت متواضع‌تر باشد و تا حد ممکن خود را با چرخش طبیعی آب سازگار کند و نخواهد در طبیعت جابه‌جایی خارج‌از‌حد ایجاد کند. قرار است بشر بر‌حسب مقتضیات طبیعت و در همین چارچوب زیست‌محیطی موجود زندگی کند و قرار نیست مثلا از قطب شمال یخ به کویر بیاورد. معنای درست آگاهی زیست‌محیطی و زیست محیط‌گرایی (Environmentalism) احترام‌گذاشتن به طبیعت است، نه تجاوز و تعرض به طبیعت و نه به‌هم‌ریختن آن. قرار نیست ما برنج را در کویر بکاریم. برنج را باید در همان کنار سواحل خزر کاشت. ما باید به طبیعت احترام بگذاریم و هوشمندی طبیعت را قبول کنیم. طبیعت هوشمند است و در مقابل ما واکنش نشان می‌دهد. ما هنوز نمی‌دانیم واکنش‌های طبیعت در برابر مداخلات بی‌محابای ما چگونه است. ما هنوز نمی‌دانیم بارورکردن ابرها چه واکنش‌هایی می‌تواند در سراسر جهان ایجاد کند؛ بنابراین نباید در مقابل طبیعت، زیاد جسارت کنیم. انسان واقعا یک روزی باید سزای این حس کنترل‌طلبی و زیاده‌طلبی‌اش را پس ‌دهد. ما باید سزای اشغال کوه‌های پونک و حصارک و تعرض به حریم البرز را پس بدهیم. قرار نیست ما سر کوه دانشگاه بسازیم. شاید بتوان در کنار یا دل کوه ساختمانی ساخت و آن ساختمان را در چشم‌انداز کوه قرار داد؛ ولی نمی‌توان و نباید کوه را در چشم‌انداز دانشگاه ادغام و مستحیل کرد. قرار نبود دامنه البرز و کوه‌های شمال تهران به‌وسیله شهرک‌ها و برج‌ها اشغال شود. حریم طبیعت را باید رعایت کرد و حرمت آن را باید نگه داشت. ایدئولوژی توسعه و رویکرد مهندسی اصالت ساخت‌وساز، تعرض به زندگی طبیعی بود و طبیعت معلوم نیست در برابر این تجاوز ساکت بنشیند.

واکنش‌های اجتماعی به بحران‌های زیست‌محیطی
مردم می‌توانند در دو الگوی جنبش‌های اجتماعی قدیم و جنبش‌های اجتماعی جدید، درباره بحران‌های زیست‌محیطی واکنش نشان دهند. جنبش‌های اجتماعی قدیم شعارشان توزیع درآمد و منابع کمیاب زندگی بود؛ ولی جنبش‌های اجتماعی جدید از مسئله نان عبور کرده‌اند و به مسائل پسامادی مانند صلح، شهروندی و محیط‌زیست توجه می‌کنند. جنبش‌های اجتماعی جدید، بیانگر نوعی آگاهی‌ زیست‌محیطی هستند. وضعیت آگاهی زیست‌محیطی در بین ایرانیان چگونه است؟ آیا مردم به انواع مخاطرات زیست‌محیطی که پیرامون ما وجود دارد- از‌جمله مسئله بحران آب، تخریب و تصرف جنگل‌ها، کاهش مراتع، گسترش بیابان‌زایی، مشکل ریزگردها، آلودگی هوا، کاهش تنوع زیستی و در خطر قرارگرفتن حیات وحش- حساسیت دارند؟ برخی معتقدند ما درحال‌حاضر در شرایط خوبی از نظر آگاهی‌های زیست‌محیطی نیستیم؛ یعنی مردم خیلی کم درباره بحران‌های زیست‌محیطی نگران هستند، حتی درباره آب هم این نگرانی خیلی کم است. آلودگی هوا در تهران و در جاهای دیگر خیلی زیاد است؛ ولی این امر شهروندان تهرانی را وادار نکرده تا در انتظارات، رفتار و نگرش‌شان تغییر ایجاد کنند. دیدگاه دیگر این است که در بین مردم آگاهی زیست‌محیطی وجود دارد؛ ولی نمی‌توان به منشأ آن اعتماد کرد. در غرب آگاهی زیست‌محیطی، متعاقب دوران کمیابی شکل گرفته است، ولی مردم ما به دلیل کمبود حاد منابع زندگی اقتصادی خود از بحران‌های زیست‌محیطی آگاه شده‌اند. بر اساس تحلیل جامعه‌شناسانی مانند اینگل ‌هارت، توجهی که در غرب به محیط‌زیست شده است، ریشه‌های پسامادی دارد؛ یعنی بعد از اینکه نیازهای اولیه انسان غربی، از‌جمله نیاز به غذا و ‌امنیت مرتفع شد، حالا نسبت به محیط‌زیست، حیات حیوانی و پوشش گیاهی و وضعیت جنگل‌ها و ... شعار زیست‌محیطی می‌دهند؛ مثلا می‌گویند با طبیعت مهربان باشیم. در ایران آگاهی زیست‌محیطی با دغدغه‌های اولیه برای زیستن پیوند پیدا کرده است؛ یعنی بیش از اینکه آگاهی زیست‌محیطی باشد، مسئله اجتماعی یا معضل فقر را بازتاب می‌دهد. به‌تعبیر‌ساده‌تر این یک جنبش نیازهای برآورده‌نشده است تا یک جنبش زیست‌محیطی. در مناطقی از ایران با ویژگی توسعه‌نیافتگی که در آنها فقر، شکاف و محرومیت وجود دارد، رخدادهایی مثل کم‌آبی، خطر گرسنگی، فقر، کاهش اشتغال و خشک‌شدن مزارع، مردم را به طرف حرکت‌هایی می‌کشاند که شاید آنها را بتوان جنبش‌های برخاسته از آگاهی زیست‌محیطی دانست. رفتارهای هیجانی آمیخته به‌تندی و خشونت که از احساس فقر و گرسنگی کویریان و مردم مناطق کم‌آب دربیاید را نمی‌توان آگاهی زیست‌محیطی نامید. درباره عواقب این‌گونه حرکت‌های زیست‌محیطی باید تأمل کرد. چند سال پیش تلویزیون تبلیغی را برای محصولات سامسونگ پخش می‌کرد. در این نمایش تبلیغاتی، خرس‌های قطبی روی کوه‌های یخ حرکت می‌کردند و این یخ‌ها در حال آب‌‌شدن بودند. یخچال و تلویزیون سامسونگ، همراه با بازنمایی مسئله گرمایش زمین، تبلیغ می‌شد. به‌نظر می‌رسد در ایران، این‌دست نمایش‌ها روی فروش محصولات سامسونگ تأثیر نگذارد. مردم ایران خیلی به مسائل زیست‌محیطی درباره آب‌شدن کوه‌های یخ در قطب شمال توجه ندارند. ایرانی‌ها به صورت تاریخی یک احساس ناامنی در وجدانشان وجود دارد؛ بنابراین اگر تبلیغ یک کالایی را ببینند که به‌طور هم‌زمان آن حس ناامنی تاریخی ایشان را تحریک کند و فرونشاند، کالای مذکور را بیشتر خریداری می‌کنند؛ زیرا به‌نوعی احساس می‌کنند این کالا به آنها امنیت می‌دهد.
