بازگشت از شکارگری به پرستاری*
سید محمد بهشتی .رییس پژوهشکده میراث فرهنگی
بر اساس پیشبینیهای کارشناسی، ما تا سال 1420 در بحران آب به سر خواهیم برد هر چقدر هم جلوتر میرویم شدیدتر میشود و من شخصا از این اتفاقی که دارد میافتد بسیار خوشحالم چون من فکر میکنم که مسلما در سال 1420 نه قنات فراموش میشود نه قنات حذف میشود؛ زیرا سرزمین ما سرزمین ویژهای است که همه ظرفیتهای زیستی و نهفقط آب در آن بالقوه هست و ظرفیت زیستی بالفعل زیادی ندارد. یعنی اگر خلاقیت انسانی از قوه به فعل درآوردن منابع زیستی را حذف کنید در این سرزمین فقط میشود چوپانی کرد و هیچ جور دیگری نمیشود زندگی کرد. به تاریخ هم که نگاه کنید از آغاز یکجانشینی بشر که کهنترین آثارش در این سرزمین هست تا حدود 70 سال پیش رفتار ما با سرزمینمان همین بود و برای اینکه منابع زیستی سرزمینمان را استحصال کنیم ناگزیر بودیم که خودمان عضو اکوسیستم باشیم و نه عنصری خارج از آن؛ پس هیچ چیزی را به اکوسیستم تحمیل نمیکردیم. تمام تلاشمان این بود که اکوسیستم را در محیطزیست خودمان اعتلا ببخشیم این رویکرد را با محیط اروپا مقایسه کنید. در اروپا منابع زیستی بالفعلهستند نه بالقوه. در محیط بالفعل هنر انسان فعلیتبخشیدن به قوه نیست، بلکه هنر
انسان دراین است که چگونه آن منبع زیستی بالفعل را به چنگ آورد. اروپاییان در تاریخ هیچگاه برای پدیدآمدن منابع اصلی زیستی ایفای نقش نکردهاند و البته ضرورتی هم نداشته است. اروپا تا قرون وسطی سرتاسر جنگل بود که مهمترین دشمن زیست به شمار میرفت و از زمانی که با به کارگیری فلزات توانستند تبر بسازند و درختان را بِبُرند (یعنی از هزار سال تا هزارو 200 سال پیش تا قرن هجدهم) تمام اروپا را از جنگل پاک کردند. چون بهمثابه مانع زیستی شمرده میشد و باید از آن مانع عبور میکردند تا به یک منبع زیستی مانند زمین قابل کشت دست پیدا کنند. بهعبارتدیگر زیستن در اروپا به عضونبودن در سامانه زیستی موکول بود؛ اما در این سرزمین ناگزیر بودهایم همه منابع زیستی را از قوه به فعل درآوریم وگرنه امکان زیستن وجود نداشت. در سرزمین ما، زیستن موکول به این بود که ما عضو سامانه زیستی باشیم نه علیرغم سامانه زیستی. اما از جایی، یک منبعی به نام نفت پیدا کردیم که رفتار ما شبیه اروپاییها شد و اتفاقا خود اروپاییها هم برای ما پیدا کردند و ما در پدیدآمدن نفت هیچ نقشی ایفا نکردیم، چیزی را از قوه به فعل درنیاوردیم و از روزگاری که نفت در سرزمینمان
کشف شد تا امروز آن را استخراج کردیم و خام فروختیم. تا پایان دوره قاجار قبیح بود که ما ماده خام از کشورمان به جای دیگری صادر کنیم. هیچ ماده خامی از سرزمینمان به خارج صادر نمیکردیم. از زمانی که نفت پیدا شد و عادت کردیم به خامخواری و خامفروشی رفتهرفته این رفتار در همه اعضا و جوارح ما نفوذ کرد و رسید به جایی که امروز حتی حوصله نداریم برای پدیدآمدن آب، ایفای نقش کنیم آب را مثل نفت شکار میکنیم و این همان شیوهای بود که در اروپا رایج بود و اقشار گذشته فقط درباره آب تابع الگویی ازقوه به فعل درآوردن نبوده است درباره کشاورزی و اهلیکردن حیوانات و معماری و شهرسازی و صنعت و همه چیز ما مطابق همین الگو عمل میکردهایم و من این الگو را «الگوی پرستارانه» نامگذاری میکنم؛ یعنی این منابع با پرستاری اعتلا پیدا میکنند؛ شبیه همان کاری که باغبان میکند. در محیط اروپا اما شما ناگزیر به شکارگری هستید. از زمانی که نفت به چرخه اقتصادی ما وارد شد رفتهرفته در همه امور زندگی دچار احوال شکارگری شدیم. خوشبختانه کشور ما دچار بحران آب میشود و این بحران هم شدید است و تخمین میزنند که 50 میلیون نفر از جمعیت سرزمین ما مشکل آب
