حمید رضا جانباز، مدیرعامل شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور
جیرهبندی راه آخر است
سایه بحران آب را تقریبا همه احساس کردهاند و بعضیها هم صرفهجویی پیشه کردهاند؛ اما صرفهجویی در مصرف آب شرب، بهتنهایی، راهکار مواجهه و عبور از این بحران نیست. این را مدیرعامل شرکت سهامی مهندسی آبوفاضلاب کشور میگوید و معتقد است باید در حوزه آب کشور طرحی نو درانداخت. به باور حمیدرضا جانباز، برای ساماندهی حوزه آب کشور راه بسیار دور و درازی داریم. وی از شیرینکردن آب دریا و سیستم جدید تصفیه فاضلاب در کشور سخن گفت و بر ضرورت استفاده از دانش روز در این حوزه تأکید کرد. گفتوگوی ما با حمید رضا جانباز، مدیرعامل شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور را در ادامه بخوانید:
ایران به مرز بحران آبی رسیده است. نظر شما در رابطه با این موضوع چیست؟
ایران کشور خشکی است، متأسفانه هم وضعیت بارش در وضعیت مطلوب نیست و هم درجه حرارت بالاست و در سالهای گذشته هم افزایش دما پیدا کرده بنابراین این باور که ما در کشور خشکی هستیم و وضعیت آبی کشور در مرز بحران قرار دارد، به نظر من واقعا درست است.
برداشت شما از شرایط موجودی آبهای زیرزمینی، بهخصوص تأمین آبهای شرب، چطور است. آیا واقعا میتوان گفت در سالهای آتی حتی سال بعد، ما جیرهبندی گستردهای خواهیم داشت یا خیر؟
سؤال شما دو بخش دارد: در بخش اول، درباره منابع آب سؤال فرمودید؛ بخش دوم درباره مصارف. اگر اجازه دهید من این دو سؤال را بهصورت تفکیکی پاسخ دهم. درباره اینکه وضعیت منابع آب کشور درحالحاضر به چه مرحلهای رسیده است باید گفت که ما الان از منابع آب کشور اضافهبرداشت داریم که یکی آبهای زیرزمینی و دیگری آبهای سطحی است. البته باتوجهبه اینکه بخش آب شرب فقط شش درصد مصرف کل آب کشور را به خود اختصاص میدهد، ما در موضوع برداشت آب از آبهای زیرزمینی در یک رقابت مغلوبه به نفع بخش آب کشاورزی داریم تأمین آب میکنیم و باتوجهبه مصرف بیشازحد این بخش، منابع آب زیرزمینی بهشدت دچار افت شده است. درحالحاضر، هم مسائل کیفی را و هم مشکلات کمی را شاهد هستیم. الان بخش زیادی از سفرههای آب زیرزمینی ما کیفیت اصلیاش را از دست داده است. علاوهبراینکه ما مشکلات کیفیت آب را هم داریم. آبها هرروز سختیاش افزایش پیدا میکند، میزان شوری آب افزایش پیدا میکند و این آبها (آب زیرزمینی) نیاز دارند توسط بارشها، مجددا احیا شوند و کیفیت آب ارتقا پیدا کند و ما در بخش تأمین آب، هم در آبهای سطحی و هم در آبهای زیرزمینی با وجود
اضافهبرداشتهایی که شاهد هستیم و همچنین کمبود بارشها، مشکلاتی داریم.
در بخش مصرف چه شرایطی داریم؟
در بخش مصرف هم وزارت نیرو این را اعلام کرده که چه به لحاظ ملاحظات اجتماعی و چه به لحاظ ملاحظات فنی، ما برنامهای برای جیرهبندی آب (جیرهبندی برنامهریزیشده آب شرب) نداریم. جیرهبندی آب بهعنوان آخرین راهکار است. در جیرهبندی آب ممکن است بخشی از مشترکین در یک محدوده در ساعتی از طول شبانهروز آب نداشته باشند این یعنی شبکه خالی میشود. پروخالیشدن شبکه بهلحاظ مسائل فنی مشکلاتی را ایجاد میکند، سرعت آب تغییر میکند و جهت جریان متفاوت میشود. شبکه هوا میگیرد؛ بنابراین ما همیشه کلا بهعنوان آخرین راهکار، جیرهبندی را در موضوع مدیریت مصرف در دستور کار قرار میدهیم. کاری که الان ما داریم انجام میدهیم درواقع هوشمندسازی شبکه و مدیریت بر فشار است. مدیریت بر فشار اینگونه است که با یک فشار متعادل هم میزان پرت آب و هدررفت آب را کاهش میدهیم؛ هم مشترک متوجه میشود که آب به مقدار کافی ندارد و هم در زمان استفاده از شیرهای اهرمی و شیرهای پیچی كه قديمي هستند آب کمتری مصرف میشود؛ بنابراین دستور کار ما مدیریت مصرف جیرهبندی نیست؛ بلکه مدیریت فشار است.
