|

تراژدی آب و واکنش جامعه ایرانی

الهام هومین‌فر .پژوهشگر اجتماعی

مسئله آب، مسئله جدیدی برای جامعه ایرانی نیست. اگر‌چه بخش‌های عمده‌ای از جغرافیای ایران به‌عنوان سرزمینی نیمه‌خشک شناخته می‌شود، اما تمدن‌های عظیمی در چنین شرایط اقلیمی شکل گرفته و مدیریت آب و بهره‌برداری اصولی از آن در طول تاریخ یکی از ویژگی‌های جامعه ایرانی بوده است.
در وصف قنات، مدیریت آب‌های زیرزمینی و جایگاه و تقدس آب در طول تاریخ و تمدن ایرانی بسیار گفته شده است و نیاز به تکرار در این مجال نیست.
با‌وجود‌این، در دهه‌های اخیر مسئله آب، جای خود را به بحران آب داده است و اخیرا زمزمه‌هایی در‌زمینه تهدید تمدن چندین هزارساله ایرانی توسط این بحران شنیده می‌شود. به نظر می‌رسد هم‌اکنون، جامعه ایرانی نسبت به این تهدید‌ها جدی شده است و حساسیت‌ها درباره بحران آب در‌حال‌شکل‌گیری است. برای مثال، نه‌تنها این روزها کمتر‌کسی -‌برخلاف دهه‌های پیش- سدسازی را بی‌درنگ عامل یا نشانه توسعه می‌داند بلکه به‌صورت چالشی مسئله خشک‌شدن برخی دریاچه‌ها را در رابطه تنگاتنگی با این به‌اصطلاح عامل توسعه فرض می‌کند.
ایجاد و گسترش روزافزون بحث‌های متعدد در روزنامه‌ها و مجلات، انجمن‌های علمی گوناگون و سمینارهای اجتماعی و علمی درباره بحران آب، تشکیل و توسعه «ان.جی.او‌»ها و اعتراضات جسته‌و‌گریخته در استان‌ها و شهرهای متفاوت را می‌توان به‌نوعی بخشی از جنبش محیطِ‌زیستی ایران و واکنش این جامعه به بحران آب ایجاد‌شده قلمداد کرد.
با‌وجوداین، پرداختن به شرایط اجتماعی- اقتصادی (ورای بعد اقلیمی) که باعث شده مسئله آب تبدیل به یک بحران جدی در جامعه ایرانی شود، می‌تواند سرچشمه‌های اصلی شکل‌گیری تراژدی آب را برای جامعه ایرانی هویدا کند.
در جامعه نیمه‌خشک ایران، آب مسئله‌ای اخلاقی و فردی نبوده و نیست. این بحران شکل‌گرفته، که بیشتر محصول سیاست‌ها و استراتژی‌های نوین در ارتباط با آب بوده است- تا صرفا یک تحول اقلیمی- بیش از آنکه راهکار و دستورات اخلاقی را طلب کند، نیازمند رویکردی است که مسئله را اقتصادی-‌اجتماعی و به کلامی بهتر اقتصاد سیاسی بداند تا یک دستور یا آموزش اخلاقی.
برای جامعه‌شناسان محیطِ‌زیست اقتصاد سیاسی محیطِ‌زیست مربوط می‌شود به چگونگی نظارت و مبارزه مردم و تشکل‌ها برای کنترل نهادها و سازمان‌های تولیدکننده و اینکه آیا آنها توانایی تنظیم جریان تولید و مصرف منابع طبیعی را دارند یا خیر. همچنین، پژوهشگران اقتصاد سیاسی محیطِ‌زیست متمرکز می‌شوند بر روی تلاش‌های محیطِ‌زیستی این جریان‌ها و نظارت مجموعه قانون‌گذار بر روند انباشت ثروت بدون تهدید خدمات محیطِ‌زیستی همانند مکان‌های امن زندگی، آب و غذای سالم.
از‌این‌رو تلاش‌های عوامل غیردولتی، بنگاه‌ها و جنبش‌های اجتماعی محیطِ‌زیست برای شکل‌دادن سیاست‌ها و رفتارهای مربوط به محیطِ‌زیست در حیطه اقتصاد سیاسی محیطِ‌زیست است (رودل، روبرتز و کارمین،2011). در‌واقع نظارت مردمی یا قدرت‌نداشتن آنها در مباحث اقتصادی و سیاسی محیطِ‌زیست، از مباحث مطالعاتی اقتصاد سیاسی محیطِ‌زیست است.
