|

امنيت غذايي در مخاطره

سیدمحمدسعید نوری‌نائینی.اقتصاددان، عضو هیات علمی دانشگاه شهید بهشتی

امنيت غذايي يعني همه مردم، هميشه و همه‌جا، به غذاي كافي، مغذي، سالم و سازگار با فرهنگ و حفظ كرامت انساني دسترسي داشته باشند. تأمین امنيت غذايي، صدقه‌دادن و خيريه نيست؛ حقي است كه هركدام از اعضای جامعه دارند و همه کشورهای عضو سازمان ملل آن را به‌عنوان حق شهروندان خود پذیرفته‌اند؛ اما پرسش مهم و کلیدی این ‌است که امنيت غذايي ما چگونه تأمين مي‌شود؟ به‌طور‌خلاصه غذاي موردنیاز کشور را بايد يا توليد يا وارد كنيم تا از نظر كلان، امنيت غذايي جامعه‌ تأمين شود. موفقيت این اقدام بسته به اين است كه جامدتين با هم موافق باشند. در امنيت غذايي زماني اين موفقيت حاصل مي‌شود كه مايعتين (دو مايع نفت و آب) هماهنگ باشند. اگر اين دو را داشته باشيم، امنيت غذايي داريم. نسل گذشته با وجود صدمه‌های زیادی که دیدند، نفت را مصرف نكردند؛ اما ما اين منابع نفتی موجود را به سرعت مصرف مي‌كنيم. در هشت سال گذشته 800 ميليارد دلار از نفت را مصرف كرده‌ايم؛ بدون اينكه چيزي به دست بياوريم؛ البته نفت بسياري از مسائل دولت را حل كرده است، اما مسائل مردم را نه. اينكه نفت يك نعمت است يا نفرين، باید در جای دیگری به آن پرداخت؛ اما می‌توان گفت تا نفت داريم امنيت غذايي هم داريم. سال 92 هفت ميليون تن گندم وارد كرده‌ايم. 90 درصد روغن موردنیاز کشور و مقدار بسیار زیادی ذرت وارد كرده‌ايم. به‌طورمتوسط، 50 درصد نيازهاي غذايي خود را وارد كرده‌ايم، هرچند درآمد نفت كم شده، كسي از گرسنگي در كشور ما آسيب نديده است؛ بنابراين تا زماني كه نفت هست امنيت غذايي داريم؛ اما زماني كه نفت پايان يابد، امنيت غذايي‌مان با خطر بسيار شديد مواجه مي‌شود و شاید از دست خواهد رفت؛ بنابراین با نگاه بلندمدت بسیار ضروری است به مسئله آب برای امنیت غذایی بپردازيم كه اهميت بسيار زيادي دارد و يكي از مسائل اساسي امروز اقتصاد ايران است كه متأسفانه مغفول مانده و توجه چندانی به‌ آن نشده است؛ البته اخيرا نهضتي معطوف به آب به‌وجود آمده که اميدوارم در جلب توجه همگانی به اين مسئله کامیاب باشد. همه علماي زيست‌‌شناسي درباره اين مسئله توافق دارند كه در اثر پديده‌هاي اقليمي جديد مانند گرم‌شدن هوا ( (Global Warming یا پديده گلخانه‌اي، هر‌يك درجه حرارت كه در فصل دانه‌بندي غلات افزايش یابد، 10 درصد محصول را كم مي‌كند. يك تجربه علمي دراين‌زمينه در سال 2008 به‌دست آمد. برآورد مي‌شد روسيه طبق تاريخچه‌اش صد ميليون تن غلات توليد كند، ولي در اثر موج گرما كه در فصل رشد غلات ایجاد شد، 40 درصد از محصولات این کشور از بين رفت؛ يعني از صد ميليون، 60 ميليون تن محصول وارد بازار نشد. نتيجه اين شد كه بازار بين‌المللي غذا وارد بحران شد و ترسي به‌وجود آمد و صادركنندگان هم با نگرانی از کمبود یا فرصت‌طلبی مدتی صادرات را محدود کردند، قيمت‌ها