اشاره کردید به بحث مدیریت فشار و هدررفت آب؛ اصلا کل سیستم آبرسانی ما در آبرسانی شهری بهگونهای است که ما بگوییم در این شبکه ما حداقل هدررفت آب، یعنی چند درصد هدررفت و پرتی آب در سیستم شبکه داریم. حالا مصارف منزل و هدررفت در شبکه خانگی بماند، در خود سیستم الان وضعیت ما چگونه است؟
ما در ترمهای مدیریت مصرف، با موضوع هدررفت آب بر اساس تعریف IWA که مرجع ذیربط است، انجمن بینالمللی آب، تعریفی داریم با عنوان «آب بدون درآمد». آب بدون درآمد دو بخش اصلی دارد: درواقع یکی هدررفتهای ظاهری است و دیگری هدررفتهای واقعی. هدررفتهای واقعی آن میزان آبی است که از مخازن، خطوط انتقال، شبکههای توزیع و انشعاب منازل خارج میشود، از دسترس خارج میشود و متوسط کشور در این بخش 13.7 درصد است. این میزان متوسط هدررفت واقعی ماست. ولی میزان آب بدون درآمد کشور حدود 24.7 درصد بر اساس صورتهای مالی سال گذشته محاسبه شده؛ بنابراین آنچه از دسترس خارج میشود 13.7 درصد است که برنامههایی هم در کاهش آن در دستور کار وزارت نیرو و شرکت مصرف فاضلاب کشور تدوین شده، در دستور کار است و این مستلزم صرف هزینههای خودش است. در خیلی از کشورهای پیشرفته این میزان خیلی کم و در کشورهایی مثل ژاپن این عدد به حدود سه درصد کاهش پیدا کرده است. در خیلی از کشورهای اروپایی این میزان بین شش تا هشت درصد است؛ بنابراین بستگی دارد به جنس لوله، سال ساخت لوله، نحوه اجرا، کیفیت اجرای کار و سطح فنّاوری و مدیریت هوشمند فشار شبکه.
خب بحث پیشگیری؛ فرمودید بودجهای برای شبکه آبرسانی و توزیع، نیاز است، ازطرفدیگر هم ما بودجههایی قطعا برای فرهنگسازی مصرف آب هزینه میکنیم؛ اینها چقدر موفق بوده و چقدر میتواند تأثیرگذار باشد، باتوجهبه اینکه کل مصرف شرب آب فرمودید شش درصد است؛ چقدر در حوزههای دیگر بهخصوص در کشاورزی و صنعت این فرهنگسازی صورت گرفته؟ این اقدامات پیشگیرانه برای کاهش مصرف چقدر بر مدیریت آب کشور تأثیرگذار است؟
من یک نکته را ابتدا باید اشاره بکنم و آن نکتهای مهم است؛ درست است که بخش کشاورزی حدود 92 درصد مصرف آب شرب کل کشور را به خودش اختصاص میدهد، ولی اگر صرفهجویی هم در بخش کشاورزی به وجود آید در همهجا به معنای تأمین آب شرب نیست. چون در کیفیت لازم را ندارد. در خیلی از مناطق نياز به انتقال آب و سامانه انتقال آب است که ما اجرا بکنیم. ضمن اینکه اثر بسیار زیادی را در مدیریت منابع آب خواهد داشت. صرفهجویی در بخش آب کشاورزی، موضوع مهمی است که این بهمعنای این مطلب نیست که حتما این آب صرفهجویی شده به درد آب شرب میخورد؛ یعنی حداقل با روشهای متعارف شاید در بخشی از مناطق این اتفاق نیفتد. مطلب بعدی در موضوع اطلاعرسانی، آموزش و بهطورکلی موضوعات فرهنگی است. این موضوع هم از آن مباحث بسیار مهمی است که شاید واقعا درحالحاضر باید توجه بیشتری به آن شود. الان شما شاهد هستید که در صحبتهای مقامات ارشد کشور در موضوع چالش آب، یعنی مقاممعظمرهبری، ریاست محترم جمهور و در صحبتهای معاوناول محترم رئیسجمهور دغدغه آب بهعنوان دغدغههای اصلی مطرح شده است. در مجلس، مباحث زیادی را به خود اختصاص داده است. این چالش، چالش روزانه
ماست. مسئله همه ماست. مسئله مشترک ماست و این اتفاق هم باید بیفتد؛ یعنی مسئله آب، باید تبدیل شود به مسئله همه و مسئله روز؛ چراکه وقتی ابعاد بسیار زیادی دارد از وجوه مختلف بر زندگی مردم اثر میگذارد. هم مبنای اقتصادی و هم مبنای اجتماعی و هم مبنای امنیتی دارد. ما در موضوع اطلاعرسانی، شیوههای اطلاعرسانی، استفاده درست از فضای رسانه و استفاده از ظرفیتهای اجتماعی نظیر سازمانهای مردمنهاد باید بیشتر از گذشته کار کنیم. این دغدغه باید توسط همه ذیمدخلان در مدیریت آب، هم بررسی و هم اطلاعرسانی شود؛ راهکارهای مشترک را بدهند. درواقع به آن مفاهمه برسیم که این مسئله، مسئله اصلی کشور است چه در حال و چه در آینده؛ که انشاءالله درباره آن تدبیر بکنیم.