در همین راستا بحث اشنایبرگ (1980) در‌زمینه روند افزاینده تولید1 که افزایش مصرف و بالابردن سود را با نادیده‌گرفتن حقوق انسانی و تخریب محیطِ‌زیست به همراه دارد، مسئله محیطِ‌زیست و منابع طبیعی اعم از آب و زمین و ... را در رابطه تنگاتنگ با مسئله اقتصاد، سیاست و قدرت قرار می‌دهد. در‌واقع مواجهه سیاست‌های نوین اقتصادی و سیطره قدرت بنگاه‌های خاص بر منابع طبیعی، مسئله آب را بیش از آنکه اقلیمی یا اخلاقی تفسیر کند نیازمند تحلیل اقتصادی و اجتماعی می‌داند.
واکنش به این مسئله، نیازمند رابطه متقابل شهروند، دولت و بنیادهای اقتصادی در رابطه با آب است. این رابطه متقابل در نقد ساختار قدرت و نظام اقتصادی شکل می‌گیرد و در برابر حرکت‌هایی است که درصدد کالایی‌کردن محیطِ‌زیست و منابع طبیعی-از‌جمله آب- و به حداکثر رساندن سود از منابع طبیعی هستند.
ازاین‌رو است که جنبش‌های دوگانه‌ای (پولانی،2001) که در برابر این حرکت قد علم کرده‌اند و سیاست‌های کالایی‌شدن محیطِ‌زیست را به چالش کشیده‌اند بیش از آنکه با رویکرد فردی یا اخلاقی با مسئله، روبه‌رو شوند به‌صورت ساختاری، نهادهای قدرت و منافع اقتصادی را نشانه رفته‌اند.
درنتیجه، هر نوع واکنش در جوامع شهری ایران که به‌جای تأکید بر این دو بُعد، تمرکز را فقط بر مسئله اخلاقی یا فردی شهروندان قرار دهد، راه به بیراهه برده است. اگر‌چه بحث‌های آموزشی و آگاه‌سازی شهروندان در‌زمینه حفاظت از آب یا مصرف آن، بخش مهمی از جنبش‌های محیطِ‌زیستی است اما این حفاظت و آگاه‌سازی می‌بایست در راستای تعریف جایگاه قدرت در کنترل منابع آبی -و به همراه آن زمین و مالکیت- و کارکردهای اقتصادی و سیاسی این کنترل نیز شکل گیرد.
در‌واقع برای واکنش مناسب به این بحران، لازم است شهروندان آگاه به سیاست‌های ملی و منطقه‌ای آب بوده و همچنین بر جریان‌های مولد مصرف‌کننده آن و مرتبط با مالکیت زمین که منابع، کیفیت و دسترسی شهروندان به آب را تهدید می‌کند، نظارت و کنترل داشته باشند. در غیر این صورت راهکارهایی که بدون توجه به مسئله اقتصادی- سیاسی محیطِ‌زیست، فقط به توصیه‌های فردی و اخلاقی در قبال بحران آب می‌پردازند خود عاملی خواهند شد در کنار بقیه عوامل برای تبدیل این بحران به تراژدی آینده جامعه ایرانی.
مسئله تاریخی آب در ایران، امروزه به دلیل مدیریت نامناسب آب و سیاست‌های اقتصادی که منابع طبیعی، از‌جمله آب را کالایی برای سود بیشتر در نظر می‌گرفته‌اند، تبدیل به بحران شده است. نبود شناخت واقعی از این بحران و پرداختن در مسیر غلط برای حل آن، می‌تواند تراژدی آب را برای آینده جامعه ایرانی زودتر رقم بزند. از‌این‌رو جنبش‌های محیطِ‌زیستی ایران می‌بایست بحران فعلی آب را در بستر اقتصاد سیاسی آن موردبررسی قرار دهند و واکنش‌های خود را در چارچوب آن تنظیم کنند.
Schnaiberg, A. 1980. The Environment: From Surplus to Scarcity. NY: Oxford
Rudel, T.K. Roberts, J.T and Carmin, J. 2011. "Political economy of the environment." Annual Review of Sociology 37: 221-238.