خواهند داشت و یعنی میتوان پیشبینی کرد 15 سال بعد در نقاطی از کشور زندانیهایی خواهید داشت که جرمشان کشاورزی خواهد بود. ما در سال 1335 در کشورمان 135 هزار روستا داشتیم؛ امروز میگویند حدودا 60 هزار روستا (و در روایتی 40 هزار روستا) و تا 10، 15 سال دیگر میرسیم به حدود 20 هزار روستا؛ یعنی 20 هزار روستایی که ما نتوانستیم با برنامههایمان نابودشان کنیم؛ یعنی برمیگردیم به قبل از دوره اشکانیان. در دوره اشکانیان قنات رواج پیدا کرد. البته از خیلی دورتر این فناوری را داشتهایم ولی از دوره اشکانیان قنات رواج پیدا کرد. از دوره اشکانیان تا دوره قاجار هرچه نقطه قابلزیست در ایران هست شناسایی میشود و اتفاقا مهمترین عاملی که اجازه میدهد که ما بتوانیم این نقاط بالقوه قابلزیست را قابلزیست کنیم قنات است؛ برای همین است که در این کشور حدود 500 هزار رشته قنات داریم. اگر قرار است در این سرزمین زندگی کنیم باید عاقل شویم و دوباره عضو اکوسیستم شویم و این خیلی کار پیچیده و سختی است. بحران آب جدید نیست؛ الان صدایش درمیآید و از خیلی قبلتر در وزارت نیرو میدانستند کسی که باید صرفهجویی میکرد خود دولت بود. وقتی دو بنگاه
بزرگ صنعتی مثل فولاد مبارکه و ذوبآهن را کنار جدیترین رودخانه فلات مرکزیمان، زایندهرود، مینشانیم و تقریبا همه آب این رودخانه را مصرف میکند و به مردم بگوییم صرفهجویی کنید، بهتدریج مردمی که در جنوب این رودخانه هستند اعتراض میکنند چرا آب کوهرنگ به یزد منتقل میشود و در روزنامه میخوانیم در یزد پرورش مرغابی راه انداختهاند. این بوالهوسی در مصرف است آب و ناشی از احوال شکارگری ست. همه مردم این سرزمین یعنی سیاستمداران، برنامهریزان مهندسان آب و سازه و اقتصاددانان یکایک باید متقاعد شوند و دست از این احوال شکارگری بردارند و این بسیار زمانبر است و خدا را شکر که این بحران 30 سال ادامه دارد چون برای متقاعد شدن همه و تغییر رویه 30 سال لازم است. اگر دو سال بود زود میگذشت و دوباره به همان شیوه و احوال گذشته برمیگشتیم. هنوز دنبال این هستیم که اگر بحران طول بکشد با پول نفت بهوسیله آب شیرینکن یا انتقال آب از خلیج فارس بر بحران کمآبی غلبه کنیم اما هیچکدام از این راهحلهای شکارگرانه نمیتواند مشکلات ما را برطرف کند و فقط منابع ما را نابود میکند. ما باید اندازههای محیطمان و همچنین جنس محیطمان را بشناسیم و
هم اندازه و همجنس با محیطمان شویم برای این تغییر رویکرد درسهای بسیار زیادی قنات دارد قنات به ما نشان میدهد در طول هزاران سال ما هیچوقت منابع فرزندانمان را شکار نکردهایم اما در این 70 سال ما منابعی را شکار کردیم که بعضیهایش تا 800 سال، 900 سال دیگر نمیتواند جبران شود؛ یعنی ما از جیب نوادگان خودمان تا هزار سال دیگر خوردهایم. قنات نشان میدهد نسبت به این سرزمینمان چقدر مرتکب خطا و خیانت شدهایم و مسیر اشتباه رفتیم. در منطقه خراسان، مقنیها با لباس سفید داخل قنات میروند و اگر در جریان حفر قنات کشته شوند شهید محسوب