بحران آب و تشدید تضادهای قومی
پیامدهای بحران‌های زیست‌محیطی، ازجمله خشک‌سالی و کمبود آب، زمینه را برای گسترش پیش‌داوری‌ها و تضادهای قومی افزایش می‌دهد. در موارد عادی، وقتی دو همسایه سر یک مرز مشترک با یکدیگر دعوا کنند، نسبت به یکدیگر پیش‌داوری می‌کنند؛ یعنی تفاهم‌نداشتن برای تقسیم منابع کمیاب، بر پیش‌داوری‌های قومی و ملی تأثیرگذار است. نباید به هرکسی که نسبت به طرح‌های انتقال آب انتقادی دارد، برچسب قومیتی زد. مردم یک شهر یا منطقه ممکن است احساس کنند که باید به یک تصمیم‌گیری مرتبط با شرایط زیست‌محیطی -مثل انتقال آب، سدزدن و ...- اعتراض کنند. مردم یزد و کرمان در طول تاریخ با سخت‌کوشی و نجابت و با استفاده از دانش و فناوری‌های بومی، مانند کاریز و قنات، با محدودیت‌های طبیعت خشک کنار آمده‌‌اند؛ ولی شما با طرح‌های انتقال آب در آنها این انتظار را ایجاد می‌کنید که می‌توان از کارون و زاینده‌رود برای آنها آب آورد. اگر این انتقال با مخالفت اصفهانی‌ها و خوزستانی‌ها مواجه شود، بین مردم این استان‌های گوناگون دشمنی ایجاد می‌شود. درگیری‌هایی که در یک سطحی درباره تونل‌های انتقال آب در اصفهان و چهارمحال و خوزستان پیش آمد، احتمال دارد در هر جای دیگر تکرار شود. در این شرایط برخی مسئولان یا مردم طرف مقابل، به این واکنش آنان برچسب قومیتی می‌زنند و به‌این‌وسیله، بحران‌های زیست‌محیطی پیش‌داوری‌های قومی را به طور روزافزونی تشدید خواهد کرد. کسانی که در مقیاس ملی فکر می‌کنند، باید نگران این قضیه باشند که در این بحران‌های زیست‌محیطی قومیت‌های ما می‌توانند ذهنیت‌های منفی درباره همدیگر پیدا کنند. با گسترش گفت‌وگوهای اجتماعی و حفاظت از آنها برای اینکه مسائل مزبور به سطح حاد سیاسی کشیده نشود، با تقویت زبان غیرقومیتی و غیراحساساتی باید از تبدیل این مباحث به وسیله‌ای برای افزایش فاصله‌های قومی جلوگیری کرد. با گسترش نگاه همه‌جانبه‌تر و مشارکت شهروندان شهرها و مناطق مختلف باید از پیوند تظاهرات و اعتراضات قومی با مشکلات زیست‌محیطی جلوگیری کرد.
2 شعار و 2 واکنش به بحران آب
فعالان زیست‌محیطی و سازمان‌های جامعه مدنی در گفت‌وگو درباره آب به‌مثابه جنبش اجتماعی جدید ورود می‌کنند و سخنشان این است که «با آب مهربان باشیم» و «در مورد آب گفت‌وگو کنیم». فردی که در جمعیت دوستداران محیط‌زیست یا در یک انجمن علمی فعالیت می‌کند، از طبقه متوسط است و اغلب در معرض عوارض تند فقر قرار ندارد و از موضع پسامادی با بحران محیط‌زیست برخورد می‌کند. در حکمرانی آب و محیط‌زیست باید به نقش جامعه مدنی توجه کرد و دولت باید از ورود جامعه مدنی به گفت‌وگو در‌باره مسائل زیست‌محیطی استقبال کند. این جامعه مدنی بهتر می‌تواند در الگوی جنبش‌های اجتماعی جدید یا حرکت‌های پسا‌نان به بحران‌ها واکنش نشان دهد. جامعه مدنی می‌تواند بگوید «با آب مهربان باشیم» و «درمورد آب گفت‌‌وگو کنیم». سازمان‌های غیردولتی، انجمن‌های علمی، فعالان زیست‌محیطی، باید یک جنبش گفت‌وگوی اجتماعی راه بیندازند. آنها درباره رویه‌های مدیریت آب و محیط‌زیست انتقاداتی دارند و ممکن است سخن درشتی هم بگویند؛ ولی دولت باید از این گفت‌وگو‌ها استقبال کند. دولتیان باید تحمل نقد جامعه مدنی را داشته باشند و اگر تحمل نکنند بعد از مدتی افراد دیگری که در مناطق خشک و در معرض پیامدهای مستقیم بحران آب قرار دارند، می‌آیند و با فریاد می‌گویند «ما تشنه‌ایم!». این شعار که «ما تشنه‌ایم» با این شعار که «درباره آب گفت‌وگو کنیم» خیلی فرق می‌کند.