بالا رفت و در عرض كمتر از چند ماه، شاخص قيمت از 100 در سال‌ به 300 رسيد؛ يعني قيمت 300 درصد افزايش پيدا كرد و قيمت‌هاي مواد غذايي سه‌برابر شد. نتيجه اين اتفاق در همه دنيا يكي نبود. در كشورهاي غني مانند آمريكا قيمت يك بسته نان كه يك دلار بود 2/1 دلار شد؛ اما در بسياري از كشورهاي درحال‌توسعه و كمتر‌توسعه‌يافته مردم گرسنه كه تعدادشان در دنيا به دو ميليارد نفر مي‌رسد، از دو وعده غذايی روزانه يك وعده را از دست دادند. در اثر اين رخداد، صد ميليون نفر به گرسنگان دنيا اضافه شدند؛ درحالي‌كه از 1973 كه جهان با بحران غذايي مواجه بود تا سال 2008 متوسط قيمت محصولات غذايي روند نزولي داشت و به‌تدريج كاهش پيدا مي‌‌كرد؛ اما پس از اين اتفاق، قيمت‌ها پايين نيامد. اين شاخص پس از مدت‌ها پايين آمده و درحال‌حاضر حدود 220 است؛ اما طبق پيش‌بيني‌ها اين رقم روند صعودي ملايم خواهد داشت. درنتيجه دوران غذاي ارزان در دنيا به‌پايان رسيده است. از اين به بعد، غذا گران‌تر خواهد شد و هر كشوري بايد در برنامه‌ريزي تأمين غذايي خودش به اين واقعيت توجه کند. يك توافق كلي وجود دارد كه در همه‌جای دنيا (با يك تسامح درباره اروپا و آمريكا) به‌ویژه در آفريقا و خاورميانه از آب بسيار بي‌رويه استفاده مي‌شود؛ با اينكه این ‌دو (آفریقا و خاورمیانه) از كم‌آب‌ترين مناطق دنيا هستند، از آب‌هاي زيرزميني بسيار بي‌رويه استفاده مي‌كنند و پايين‌رفتن سفره‌هاي زيرزميني و بحران آب، مسئله‌اي جدي شده است. در ايران دریاچه ارومیه و زاينده‌رود خشك شده‌اند و بختگان و هامون هم در حال خشك‌شدن هستند و مديريت كلان آب، تازه از خواب بيدار شده‌ است که متأسفانه در برخی موارد بسيار دير شده است. بر اساس آمار ارائه‌شده در ایران در سال 1340 از 400ميليارد مترمكعب آبی که از طريق بارش‌ها به زمين مي‌رسید، 135 ميليارد مترمكعب باقی می‌ماند؛ در سال 1392 اين ميزان به 90 ميليارد مترمكعب کاهش یافته است که از اين ميزان هم حدود 92 درصد در كشاورزي استفاده مي‌شود. طبق پيش‌بيني‌هاي متخصصان آب، اگر روند فعلي ادامه پيدا كند، ايران در 20 سال آينده با مشكلات بسیاری مواجه خواهد شد؛ کلان‌شهرهای‌مان بايد جابه‌جا شوند و نتيجه بدتر اينكه، بي‌ترديد در مدت بسيار كوتاهي، با وضع بسيار بد امنيت غذايي مواجه خواهيم شد. پديده ديگري كه در دنيا، به‌ویژه در چين، هند و ايران به‌وجود آمده، برداشت بي‌رويه از آب‌هاي زيرزميني است كه سهم نسل‌هاي آینده را هم برداشت مي‌كنيم؛ البته شرايط كشورهاي عربي از ما بدتر است. بايد از تكنولوژي برای بهبود توسعه و زندگي استفاده كنيم، اما تنها استفاده‌اي كه از تكنولوژي آب كرده‌ايم، اين است كه به وسیله موتورهاي پمپاژ، آبِ چاه‌ها از آب زیرزمینی بي‌رويه و مسرفانه استفاده كرده‌ايم و اینكه چگونه از آب بهتر و اقتصادی استفاده و صرفه‌جويي كنيم؛ به‌طوركلي فراموش شده است. امروزه اصطلاحي در سطح بين‌المللی با این