|

آب و قنات در ایران

ابراهیم‌بای‌سلامی.جامعه‌شناس

آب تنها کالایی است که تولید نمی‌شود؛ اما مصرف آن، روزافزون است و زندگی، فرهنگ و تکامل بشر به آن بستگی دارد. تأثیر آب و کم‌آبی بر ساخت اقتصادی و تنوع فعالیت‌ها و اشتغال، ساختار اجتماعی و تفاوت اقشار و طبقات و سبک زندگی، ساخت کالبدی و مورفولوژیک ساختمان‌ها و طراحی‌ها، موقعیت‌های جغرافیایی و پراکندگی جمعیت و حتی اوضاع قانونی، حقوقی و سیاسی جامعه، امری مسلم است. برخی از صاحب‌نظران مثل «یویچ» بر این باورند که «وضعیت هر تمدن را می‌توان با جایگاه یا سهم زیرساخت‌های مربوط به آب» در کل زیرساخت‌های آن تمدن اندازه‌گیری کرد. خلیج‌فارس در جنوب و دریای مازندران در شمال، موقعیت‌ها و امکانات وسیعی برای کشور ما فراهم کرده است؛ اما در ایران قنات مظهر فرهنگ به‌حساب می‌آید. قنات‌ها بیش از هر چیز دیگر، نشان می‌دهند که کهن‌ترین الگوی توسعه در جهان، الگوی توسعه پایدار است و این امر، مثل بسیاری از مظاهر تمدنی دیگر، برای اولین‌بار در ایران اتفاق افتاده است. اگر با رویکردی عالمانه و با تحقیق به فرهنگ و صنعت ایران نگریسته شود، درمی‌یابیم ما در برخی از مؤلفه‌های اصلی توسعه پایدار، هزاران سال تجربه داریم؛ اما در یک خودباختگی عمیق در مواجهه با علم و تمدن غربی، حافظه تاریخی خود را از دست داده‌ایم و از سر ناتوانی در پیشرفت علمی و اجتماعی مبهوت علم و تکنولوژی‌ وارداتی مدرن شده‌ایم؛ البته علوم مدرن، جایگاه رفیع و باشکوه خود را دارد. اساسا مهندسی مدیریت آب در کالبد قنات موجب شده است تا ایران، مدل کهن‌ترین مهندسی مدیریت آب در جهان باشد. کشف رمز‌و‌رازهای زندگی جامعه سنتی ما، بدون پرداختن به نحوه مدیریت آب، میسر نیست. در تحلیل اندیشمندان غربی از جامعه ایران، آب جایگاه ویژه‌ای دارد، به‌گونه‌ای‌که کارل مارکس به‌ناچار و با توجه به اهمیت آب در زندگی مردم ایران مفهوم «شیوه تولید آسیایی» را خلق می‌کند و با تعریف و توضیح مفهوم «استبداد شرقی» برحسب نحوه و میزان تسلط بر آب به تحلیل نوع نظام سیاسی حاکم بر منطقه می‌پردازد؛ به‌عبارت‌دیگر در دورانی که مارکس به‌دلیل اهمیت «زمین» آن را فئودالیته می‌نامد در ایران بیشتر از زمین «آب» مهم است و قنات نماد «آبادی» و «میراب» حاکم بر جریان زندگی است و مالک؛ علی‌آباد، حسن‌آباد و احمدآباد را در تیول خود دارد. ازهمین‌رو خانم لمتون در بررسی جامعه ایرانی، به جای تحلیل طبقاتی، به مناسبات بین «مالک و زارع» می‌پردازد. پژوهشگران بر این باورند که پیش از اشکانیان، در ایران، قنات وجود نداشت و سکونتگاه کم بود. با نوآوری و اختراع قنات تا سال 1335 در ایران 135 هزار روستا به‌وجود آمد و به مدد این صنعت، نقاط قابل سکونت به 140 هزار منطقه افزایش یافت.
از باب تلنگر و یادآوری و لحظه‌ای رهایی از فرایند فراموشی تاریخی، بنگرید به کتاب «تاریخ مهندسی در ایران» نوشته پروفسور مهدی فرشاد که بنیاد نیشابور آن را منتشر کرده است. شادروان شهریار عدل، باستان‌شناس شهیر، در نظریه جدید خویش (1381) بر این باور است که نخستین آثار و شواهد مدنیت و شهرنشینی در نقاط خشک فلات ایران در «زوزن» کشف شده است. او می‌نویسد: «ازآنجاکه شیوه استخراج آب در زمان هخامنشی به شیوه امروزی نبود، افرادی که در این شهرها زندگی می‌کردند، به دانش و آگاهی مربوط به استخراج آب از زیرزمین به سطح خاک دست یافته بودند، این روش استخراج آب بعدها «کاریز» و «قنات» نام گرفت. در تاریخ، پیشینه و ریشه قنات امروزی از منطقه دامغان است، ولی نمی‌توان اثری از قنات در آن شهر دید؛ اما در شرق ایران، به‌ویژه در خواف و گناباد، می‌توان قنات‌ها را به‌‌چشم دید و لمس کرد. گرچه در تاریخ درج نشده است. نگارنده این سطور در مقاله‌ای با عنوان «خواف و شهرهای آن» (شهرهای جدید بر مدار شهرهای قدیم) به اهمیت آب در ایجاد و احیای شهرها در شرق کشور اشاره کرده است (فصل‌نامه تحقيقات جغرافيايي، شماره ٨١، سال ١٣٨٥).