فرمودید بخش آبی که اگر صرفهجویی شود در حوزه کشاورزی بهراحتی در بعضی مناطق قابلتبدیل به آب شرب نیست. خب میخواهم ببینم کل منابع آبهای زیرزمینی ما چند درصد آن قابلیت تبدیل به آب شرب را دارند با سیستم فعلی تصفیه آب و آبرسانی کشور؟
ما درحالحاضر حدود 60 درصد از آب شرب کشور را از منابع آب زیرزمینی استفاده میکنیم و البته بنا به موقعیت مختلف، در استانهای متفاوت این میزان، متفاوت است. در برخی از استانها صددرصد میزان آب مصرفی، آب زیرزمینی است. برخی از مناطق مثلا مثل شهرهای شمالی کشور مخصوصا استان گیلان یا برخی از شهرهای استان خوزستان، یا خود شهر تهران حجم زیادی برای تأمین آب شرب از آبهای سطحی تأمین میشود. در شرایط متعارف در تهران بیش از 60 درصد از آب سطحی استفاده میشود؛ بنابراین میشود گفت بخش عمدهای از کشور هنوز هم متکی به آبهای زیرزمینی است.
سایه بحران آب را تقریبا همه احساس کردهاند و بعضیها هم صرفهجویی پیشه کردهاند؛ اما صرفهجویی در مصرف آب شرب، بهتنهایی، راهکار مواجهه و عبور از این بحران نیست. این را مدیرعامل شرکت سهامی مهندسی آبوفاضلاب کشور میگوید و معتقد است باید در حوزه آب کشور طرحی نو درانداخت. به باور حمیدرضا جانباز، برای ساماندهی حوزه آب کشور راه بسیار دور و درازی داریم. وی از شیرینکردن آب دریا و سیستم جدید تصفیه فاضلاب در کشور سخن گفت و بر ضرورت استفاده از دانش روز در این حوزه تأکید کرد. گفتوگوی ما با حمید رضا جانباز، مدیرعامل شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور را در ادامه بخوانید:
ایران به مرز بحران آبی رسیده است. نظر شما در رابطه با این موضوع چیست؟
ایران کشور خشکی است، متأسفانه هم وضعیت بارش در وضعیت مطلوب نیست و هم درجه حرارت بالاست و در سالهای گذشته هم افزایش دما پیدا کرده بنابراین این باور که ما در کشور خشکی هستیم و وضعیت آبی کشور در مرز بحران قرار دارد، به نظر من واقعا درست است.