مضمون مطرح است كه «عده‌ای زير حباب آب زندگي مي‌كنند». در سال 2008 كه بحران مالي بزرگ در مسكن آمريكا به‌وجود آمد گفتند مسكن آمريكا زير حباب بود؛ يعني بيش از امكاناتي كه داشت از آن استفاده مي‌كرد. خيلي از جمعيت دنيا اين وضعيت را درباره آب دارند و نمي‌خواهند واقعيت را بپذيرند. اين جمعيت در چين 150 ميليون نفر و در هند 130 ميليون نفر است. حدود 23 كشور، ازجمله ايران هم جزء كساني هستند كه زير حباب آب زندگي مي‌كنند. اگر اين حباب بتركد، همان اتفاقي مي‌افتد كه در بازارهاي مالي آمريكا افتاد؛ منتها اين‌بار درباره منابع آب خواهد بود و مسئله بسيار حساس است؛ مثالي که درباره روسيه زدم این بود که از صد ميليون تن محصول مورد‌انتظار، در اثر يك شوك گرمايي 40 درصد كم شد، اگر اين اتفاق در غرب مياني آمريكا (ميلوست) که 400 ميليون تن محصول غلات دارد،40 درصد آن 160 ميليون تن می‌شود که اگر يكباره از بازار بين‌الملل كم شود، از بحران هم می‌گذرد و يك فاجعه اتفاق می‌افتد. اگر حباب آبي كه زير آن زندگي مي‌كنيم، بتركد از اين شرايط بدتر خواهد بود. نتيجه بعدي خطر و بي‌اطميناني بسيار شديد در زمينه امنيت غذايي است و بايد اين خطر را جدي بگيريم. بحث من بخش غلات و غذاست؛ درحالي‌كه اثر زيست‌محيطي اين بحران را ناديده مي‌گيريم. هر اتفاقي در يك بخش بيفتد، اگر خوب يا بد باشد، سرريزهایي دارد. مهم‌تر از آن، عكس‌العمل‌هاي اجتماعي‌ای كه در اثر چنين فجايعي به‌وجود مي‌آيد هم ناديده گرفته شده؛ درحالي‌كه شاهد بوديم وقايعي كه در اصفهان اتفاق افتاد و آب زاينده‌رود را به يزد بردند، چند نفر در اين ميانه آسیب دیدند. در چهارمحال‌و‌بختياري هم مردم با انتقال آب مخالف بودند. اين موضوعات را نمي‌شود ناديده گرفت. نتيجه بعدي اين است كه هشدارهاي امنيت غذايي بسيار فراتر از غذاست و ممکن است به تولید صنعتي و انسجام اجتماعي هم سرايت كند و درآن‌صورت براي كسي قابل‌تحمل نيست. اما راه‌‌حل چيست؟ اگر نفت را به‌عنوان راه‌حل كنار بگذاريم، بايد به سمت افزايش توليد برويم. افزايش توليد در كشاورزي از دو طريق ممكن است: يا بايد سطح كاشت افزايش یابد يا توليد را در واحد سطح افزايش دهيم. افزايش كاشت در همه‌جای دنيا به‌عنوان يك گزينه منتفي است. همه زمين‌هايي كه قابل‌كشت منطقي باشد تا به حال زير كشت رفته است. در ايران وضع از اين هم بدتر است. در اثر پديده زمين‌خواري، زمين‌هاي بسيار شكننده را گرفته‌ايم که نه زمين كشاورزي است و نه ديم. متخصصان به اين نتيجه رسيده‌اند كه اگر بخواهيم محصول بيشتري داشته باشيم، بايد سطح كشت را كاهش دهيم؛ چون آب موجود براي اين سطح كافي نيست؛ آب را استفاده مي‌كنيم و چيزي هم به دست نمي‌آوريم؛ بنابراين تنها راه افزایش غذا، افزايش بهره‌وري عوامل توليد است. اگر با يك بررسي مختصر كار كارشناسي انجام دهيم، باز در بهترين شکل افزایش بهره‌وري به مهم‌ترين نهاده یعنی آب مي‌رسيم. اگر نتوانيم