Polanyi, K. 2001. "The Great Transformation: The Political and Economic Origins of Our Time". Beacon Press; 2 edition
1- of production) treadmill

مسئله آب، مسئله جدیدی برای جامعه ایرانی نیست. اگر‌چه بخش‌های عمده‌ای از جغرافیای ایران به‌عنوان سرزمینی نیمه‌خشک شناخته می‌شود، اما تمدن‌های عظیمی در چنین شرایط اقلیمی شکل گرفته و مدیریت آب و بهره‌برداری اصولی از آن در طول تاریخ یکی از ویژگی‌های جامعه ایرانی بوده است.
در وصف قنات، مدیریت آب‌های زیرزمینی و جایگاه و تقدس آب در طول تاریخ و تمدن ایرانی بسیار گفته شده است و نیاز به تکرار در این مجال نیست.
با‌وجود‌این، در دهه‌های اخیر مسئله آب، جای خود را به بحران آب داده است و اخیرا زمزمه‌هایی در‌زمینه تهدید تمدن چندین هزارساله ایرانی توسط این بحران شنیده می‌شود. به نظر می‌رسد هم‌اکنون، جامعه ایرانی نسبت به این تهدید‌ها جدی شده است و حساسیت‌ها درباره بحران آب در‌حال‌شکل‌گیری است. برای مثال، نه‌تنها این روزها کمتر‌کسی -‌برخلاف دهه‌های پیش- سدسازی را بی‌درنگ عامل یا نشانه توسعه می‌داند بلکه به‌صورت چالشی مسئله خشک‌شدن برخی دریاچه‌ها را در رابطه تنگاتنگی با این به‌اصطلاح عامل توسعه فرض می‌کند.
ایجاد و گسترش روزافزون بحث‌های متعدد در روزنامه‌ها و مجلات، انجمن‌های علمی گوناگون و سمینارهای اجتماعی و علمی درباره بحران آب، تشکیل و توسعه «ان.جی.او‌»ها و اعتراضات جسته‌و‌گریخته در استان‌ها و شهرهای متفاوت را می‌توان به‌نوعی بخشی از جنبش محیطِ‌زیستی ایران و واکنش این جامعه به بحران آب ایجاد‌شده قلمداد کرد.
با‌وجوداین، پرداختن به شرایط اجتماعی- اقتصادی (ورای بعد اقلیمی) که باعث شده مسئله آب تبدیل به یک بحران جدی در جامعه ایرانی شود، می‌تواند سرچشمه‌های اصلی شکل‌گیری تراژدی آب را برای جامعه ایرانی هویدا کند.
در جامعه نیمه‌خشک ایران، آب مسئله‌ای اخلاقی و فردی نبوده و نیست. این بحران شکل‌گرفته، که بیشتر محصول سیاست‌ها و استراتژی‌های نوین در ارتباط با آب بوده است- تا صرفا یک تحول اقلیمی- بیش از آنکه راهکار و دستورات اخلاقی را طلب کند، نیازمند رویکردی است که مسئله را اقتصادی-‌اجتماعی و به کلامی بهتر اقتصاد سیاسی بداند تا یک دستور یا آموزش اخلاقی.
برای جامعه‌شناسان محیطِ‌زیست اقتصاد سیاسی محیطِ‌زیست مربوط می‌شود به چگونگی نظارت و مبارزه مردم و تشکل‌ها برای کنترل نهادها و سازمان‌های تولیدکننده و اینکه آیا آنها توانایی تنظیم جریان تولید و مصرف منابع طبیعی را دارند یا خیر. همچنین، پژوهشگران اقتصاد سیاسی محیطِ‌زیست متمرکز می‌شوند بر روی تلاش‌های محیطِ‌زیستی این جریان‌ها و نظارت مجموعه قانون‌گذار بر روند انباشت ثروت بدون تهدید خدمات محیطِ‌زیستی همانند مکان‌های امن زندگی، آب و غذای سالم.
از‌این‌رو تلاش‌های عوامل غیردولتی، بنگاه‌ها و جنبش‌های اجتماعی محیطِ‌زیست برای شکل‌دادن سیاست‌ها و رفتارهای مربوط به محیطِ‌زیست در حیطه اقتصاد سیاسی محیطِ‌زیست است (رودل، روبرتز و کارمین،2011). در‌واقع نظارت مردمی یا قدرت‌نداشتن آنها در مباحث اقتصادی و سیاسی محیطِ‌زیست، از مباحث مطالعاتی اقتصاد سیاسی محیطِ‌زیست است.