میشوند و امروز ما مقنیها را بیمه نمیکنیم. تا زمانی که ما دچار بحران آب نمیشدیم این حرفها فانتزی بود و میگفتند در مورد قدیمها مثلا درباره کوروش افتخار بکنیم به آن که ما در گذشته اینهمه فناوری داشتیم و چشمآبیها و موبورها همه در برابر آن سر تعظیم فرود میآورند ما هم به این گذشته افتخار کنیم، ولی هیچ درسی نگیریم در حال حاضر فرصت افتخارکردن را از دست دادهایم الان فرصت عاقلشدن دوباره و دستبرداشتن از این احوال شکارگری و عضویت در سامانه زیستی است. ما برای هر قطره آبی که وارد این
سرزمین میشده نقشه داشتهایم اگر این قطره آب میباریده است نه جاری میشده نه در زمین فرو میرفته بلکه یک لایه نازکی از زمین را فقط خیس میکرده و کشت دیم داشته است و اگر این آب روی سطح زمین جریان پیدا میکرد با بند و هزار ترفند دیگر آن را مدیریت میکردیم و زیر سایه قرار میدادیم که حداکثر بهرهوری را بکنیم اگر در زمین میرفت قنات را با ابزار تمهیدات قطرهقطرهاش را استفاده میکردیم. یعنی ما هیچ صحنهای نبوده است که از ظرفیت بالقوه این منبع حیاتی استفاده نکنیم؛ یعنی از این ظرفیت و همه تمهیدات شناخت، استهحال امثال و بهرهبرداری مناسب با شرایط سرزمین ایران، پرستاری میکرد همه صحنهها همه صورتهای مختلفش را مدیریت میکرد و برای همین من توصیهام این است که این فرصت مغتنم بحران 30 ساله آب حداقل کسانی که سازشان هنوز کمی کوک هست دریابند.
به قول حافظ
دریاست تجلی او دریاب وقت و دریاب
هان ای زیان رسیده وقت تجارت آمد
* متن ویراسته سخنرانی ارائهشده در سلسله نشستهای «آب، فرهنگ و جامعه» که ازسوی اندیشکده تدبیرآب باهمکاری انجمن جامعهشناسی ایران برگزار شده است.
بر اساس پیشبینیهای کارشناسی، ما تا سال 1420 در بحران آب به سر خواهیم برد هر چقدر هم جلوتر میرویم شدیدتر میشود و من شخصا از این اتفاقی که دارد میافتد بسیار خوشحالم چون من فکر میکنم که مسلما در سال 1420 نه قنات فراموش میشود نه قنات حذف میشود؛ زیرا سرزمین ما سرزمین ویژهای است که همه ظرفیتهای زیستی و نهفقط آب در آن بالقوه هست و ظرفیت زیستی بالفعل زیادی ندارد. یعنی اگر خلاقیت انسانی از قوه به فعل درآوردن منابع زیستی را حذف کنید در این سرزمین فقط میشود چوپانی کرد و هیچ جور دیگری نمیشود زندگی کرد. به تاریخ هم که نگاه کنید از آغاز یکجانشینی بشر که کهنترین آثارش در این سرزمین هست تا حدود 70 سال پیش رفتار ما با سرزمینمان همین بود و برای اینکه منابع زیستی سرزمینمان را استحصال کنیم ناگزیر بودیم که خودمان عضو اکوسیستم باشیم و نه عنصری خارج از آن؛ پس هیچ چیزی را به اکوسیستم تحمیل نمیکردیم. تمام تلاشمان این بود که اکوسیستم را در محیطزیست خودمان اعتلا ببخشیم این رویکرد را با محیط اروپا مقایسه کنید. در اروپا منابع زیستی بالفعلهستند نه بالقوه. در محیط بالفعل هنر انسان فعلیتبخشیدن به قوه نیست، بلکه هنر