آب كافي توليد كنيم و از آب درست استفاده كنيم، بقيه عوامل تولید و نهاده‌ها یعنی نه زمين حاصل‌خيز نه بذر و كود و ... قابل استفاده نیست؛ بنابراين راه‌حل ما به استفاده درست از آب و افزایش بهره‌وري آن منتهي مي‌شود. توصيه من درحال‌حاضر، در آغاز برنامه ششم، این است: در بخش كشاورزي به نظرم بايد برنامه ما صددرصد حول استفاده صحيح از آب بچرخد. سازمان و تشكيلات وزارت كشاورزي و سازمان‌هاي وابسته بايد به‌طوركلي تغيير كند و در راستاي استفاده بهينه از آب قرار گيرد. اگر به همين منوال ادامه دهيم، با خطر و تهدید ازمیان‌رفتن امنیت غذایی، محیط‌زیست و تولید صنعتی مواجه می‌شویم. چه كسي از شرايط به وجود آمده بيشتر متضرر خواهد شد؟ متأسفانه آمار دقيقي از خانوارهاي آسيب‌پذير نداريم، اما طبق آمارهاي كلي 71 ميليون نفری که براي دريافت يارانه نام‌نويسي كرده‌اند، درحقيقت خود را مستحق دريافت غذا مي‌دانند؛ حتي اگر عده‌اي هم از نظر مالي واجد اين شرايط نباشند، از نظر روحي خواهان اين شرايط هستند. 800 هزار نفر كودك از اين سهميه غذايي نتوانسته‌اند، استفاده كنند؛ البته تعدادشان در جامعه مطمئنا بالاتر از اين ميزان است. 11 ميليون نفر زیر پوشش كميته امداد هستند. اين ارقام سرسام‌آور است. از هر طرف كه بخواهيم نتيجه‌گيري كنيم تعداد زيادي از افراد آسيب‌پذير هستند.

امنيت غذايي يعني همه مردم، هميشه و همه‌جا، به غذاي كافي، مغذي، سالم و سازگار با فرهنگ و حفظ كرامت انساني دسترسي داشته باشند. تأمین امنيت غذايي، صدقه‌دادن و خيريه نيست؛ حقي است كه هركدام از اعضای جامعه دارند و همه کشورهای عضو سازمان ملل آن را به‌عنوان حق شهروندان خود پذیرفته‌اند؛ اما پرسش مهم و کلیدی این ‌است که امنيت غذايي ما چگونه تأمين مي‌شود؟ به‌طور‌خلاصه غذاي موردنیاز کشور را بايد يا توليد يا وارد كنيم تا از نظر كلان، امنيت غذايي جامعه‌ تأمين شود. موفقيت این اقدام بسته به اين است كه جامدتين با هم موافق باشند. در امنيت غذايي زماني اين موفقيت حاصل مي‌شود كه مايعتين (دو مايع نفت و آب) هماهنگ باشند. اگر اين دو را داشته باشيم، امنيت غذايي داريم. نسل گذشته با وجود صدمه‌های زیادی که دیدند، نفت را مصرف نكردند؛ اما ما اين منابع نفتی موجود را به سرعت مصرف مي‌كنيم. در هشت سال گذشته 800 ميليارد دلار از نفت را مصرف كرده‌ايم؛ بدون اينكه چيزي به دست بياوريم؛ البته نفت بسياري از مسائل دولت را حل كرده است، اما مسائل مردم را نه. اينكه نفت يك نعمت است يا نفرين، باید در جای دیگری به آن پرداخت؛ اما می‌توان گفت تا نفت داريم امنيت غذايي هم داريم. سال 92 هفت ميليون تن گندم وارد كرده‌ايم. 90 درصد روغن موردنیاز کشور و مقدار بسیار زیادی ذرت وارد كرده‌ايم. به‌طورمتوسط، 50 درصد نيازهاي غذايي خود را وارد كرده‌ايم، هرچند درآمد نفت كم شده، كسي از گرسنگي در كشور ما آسيب نديده است؛ بنابراين تا زماني كه نفت هست امنيت غذايي