برداشت شما از شرایط موجودی آبهای زیرزمینی، بهخصوص تأمین آبهای شرب، چطور است. آیا واقعا میتوان گفت در سالهای آتی حتی سال بعد، ما جیرهبندی گستردهای خواهیم داشت یا خیر؟
سؤال شما دو بخش دارد: در بخش اول، درباره منابع آب سؤال فرمودید؛ بخش دوم درباره مصارف. اگر اجازه دهید من این دو سؤال را بهصورت تفکیکی پاسخ دهم. درباره اینکه وضعیت منابع آب کشور درحالحاضر به چه مرحلهای رسیده است باید گفت که ما الان از منابع آب کشور اضافهبرداشت داریم که یکی آبهای زیرزمینی و دیگری آبهای سطحی است. البته باتوجهبه اینکه بخش آب شرب فقط شش درصد مصرف کل آب کشور را به خود اختصاص میدهد، ما در موضوع برداشت آب از آبهای زیرزمینی در یک رقابت مغلوبه به نفع بخش آب کشاورزی داریم تأمین آب میکنیم و باتوجهبه مصرف بیشازحد این بخش، منابع آب زیرزمینی بهشدت دچار افت شده است. درحالحاضر، هم مسائل کیفی را و هم مشکلات کمی را شاهد هستیم. الان بخش زیادی از سفرههای آب زیرزمینی ما کیفیت اصلیاش را از دست داده است. علاوهبراینکه ما مشکلات کیفیت آب را هم داریم. آبها هرروز سختیاش افزایش پیدا میکند، میزان شوری آب افزایش پیدا میکند و این آبها (آب زیرزمینی) نیاز دارند توسط بارشها، مجددا احیا شوند و کیفیت آب ارتقا پیدا کند و ما در بخش تأمین آب، هم در آبهای سطحی و هم در آبهای زیرزمینی با وجود
اضافهبرداشتهایی که شاهد هستیم و همچنین کمبود بارشها، مشکلاتی داریم.
در بخش مصرف چه شرایطی داریم؟
در بخش مصرف هم وزارت نیرو این را اعلام کرده که چه به لحاظ ملاحظات اجتماعی و چه به لحاظ ملاحظات فنی، ما برنامهای برای جیرهبندی آب (جیرهبندی برنامهریزیشده آب شرب) نداریم. جیرهبندی آب بهعنوان آخرین راهکار است. در جیرهبندی آب ممکن است بخشی از مشترکین در یک محدوده در ساعتی از طول شبانهروز آب نداشته باشند این یعنی شبکه خالی میشود. پروخالیشدن شبکه بهلحاظ مسائل فنی مشکلاتی را ایجاد میکند، سرعت آب تغییر میکند و جهت جریان متفاوت میشود. شبکه هوا میگیرد؛ بنابراین ما همیشه کلا بهعنوان آخرین راهکار، جیرهبندی را در موضوع مدیریت مصرف در دستور کار قرار میدهیم. کاری که الان ما داریم انجام میدهیم درواقع هوشمندسازی شبکه و مدیریت بر فشار است. مدیریت بر فشار اینگونه است که با یک فشار متعادل هم میزان پرت آب و هدررفت آب را کاهش میدهیم؛ هم مشترک متوجه میشود که آب به مقدار کافی ندارد و هم در زمان استفاده از شیرهای اهرمی و شیرهای پیچی كه قديمي هستند آب کمتری مصرف میشود؛ بنابراین دستور کار ما مدیریت مصرف جیرهبندی نیست؛ بلکه مدیریت فشار است.
اشاره کردید به بحث مدیریت فشار و هدررفت آب؛ اصلا کل سیستم آبرسانی ما در آبرسانی شهری بهگونهای است که ما بگوییم در این شبکه ما حداقل هدررفت آب، یعنی چند درصد هدررفت و پرتی آب در سیستم شبکه داریم. حالا مصارف منزل و هدررفت در شبکه خانگی بماند، در خود سیستم الان وضعیت ما چگونه است؟
ما در ترمهای مدیریت مصرف، با موضوع هدررفت آب بر اساس تعریف IWA که مرجع ذیربط است، انجمن بینالمللی آب، تعریفی داریم با عنوان «آب بدون درآمد». آب بدون درآمد دو بخش اصلی دارد: درواقع یکی هدررفتهای ظاهری است و دیگری هدررفتهای واقعی. هدررفتهای واقعی آن میزان آبی است که از مخازن، خطوط انتقال، شبکههای توزیع و انشعاب منازل خارج میشود، از دسترس خارج میشود و متوسط کشور در این بخش 13.7 درصد است. این میزان متوسط هدررفت واقعی ماست. ولی میزان آب بدون درآمد کشور حدود 24.7 درصد بر اساس صورتهای مالی سال گذشته محاسبه شده؛ بنابراین آنچه از دسترس خارج میشود 13.7 درصد است که برنامههایی هم در کاهش آن در دستور کار وزارت نیرو و شرکت مصرف فاضلاب کشور تدوین شده، در دستور کار است و این مستلزم صرف هزینههای خودش است. در خیلی از کشورهای پیشرفته این میزان خیلی کم و در کشورهایی مثل ژاپن این عدد به حدود سه درصد کاهش پیدا کرده است. در خیلی از کشورهای اروپایی این میزان بین شش تا هشت درصد است؛ بنابراین بستگی دارد به جنس لوله، سال ساخت لوله، نحوه اجرا، کیفیت اجرای کار و سطح فنّاوری و مدیریت هوشمند فشار شبکه.