با کمبود روزافزون آب، برای جلوگیری از جنگ‌های آینده به همت دکتر محمدحسین پاپلی یزدی کتاب «دیپلماسی آب» به‌رشته تحریر درآمده است.
فرایند کمبود آب به‌تدریج به یک مسئله اجتماعی و بین‌المللی تبدیل می‌شود؛ زیرا هم از لحاظ طبیعی بر اثر تکرارنشدن بارندگی و بارش، هر نسل افسوس برف و باران‌های به‌یادماندنی سال‌هاي گذشته را می‌خورد. بررسی وضعیت اقلیم و نمودارهای هواشناسی نیز سیر نزولی را نشان می‌دهد. تولید دیگر کالاها، از مواد غذایی گرفته تا آهن و فلزات، نیز وابسته به مصرف آب است و روزبه‌روز مصرف این کالای تولیدنشدنی به صورت طبیعی و صنعتی افزایش می‌یابد. آب و حفاظت از آن، مؤلفه اصلی توسعه پایدار است؛ زیرا محیط زیست و حفظ آن، بدون آب امری محال و غیرممکن است. در تحلیل‌های کارشناسی برای تدوین برنامه ششم توسعه ایران، موضوع آب و محیط‌زیست اولویت بالایی پیدا کرده و امید است دولت و حاکمیت که مسلط بر منابع طبیعی و انسانی کشور است، توجه جدی به این امر داشته باشد و با سیاست‌گذاری‌های مبتنی بر نظرات کارشناسی، راهبردها و برنامه‌های عملیاتی برای اصلاح الگوی کشت، تفکیک آب شرب از دیگر مصارف آن، تصفیه فاضلاب در شهرهای بزرگ و اصلاح قیمت‌ها را درباره این ماده حیاتی در دستور کار قرار دهد.

آب تنها کالایی است که تولید نمی‌شود؛ اما مصرف آن، روزافزون است و زندگی، فرهنگ و تکامل بشر به آن بستگی دارد. تأثیر آب و کم‌آبی بر ساخت اقتصادی و تنوع فعالیت‌ها و اشتغال، ساختار اجتماعی و تفاوت اقشار و طبقات و سبک زندگی، ساخت کالبدی و مورفولوژیک ساختمان‌ها و طراحی‌ها، موقعیت‌های جغرافیایی و پراکندگی جمعیت و حتی اوضاع قانونی، حقوقی و سیاسی جامعه، امری مسلم است. برخی از صاحب‌نظران مثل «یویچ» بر این باورند که «وضعیت هر تمدن را می‌توان با جایگاه یا سهم زیرساخت‌های مربوط به آب» در کل زیرساخت‌های آن تمدن اندازه‌گیری کرد. خلیج‌فارس در جنوب و دریای مازندران در شمال، موقعیت‌ها و امکانات وسیعی برای کشور ما فراهم کرده است؛ اما در ایران قنات مظهر فرهنگ به‌حساب می‌آید. قنات‌ها بیش از هر چیز دیگر، نشان می‌دهند که کهن‌ترین الگوی توسعه در جهان، الگوی توسعه پایدار است و این امر، مثل بسیاری از مظاهر تمدنی دیگر، برای اولین‌بار در ایران اتفاق افتاده است. اگر با رویکردی عالمانه و با تحقیق به فرهنگ و صنعت ایران نگریسته شود، درمی‌یابیم ما در برخی از مؤلفه‌های اصلی توسعه پایدار، هزاران سال تجربه داریم؛ اما در یک خودباختگی عمیق در مواجهه با علم و تمدن غربی، حافظه تاریخی خود را از دست داده‌ایم و از سر ناتوانی در پیشرفت علمی و اجتماعی مبهوت علم و تکنولوژی‌ وارداتی مدرن شده‌ایم؛ البته علوم مدرن، جایگاه رفیع و باشکوه خود را دارد. اساسا مهندسی مدیریت آب در کالبد قنات موجب شده است تا ایران، مدل کهن‌ترین مهندسی مدیریت آب در جهان باشد. کشف رمز‌و‌رازهای زندگی جامعه سنتی ما، بدون پرداختن به نحوه مدیریت آب، میسر نیست. در تحلیل اندیشمندان غربی از جامعه ایران، آب جایگاه ویژه‌ای دارد، به‌گونه‌ای‌که کارل مارکس به‌ناچار و با توجه به اهمیت آب در زندگی مردم ایران مفهوم «شیوه تولید آسیایی» را خلق می‌کند و با تعریف و توضیح مفهوم «استبداد شرقی» برحسب نحوه و میزان تسلط بر آب به تحلیل نوع نظام سیاسی حاکم بر منطقه می‌پردازد؛ به‌عبارت‌دیگر در دورانی که مارکس به‌دلیل اهمیت «زمین» آن را فئودالیته می‌نامد در ایران بیشتر از زمین «آب» مهم است و قنات نماد «آبادی» و «میراب» حاکم بر جریان زندگی است و مالک؛ علی‌آباد، حسن‌آباد و احمدآباد را در تیول خود دارد. ازهمین‌رو خانم لمتون در بررسی جامعه ایرانی، به جای تحلیل طبقاتی، به مناسبات بین «مالک و زارع» می‌پردازد. پژوهشگران بر این باورند که پیش از اشکانیان، در ایران، قنات وجود نداشت و سکونتگاه کم بود. با نوآوری و اختراع قنات تا سال 1335 در ایران 135 هزار روستا به‌وجود آمد و به مدد این صنعت، نقاط قابل سکونت به 140 هزار منطقه افزایش یافت.