داريم؛ اما زماني كه نفت پايان يابد، امنيت غذايي‌مان با خطر بسيار شديد مواجه مي‌شود و شاید از دست خواهد رفت؛ بنابراین با نگاه بلندمدت بسیار ضروری است به مسئله آب برای امنیت غذایی بپردازيم كه اهميت بسيار زيادي دارد و يكي از مسائل اساسي امروز اقتصاد ايران است كه متأسفانه مغفول مانده و توجه چندانی به‌ آن نشده است؛ البته اخيرا نهضتي معطوف به آب به‌وجود آمده که اميدوارم در جلب توجه همگانی به اين مسئله کامیاب باشد. همه علماي زيست‌‌شناسي درباره اين مسئله توافق دارند كه در اثر پديده‌هاي اقليمي جديد مانند گرم‌شدن هوا ( (Global Warming یا پديده گلخانه‌اي، هر‌يك درجه حرارت كه در فصل دانه‌بندي غلات افزايش یابد، 10 درصد محصول را كم مي‌كند. يك تجربه علمي دراين‌زمينه در سال 2008 به‌دست آمد. برآورد مي‌شد روسيه طبق تاريخچه‌اش صد ميليون تن غلات توليد كند، ولي در اثر موج گرما كه در فصل رشد غلات ایجاد شد، 40 درصد از محصولات این کشور از بين رفت؛ يعني از صد ميليون، 60 ميليون تن محصول وارد بازار نشد. نتيجه اين شد كه بازار بين‌المللي غذا وارد بحران شد و ترسي به‌وجود آمد و صادركنندگان هم با نگرانی از کمبود یا فرصت‌طلبی مدتی صادرات را محدود کردند، قيمت‌ها بالا رفت و در عرض كمتر از چند ماه، شاخص قيمت از 100 در سال‌ به 300 رسيد؛ يعني قيمت 300 درصد افزايش پيدا كرد و قيمت‌هاي مواد غذايي سه‌برابر شد. نتيجه اين اتفاق در همه دنيا يكي نبود. در كشورهاي غني مانند آمريكا قيمت يك بسته نان كه يك دلار بود 2/1 دلار شد؛ اما در بسياري از كشورهاي درحال‌توسعه و كمتر‌توسعه‌يافته مردم گرسنه كه تعدادشان در دنيا به دو ميليارد نفر مي‌رسد، از دو وعده غذايی روزانه يك وعده را از دست دادند. در اثر اين رخداد، صد ميليون نفر به گرسنگان دنيا اضافه شدند؛ درحالي‌كه از 1973 كه جهان با بحران غذايي مواجه بود تا سال 2008 متوسط قيمت محصولات غذايي روند نزولي داشت و به‌تدريج كاهش پيدا مي‌‌كرد؛ اما پس از اين اتفاق، قيمت‌ها پايين نيامد. اين شاخص پس از مدت‌ها پايين آمده و درحال‌حاضر حدود 220 است؛ اما طبق پيش‌بيني‌ها اين رقم روند صعودي ملايم خواهد داشت. درنتيجه دوران غذاي ارزان در دنيا به‌پايان رسيده است. از اين به بعد، غذا گران‌تر خواهد شد و هر كشوري بايد در برنامه‌ريزي تأمين غذايي خودش به اين واقعيت توجه کند. يك توافق كلي وجود دارد كه در همه‌جای دنيا (با يك تسامح درباره اروپا و آمريكا) به‌ویژه در آفريقا و خاورميانه از آب بسيار بي‌رويه استفاده مي‌شود؛ با اينكه این ‌دو (آفریقا و خاورمیانه) از كم‌آب‌ترين مناطق دنيا هستند، از آب‌هاي زيرزميني بسيار بي‌رويه استفاده مي‌كنند و پايين‌رفتن سفره‌هاي زيرزميني و بحران آب، مسئله‌اي جدي شده است. در ايران دریاچه ارومیه و زاينده‌رود خشك شده‌اند و بختگان و هامون هم در حال خشك‌شدن هستند و مديريت كلان آب، تازه از خواب بيدار شده‌ است که متأسفانه در