انسان دراین است که چگونه آن منبع زیستی بالفعل را به چنگ آورد. اروپاییان در تاریخ هیچگاه برای پدیدآمدن منابع اصلی زیستی ایفای نقش نکردهاند و البته ضرورتی هم نداشته است. اروپا تا قرون وسطی سرتاسر جنگل بود که مهمترین دشمن زیست به شمار میرفت و از زمانی که با به کارگیری فلزات توانستند تبر بسازند و درختان را بِبُرند (یعنی از هزار سال تا هزارو 200 سال پیش تا قرن هجدهم) تمام اروپا را از جنگل پاک کردند. چون بهمثابه مانع زیستی شمرده میشد و باید از آن مانع عبور میکردند تا به یک منبع زیستی مانند زمین قابل کشت دست پیدا کنند. بهعبارتدیگر زیستن در اروپا به عضونبودن در سامانه زیستی موکول بود؛ اما در این سرزمین ناگزیر بودهایم همه منابع زیستی را از قوه به فعل درآوریم وگرنه امکان زیستن وجود نداشت. در سرزمین ما، زیستن موکول به این بود که ما عضو سامانه زیستی باشیم نه علیرغم سامانه زیستی. اما از جایی، یک منبعی به نام نفت پیدا کردیم که رفتار ما شبیه اروپاییها شد و اتفاقا خود اروپاییها هم برای ما پیدا کردند و ما در پدیدآمدن نفت هیچ نقشی ایفا نکردیم، چیزی را از قوه به فعل درنیاوردیم و از روزگاری که نفت در سرزمینمان
کشف شد تا امروز آن را استخراج کردیم و خام فروختیم. تا پایان دوره قاجار قبیح بود که ما ماده خام از کشورمان به جای دیگری صادر کنیم. هیچ ماده خامی از سرزمینمان به خارج صادر نمیکردیم. از زمانی که نفت پیدا شد و عادت کردیم به خامخواری و خامفروشی رفتهرفته این رفتار در همه اعضا و جوارح ما نفوذ کرد و رسید به جایی که امروز حتی حوصله نداریم برای پدیدآمدن آب، ایفای نقش کنیم آب را مثل نفت شکار میکنیم و این همان شیوهای بود که در اروپا رایج بود و اقشار گذشته فقط درباره آب تابع الگویی ازقوه به فعل درآوردن نبوده است درباره کشاورزی و اهلیکردن حیوانات و معماری و شهرسازی و صنعت و همه چیز ما مطابق همین الگو عمل میکردهایم و من این الگو را «الگوی پرستارانه» نامگذاری میکنم؛ یعنی این منابع با پرستاری اعتلا پیدا میکنند؛ شبیه همان کاری که باغبان میکند. در محیط اروپا اما شما ناگزیر به شکارگری هستید. از زمانی که نفت به چرخه اقتصادی ما وارد شد رفتهرفته در همه امور زندگی دچار احوال شکارگری شدیم. خوشبختانه کشور ما دچار بحران آب میشود و این بحران هم شدید است و تخمین میزنند که 50 میلیون نفر از جمعیت سرزمین ما مشکل آب
خواهند داشت و یعنی میتوان پیشبینی کرد 15 سال بعد در نقاطی از کشور زندانیهایی خواهید داشت که جرمشان کشاورزی خواهد بود. ما در سال 1335 در کشورمان 135 هزار روستا داشتیم؛ امروز میگویند حدودا 60 هزار روستا (و در روایتی 40 هزار روستا) و تا 10، 15 سال دیگر میرسیم به حدود 20 هزار روستا؛ یعنی 20 هزار روستایی که ما نتوانستیم با برنامههایمان نابودشان کنیم؛ یعنی برمیگردیم به قبل از دوره اشکانیان. در دوره اشکانیان قنات رواج پیدا کرد. البته از خیلی دورتر این فناوری را داشتهایم ولی از دوره اشکانیان قنات رواج پیدا کرد. از دوره اشکانیان تا دوره قاجار هرچه نقطه قابلزیست در ایران هست شناسایی میشود و اتفاقا مهمترین عاملی که اجازه میدهد که ما بتوانیم این نقاط بالقوه قابلزیست را قابلزیست کنیم قنات است؛ برای همین است که در این کشور حدود 500 هزار رشته قنات داریم. اگر قرار است در این سرزمین زندگی کنیم باید عاقل شویم و دوباره عضو اکوسیستم شویم و این خیلی کار پیچیده و سختی است. بحران آب جدید نیست؛ الان صدایش درمیآید و از خیلی قبلتر در وزارت نیرو میدانستند کسی که باید صرفهجویی میکرد خود دولت بود. وقتی دو بنگاه