از باب تلنگر و یادآوری و لحظه‌ای رهایی از فرایند فراموشی تاریخی، بنگرید به کتاب «تاریخ مهندسی در ایران» نوشته پروفسور مهدی فرشاد که بنیاد نیشابور آن را منتشر کرده است. شادروان شهریار عدل، باستان‌شناس شهیر، در نظریه جدید خویش (1381) بر این باور است که نخستین آثار و شواهد مدنیت و شهرنشینی در نقاط خشک فلات ایران در «زوزن» کشف شده است. او می‌نویسد: «ازآنجاکه شیوه استخراج آب در زمان هخامنشی به شیوه امروزی نبود، افرادی که در این شهرها زندگی می‌کردند، به دانش و آگاهی مربوط به استخراج آب از زیرزمین به سطح خاک دست یافته بودند، این روش استخراج آب بعدها «کاریز» و «قنات» نام گرفت. در تاریخ، پیشینه و ریشه قنات امروزی از منطقه دامغان است، ولی نمی‌توان اثری از قنات در آن شهر دید؛ اما در شرق ایران، به‌ویژه در خواف و گناباد، می‌توان قنات‌ها را به‌‌چشم دید و لمس کرد. گرچه در تاریخ درج نشده است. نگارنده این سطور در مقاله‌ای با عنوان «خواف و شهرهای آن» (شهرهای جدید بر مدار شهرهای قدیم) به اهمیت آب در ایجاد و احیای شهرها در شرق کشور اشاره کرده است (فصل‌نامه تحقيقات جغرافيايي، شماره ٨١، سال ١٣٨٥).
با کمبود روزافزون آب، برای جلوگیری از جنگ‌های آینده به همت دکتر محمدحسین پاپلی یزدی کتاب «دیپلماسی آب» به‌رشته تحریر درآمده است.
فرایند کمبود آب به‌تدریج به یک مسئله اجتماعی و بین‌المللی تبدیل می‌شود؛ زیرا هم از لحاظ طبیعی بر اثر تکرارنشدن بارندگی و بارش، هر نسل افسوس برف و باران‌های به‌یادماندنی سال‌هاي گذشته را می‌خورد. بررسی وضعیت اقلیم و نمودارهای هواشناسی نیز سیر نزولی را نشان می‌دهد. تولید دیگر کالاها، از مواد غذایی گرفته تا آهن و فلزات، نیز وابسته به مصرف آب است و روزبه‌روز مصرف این کالای تولیدنشدنی به صورت طبیعی و صنعتی افزایش می‌یابد. آب و حفاظت از آن، مؤلفه اصلی توسعه پایدار است؛ زیرا محیط زیست و حفظ آن، بدون آب امری محال و غیرممکن است. در تحلیل‌های کارشناسی برای تدوین برنامه ششم توسعه ایران، موضوع آب و محیط‌زیست اولویت بالایی پیدا کرده و امید است دولت و حاکمیت که مسلط بر منابع طبیعی و انسانی کشور است، توجه جدی به این امر داشته باشد و با سیاست‌گذاری‌های مبتنی بر نظرات کارشناسی، راهبردها و برنامه‌های عملیاتی برای اصلاح الگوی کشت، تفکیک آب شرب از دیگر مصارف آن، تصفیه فاضلاب در شهرهای بزرگ و اصلاح قیمت‌ها را درباره این ماده حیاتی در دستور کار قرار دهد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.