خب بحث پیشگیری؛ فرمودید بودجهای برای شبکه آبرسانی و توزیع، نیاز است، ازطرفدیگر هم ما بودجههایی قطعا برای فرهنگسازی مصرف آب هزینه میکنیم؛ اینها چقدر موفق بوده و چقدر میتواند تأثیرگذار باشد، باتوجهبه اینکه کل مصرف شرب آب فرمودید شش درصد است؛ چقدر در حوزههای دیگر بهخصوص در کشاورزی و صنعت این فرهنگسازی صورت گرفته؟ این اقدامات پیشگیرانه برای کاهش مصرف چقدر بر مدیریت آب کشور تأثیرگذار است؟
من یک نکته را ابتدا باید اشاره بکنم و آن نکتهای مهم است؛ درست است که بخش کشاورزی حدود 92 درصد مصرف آب شرب کل کشور را به خودش اختصاص میدهد، ولی اگر صرفهجویی هم در بخش کشاورزی به وجود آید در همهجا به معنای تأمین آب شرب نیست. چون در کیفیت لازم را ندارد. در خیلی از مناطق نياز به انتقال آب و سامانه انتقال آب است که ما اجرا بکنیم. ضمن اینکه اثر بسیار زیادی را در مدیریت منابع آب خواهد داشت. صرفهجویی در بخش آب کشاورزی، موضوع مهمی است که این بهمعنای این مطلب نیست که حتما این آب صرفهجویی شده به درد آب شرب میخورد؛ یعنی حداقل با روشهای متعارف شاید در بخشی از مناطق این اتفاق نیفتد. مطلب بعدی در موضوع اطلاعرسانی، آموزش و بهطورکلی موضوعات فرهنگی است. این موضوع هم از آن مباحث بسیار مهمی است که شاید واقعا درحالحاضر باید توجه بیشتری به آن شود. الان شما شاهد هستید که در صحبتهای مقامات ارشد کشور در موضوع چالش آب، یعنی مقاممعظمرهبری، ریاست محترم جمهور و در صحبتهای معاوناول محترم رئیسجمهور دغدغه آب بهعنوان دغدغههای اصلی مطرح شده است. در مجلس، مباحث زیادی را به خود اختصاص داده است. این چالش، چالش روزانه
ماست. مسئله همه ماست. مسئله مشترک ماست و این اتفاق هم باید بیفتد؛ یعنی مسئله آب، باید تبدیل شود به مسئله همه و مسئله روز؛ چراکه وقتی ابعاد بسیار زیادی دارد از وجوه مختلف بر زندگی مردم اثر میگذارد. هم مبنای اقتصادی و هم مبنای اجتماعی و هم مبنای امنیتی دارد. ما در موضوع اطلاعرسانی، شیوههای اطلاعرسانی، استفاده درست از فضای رسانه و استفاده از ظرفیتهای اجتماعی نظیر سازمانهای مردمنهاد باید بیشتر از گذشته کار کنیم. این دغدغه باید توسط همه ذیمدخلان در مدیریت آب، هم بررسی و هم اطلاعرسانی شود؛ راهکارهای مشترک را بدهند. درواقع به آن مفاهمه برسیم که این مسئله، مسئله اصلی کشور است چه در حال و چه در آینده؛ که انشاءالله درباره آن تدبیر بکنیم.
فرمودید بخش آبی که اگر صرفهجویی شود در حوزه کشاورزی بهراحتی در بعضی مناطق قابلتبدیل به آب شرب نیست. خب میخواهم ببینم کل منابع آبهای زیرزمینی ما چند درصد آن قابلیت تبدیل به آب شرب را دارند با سیستم فعلی تصفیه آب و آبرسانی کشور؟
ما درحالحاضر حدود 60 درصد از آب شرب کشور را از منابع آب زیرزمینی استفاده میکنیم و البته بنا به موقعیت مختلف، در استانهای متفاوت این میزان، متفاوت است. در برخی از استانها صددرصد میزان آب مصرفی، آب زیرزمینی است. برخی از مناطق مثلا مثل شهرهای شمالی کشور مخصوصا استان گیلان یا برخی از شهرهای استان خوزستان، یا خود شهر تهران حجم زیادی برای تأمین آب شرب از آبهای سطحی تأمین میشود. در شرایط متعارف در تهران بیش از 60 درصد از آب سطحی استفاده میشود؛ بنابراین میشود گفت بخش عمدهای از کشور هنوز هم متکی به آبهای زیرزمینی است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.