بزرگ صنعتی مثل فولاد مبارکه و ذوبآهن را کنار جدیترین رودخانه فلات مرکزیمان، زایندهرود، مینشانیم و تقریبا همه آب این رودخانه را مصرف میکند و به مردم بگوییم صرفهجویی کنید، بهتدریج مردمی که در جنوب این رودخانه هستند اعتراض میکنند چرا آب کوهرنگ به یزد منتقل میشود و در روزنامه میخوانیم در یزد پرورش مرغابی راه انداختهاند. این بوالهوسی در مصرف است آب و ناشی از احوال شکارگری ست. همه مردم این سرزمین یعنی سیاستمداران، برنامهریزان مهندسان آب و سازه و اقتصاددانان یکایک باید متقاعد شوند و دست از این احوال شکارگری بردارند و این بسیار زمانبر است و خدا را شکر که این بحران 30 سال ادامه دارد چون برای متقاعد شدن همه و تغییر رویه 30 سال لازم است. اگر دو سال بود زود میگذشت و دوباره به همان شیوه و احوال گذشته برمیگشتیم. هنوز دنبال این هستیم که اگر بحران طول بکشد با پول نفت بهوسیله آب شیرینکن یا انتقال آب از خلیج فارس بر بحران کمآبی غلبه کنیم اما هیچکدام از این راهحلهای شکارگرانه نمیتواند مشکلات ما را برطرف کند و فقط منابع ما را نابود میکند. ما باید اندازههای محیطمان و همچنین جنس محیطمان را بشناسیم و
هم اندازه و همجنس با محیطمان شویم برای این تغییر رویکرد درسهای بسیار زیادی قنات دارد قنات به ما نشان میدهد در طول هزاران سال ما هیچوقت منابع فرزندانمان را شکار نکردهایم اما در این 70 سال ما منابعی را شکار کردیم که بعضیهایش تا 800 سال، 900 سال دیگر نمیتواند جبران شود؛ یعنی ما از جیب نوادگان خودمان تا هزار سال دیگر خوردهایم. قنات نشان میدهد نسبت به این سرزمینمان چقدر مرتکب خطا و خیانت شدهایم و مسیر اشتباه رفتیم. در منطقه خراسان، مقنیها با لباس سفید داخل قنات میروند و اگر در جریان حفر قنات کشته شوند شهید محسوب میشوند و امروز ما مقنیها را بیمه نمیکنیم. تا زمانی که ما دچار بحران آب نمیشدیم این حرفها فانتزی بود و میگفتند در مورد قدیمها مثلا درباره کوروش افتخار بکنیم به آن که ما در گذشته اینهمه فناوری داشتیم و چشمآبیها و موبورها همه در برابر آن سر تعظیم فرود میآورند ما هم به این گذشته افتخار کنیم، ولی هیچ درسی نگیریم در حال حاضر فرصت افتخارکردن را از دست دادهایم الان فرصت عاقلشدن دوباره و دستبرداشتن از این احوال شکارگری و عضویت در سامانه زیستی است. ما برای هر قطره آبی که وارد این
سرزمین میشده نقشه داشتهایم اگر این قطره آب میباریده است نه جاری میشده نه در زمین فرو میرفته بلکه یک لایه نازکی از زمین را فقط خیس میکرده و کشت دیم داشته است و اگر این آب روی سطح زمین جریان پیدا میکرد با بند و هزار ترفند دیگر آن را مدیریت میکردیم و زیر سایه قرار میدادیم که حداکثر بهرهوری را بکنیم اگر در زمین میرفت قنات را با ابزار تمهیدات قطرهقطرهاش را استفاده میکردیم. یعنی ما هیچ صحنهای نبوده است که از ظرفیت بالقوه این منبع حیاتی استفاده نکنیم؛ یعنی از این ظرفیت و همه تمهیدات شناخت، استهحال امثال و بهرهبرداری مناسب با شرایط سرزمین ایران، پرستاری میکرد همه صحنهها همه صورتهای مختلفش را مدیریت میکرد و برای همین من توصیهام این است که این فرصت مغتنم بحران 30 ساله آب حداقل کسانی که سازشان هنوز کمی کوک هست دریابند.
به قول حافظ
دریاست تجلی او دریاب وقت و دریاب
هان ای زیان رسیده وقت تجارت آمد
* متن ویراسته سخنرانی ارائهشده در سلسله نشستهای «آب، فرهنگ و جامعه» که ازسوی اندیشکده تدبیرآب باهمکاری انجمن جامعهشناسی ایران برگزار شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.