در همین راستا بحث اشنایبرگ (1980) در‌زمینه روند افزاینده تولید1 که افزایش مصرف و بالابردن سود را با نادیده‌گرفتن حقوق انسانی و تخریب محیطِ‌زیست به همراه دارد، مسئله محیطِ‌زیست و منابع طبیعی اعم از آب و زمین و ... را در رابطه تنگاتنگ با مسئله اقتصاد، سیاست و قدرت قرار می‌دهد. در‌واقع مواجهه سیاست‌های نوین اقتصادی و سیطره قدرت بنگاه‌های خاص بر منابع طبیعی، مسئله آب را بیش از آنکه اقلیمی یا اخلاقی تفسیر کند نیازمند تحلیل اقتصادی و اجتماعی می‌داند.
واکنش به این مسئله، نیازمند رابطه متقابل شهروند، دولت و بنیادهای اقتصادی در رابطه با آب است. این رابطه متقابل در نقد ساختار قدرت و نظام اقتصادی شکل می‌گیرد و در برابر حرکت‌هایی است که درصدد کالایی‌کردن محیطِ‌زیست و منابع طبیعی-از‌جمله آب- و به حداکثر رساندن سود از منابع طبیعی هستند.
ازاین‌رو است که جنبش‌های دوگانه‌ای (پولانی،2001) که در برابر این حرکت قد علم کرده‌اند و سیاست‌های کالایی‌شدن محیطِ‌زیست را به چالش کشیده‌اند بیش از آنکه با رویکرد فردی یا اخلاقی با مسئله، روبه‌رو شوند به‌صورت ساختاری، نهادهای قدرت و منافع اقتصادی را نشانه رفته‌اند.
درنتیجه، هر نوع واکنش در جوامع شهری ایران که به‌جای تأکید بر این دو بُعد، تمرکز را فقط بر مسئله اخلاقی یا فردی شهروندان قرار دهد، راه به بیراهه برده است. اگر‌چه بحث‌های آموزشی و آگاه‌سازی شهروندان در‌زمینه حفاظت از آب یا مصرف آن، بخش مهمی از جنبش‌های محیطِ‌زیستی است اما این حفاظت و آگاه‌سازی می‌بایست در راستای تعریف جایگاه قدرت در کنترل منابع آبی -و به همراه آن زمین و مالکیت- و کارکردهای اقتصادی و سیاسی این کنترل نیز شکل گیرد.
در‌واقع برای واکنش مناسب به این بحران، لازم است شهروندان آگاه به سیاست‌های ملی و منطقه‌ای آب بوده و همچنین بر جریان‌های مولد مصرف‌کننده آن و مرتبط با مالکیت زمین که منابع، کیفیت و دسترسی شهروندان به آب را تهدید می‌کند، نظارت و کنترل داشته باشند. در غیر این صورت راهکارهایی که بدون توجه به مسئله اقتصادی- سیاسی محیطِ‌زیست، فقط به توصیه‌های فردی و اخلاقی در قبال بحران آب می‌پردازند خود عاملی خواهند شد در کنار بقیه عوامل برای تبدیل این بحران به تراژدی آینده جامعه ایرانی.
مسئله تاریخی آب در ایران، امروزه به دلیل مدیریت نامناسب آب و سیاست‌های اقتصادی که منابع طبیعی، از‌جمله آب را کالایی برای سود بیشتر در نظر می‌گرفته‌اند، تبدیل به بحران شده است. نبود شناخت واقعی از این بحران و پرداختن در مسیر غلط برای حل آن، می‌تواند تراژدی آب را برای آینده جامعه ایرانی زودتر رقم بزند. از‌این‌رو جنبش‌های محیطِ‌زیستی ایران می‌بایست بحران فعلی آب را در بستر اقتصاد سیاسی آن موردبررسی قرار دهند و واکنش‌های خود را در چارچوب آن تنظیم کنند.
Schnaiberg, A. 1980. The Environment: From Surplus to Scarcity. NY: Oxford
Rudel, T.K. Roberts, J.T and Carmin, J. 2011. "Political economy of the environment." Annual Review of Sociology 37: 221-238.
Polanyi, K. 2001. "The Great Transformation: The Political and Economic Origins of Our Time". Beacon Press; 2 edition
1- of production) treadmill

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.