ضرورت گفت‌وگوی اجتماعی درباره آب
مسائل آب و محیط‌زیست به دلیل داشتن ابعاد فنی، سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی از پیچیدگی زیادی برخوردار است. به این دلیل ما به گفت‌وگوهای درونی بین قطب‌های مردم، سیاست‌گذاران، بخش خصوصی و متخصصان و همچنین گفت‌وگوی میان این گروه‌ها نیاز داریم. در این گفت‌وگو افراد می‌توانند با منافع و پیش‌فرض‌های خود وارد مذاکره و گفت‌وگو شوند و در‌عین‌حال شرایطی را رعایت کنند: استدلال داشته باشند، تواضع داشته باشند، تعصب نداشته باشند و قواعد گفت‌وگو را هم رعایت کنند. در مسائل محیط‌زیست، گفت‌وگوهای اجتماعی ضرورت دارد. وجود نگرش‌های بدبینانه بازیگران به یکدیگر از موانع شکل‌گیری گفت‌وگوهاست. گفت‌وگوهای چندجانبه بین دولت، بخش خصوصی، دانشگاه و جامعه مدنی باید این نهاد‌ها را به‌رسمیت بشناسد. نمی‌توان با پیش‌فرض‌هایی در‌باره غارتگری بخش خصوصی، ستمگری دولت، انتزاعی‌اندیشی دانشگاه و نادانی مردم، وارد گفت‌وگو شد. اگر دولت ستمگر است و بخش خصوصی غارتگر است و مردم نادان هستند، برای چه باید گفت‌وگو کرد و چگونه می‌توان گفت‌وگو کرد؟ گفت‌وگوی بین این قطب‌ها درواقع یک نوع یادگیری اجتماعی است که به طور هم‌زمان سه فایده دارد: گسترش نگرش چندرشته‌ای، ارتقای آگاهی‌های عمومی، افزایش مسئولیت اجتماعی در بخش خصوصی و گفت‌وگویی‌شدن شیوه‌های تصمیم‌گیری بخش عمومی. ما چاره‌ای نداریم جز اینکه این رکن‌ها با هم گفت‌وگو کنند تا شاید راهی برای خروج از بحران زیست‌محیطی پیدا شود. در این فرایند، یادگیری اجتماعی قواعد کار و گفت‌وگو شکل پیدا می‌کند و قواعد نهادین دولت و بخش خصوصی، تجربیات ملموس دانشگاه و همچنین آگاهی‌های عمومی ارتقا پیدا می‌کند.
انتقال آب و ایدئولوژی‌های حرفه‌ای
برخی می‌گویند ما بحران کمبود آب نداریم؛ بلکه بحران مدیریت آب داریم. اینان می‌گویند آب در کشور به اندازه کافی وجود دارد و باید خوب توزیع شود. به نظر آنها مدیریت آب باید طرح‌هایی را برای توزیع منابع آبی تعریف کند؛ اما درباره طرح‌های انتقال آب باید تجدیدنظر کرد؛ البته نمی‌توان درباره ضرورت سدزدن حکم کلی صادر کرد و در هر مورد باید بر مبنای پراکنش مخاطره و بحران اظهارنظر کرد. چگونه می‌توان زدن ده‌ها سد در مسیر یک رودخانه در حال خشک‌شدن را توجیه کرد؟ طرح‌های مهار آب اغلب از طریق سدزدن پیامدهای این اقدامات را در یک زمینه کلی‌تر اقتصادی، زیست‌محیطی و اجتماعی بررسی نمی‌کنند. در ارزیابی طرح‌های زیست‌‌محیطی، ازجمله در ارزیابی طرح‌های انتقال آب، به بسیاری از عوامل باید توجه کرد. مقرون‌به‌صرفه‌بودن از نظر اقتصادی یا امکان‌پذیربودن از نظر فنی، فقط دو معیار ارزیابی طرح‌های زیست‌محیطی- و لزوما نه مهم‌ترین آنها- هستند. یکی از مشکلات مدیریتی ما تأکید بر این دو معیار و نادیده‌گرفتن سایر معیار‌هاست. گویا فقط امر فنی و امر اقتصادی اهمیت دارد و تصمیم نهایی درباره هر طرحی، فقط به این دو معیار بستگی دارد. نام‌گذاری این طرح‌ها به‌عنوان طرح اقتصادی یا طرح عمرانی از ابتدا حذف‌کننده و شیوه‌ای برای کنارنهادن سایر رشته‌هاست و داوری درباره آنها را تنها در صلاحیت اقتصاددانان و مهندسان قرار می‌دهد. گفت‌وگوی بین متخصصان، معیارهای دیگری نیز برای ارزیابی این طرح‌ها آشکار می‌کند. برخی گفت‌وگوی بین متخصصان را می‌پذیرند؛ ولی درک محدودی از متخصصان دارند. آنها می‌گویند مگر جامعه‌شناس، انسان‌شناس، مورخ، فیلسوف و... در آب یا محیط‌زیست تخصص دارند؟ طرح‌های انتقال آب- به‌جز انتقال آب‌ سد‌ها از طریق لوله‌کشی یا مصارف خاص - اغلب قابل دفاع نیستند. در نظر بگیرید پشت‌سر این طرح‌های انتقال آب، نگاه مهندسی، طرح‌های عمرانی و انتقال پول هم نهفته است و یک مجموعه‌ای بهره‌مند می‌شوند و ایدئولوژی و منافع حرفه‌ای مهندسی هم خواه‌ناخواه در این قضیه نقش دارد. ایدئولوژی مهندسی این است که بیاییم همه‌چیز را بسازیم. مسئولان هم می‌گویند خب مشکلی نیست، ما آب را از آنجا برمی‌داریم و به اینجا می‌آوریم. تصمیم گرفته می‌شود که آب دریای خزر به کویر آورده شود. خب پروژه‌های عظیمی مطرح می‌شود. مسئولان هم به افتتاح پروژه‌های عمرانی و قیچی‌کردن روبان‌ها و دادن آمارهای اقدامات خود برای توسعه کشور مشغول می‌شوند. درنهایت هم معلوم می‌شود شماری از این طرح‌ها اشتباه و شماری دیگر ناکارا و هزینه‌زا بوده‌اند. وقتی شما می‌روید به طرف اینکه آب خزر را بیاورید به کویر و برنج بکارید، دچار یک اشتباه شده‌اید. این راه‌حل‌های ساده، مشکل‌زاترین پیامدها را همراه خودشان می‌آورند.
در انتظار اعتراض طبیعت به تعرض به خود
هر نوع انتقال آب از هرجا به هر جای دیگر، نظام طبیعت را که برای خودش یک گردش آبی دارد، دچار اختلال می‌کند. انسان باید در مقابل طبیعت متواضع‌تر باشد و تا حد ممکن خود را با چرخش طبیعی آب سازگار کند و نخواهد در طبیعت جابه‌جایی خارج‌از‌حد ایجاد کند. قرار است بشر بر‌حسب مقتضیات طبیعت و در همین چارچوب زیست‌محیطی موجود زندگی کند و قرار نیست مثلا از قطب شمال یخ به کویر بیاورد. معنای درست آگاهی زیست‌محیطی و زیست محیط‌گرایی (Environmentalism) احترام‌گذاشتن به طبیعت است، نه تجاوز و تعرض به طبیعت و نه به‌هم‌ریختن آن. قرار نیست ما برنج را در کویر بکاریم. برنج را باید در همان کنار سواحل خزر کاشت. ما باید به طبیعت احترام بگذاریم و هوشمندی طبیعت را قبول کنیم. طبیعت هوشمند است و در مقابل ما واکنش نشان می‌دهد. ما هنوز نمی‌دانیم واکنش‌های طبیعت در برابر مداخلات بی‌محابای ما چگونه است. ما هنوز نمی‌دانیم بارورکردن ابرها چه واکنش‌هایی می‌تواند در سراسر جهان ایجاد کند؛ بنابراین نباید در مقابل طبیعت، زیاد جسارت کنیم. انسان واقعا یک روزی باید سزای این حس کنترل‌طلبی و زیاده‌طلبی‌اش را پس ‌دهد. ما باید سزای اشغال کوه‌های پونک و حصارک و تعرض به حریم البرز را پس بدهیم. قرار نیست ما سر کوه دانشگاه بسازیم. شاید بتوان در کنار یا دل کوه ساختمانی ساخت و آن ساختمان را در چشم‌انداز کوه قرار داد؛ ولی نمی‌توان و نباید کوه را در چشم‌انداز دانشگاه ادغام و مستحیل کرد. قرار نبود دامنه البرز و کوه‌های شمال تهران به‌وسیله شهرک‌ها و برج‌ها اشغال شود. حریم طبیعت را باید رعایت کرد و حرمت آن را باید نگه داشت. ایدئولوژی توسعه و رویکرد مهندسی اصالت ساخت‌وساز، تعرض به زندگی طبیعی بود و طبیعت معلوم نیست در برابر این تجاوز ساکت بنشیند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.