برخی موارد بسيار دير شده است. بر اساس آمار ارائه‌شده در ایران در سال 1340 از 400ميليارد مترمكعب آبی که از طريق بارش‌ها به زمين مي‌رسید، 135 ميليارد مترمكعب باقی می‌ماند؛ در سال 1392 اين ميزان به 90 ميليارد مترمكعب کاهش یافته است که از اين ميزان هم حدود 92 درصد در كشاورزي استفاده مي‌شود. طبق پيش‌بيني‌هاي متخصصان آب، اگر روند فعلي ادامه پيدا كند، ايران در 20 سال آينده با مشكلات بسیاری مواجه خواهد شد؛ کلان‌شهرهای‌مان بايد جابه‌جا شوند و نتيجه بدتر اينكه، بي‌ترديد در مدت بسيار كوتاهي، با وضع بسيار بد امنيت غذايي مواجه خواهيم شد. پديده ديگري كه در دنيا، به‌ویژه در چين، هند و ايران به‌وجود آمده، برداشت بي‌رويه از آب‌هاي زيرزميني است كه سهم نسل‌هاي آینده را هم برداشت مي‌كنيم؛ البته شرايط كشورهاي عربي از ما بدتر است. بايد از تكنولوژي برای بهبود توسعه و زندگي استفاده كنيم، اما تنها استفاده‌اي كه از تكنولوژي آب كرده‌ايم، اين است كه به وسیله موتورهاي پمپاژ، آبِ چاه‌ها از آب زیرزمینی بي‌رويه و مسرفانه استفاده كرده‌ايم و اینكه چگونه از آب بهتر و اقتصادی استفاده و صرفه‌جويي كنيم؛ به‌طوركلي فراموش شده است. امروزه اصطلاحي در سطح بين‌المللی با این مضمون مطرح است كه «عده‌ای زير حباب آب زندگي مي‌كنند». در سال 2008 كه بحران مالي بزرگ در مسكن آمريكا به‌وجود آمد گفتند مسكن آمريكا زير حباب بود؛ يعني بيش از امكاناتي كه داشت از آن استفاده مي‌كرد. خيلي از جمعيت دنيا اين وضعيت را درباره آب دارند و نمي‌خواهند واقعيت را بپذيرند. اين جمعيت در چين 150 ميليون نفر و در هند 130 ميليون نفر است. حدود 23 كشور، ازجمله ايران هم جزء كساني هستند كه زير حباب آب زندگي مي‌كنند. اگر اين حباب بتركد، همان اتفاقي مي‌افتد كه در بازارهاي مالي آمريكا افتاد؛ منتها اين‌بار درباره منابع آب خواهد بود و مسئله بسيار حساس است؛ مثالي که درباره روسيه زدم این بود که از صد ميليون تن محصول مورد‌انتظار، در اثر يك شوك گرمايي 40 درصد كم شد، اگر اين اتفاق در غرب مياني آمريكا (ميلوست) که 400 ميليون تن محصول غلات دارد،40 درصد آن 160 ميليون تن می‌شود که اگر يكباره از بازار بين‌الملل كم شود، از بحران هم می‌گذرد و يك فاجعه اتفاق می‌افتد. اگر حباب آبي كه زير آن زندگي مي‌كنيم، بتركد از اين شرايط بدتر خواهد بود. نتيجه بعدي خطر و بي‌اطميناني بسيار شديد در زمينه امنيت غذايي است و بايد اين خطر را جدي بگيريم. بحث من بخش غلات و غذاست؛ درحالي‌كه اثر زيست‌محيطي اين بحران را ناديده مي‌گيريم. هر اتفاقي در يك بخش بيفتد، اگر خوب يا بد باشد، سرريزهایي دارد. مهم‌تر از آن، عكس‌العمل‌هاي اجتماعي‌ای كه در اثر چنين فجايعي به‌وجود مي‌آيد هم ناديده گرفته شده؛ درحالي‌كه شاهد بوديم وقايعي كه در اصفهان اتفاق افتاد و آب زاينده‌رود را به يزد بردند، چند نفر در اين ميانه آسیب دیدند. در چهارمحال‌و‌بختياري هم مردم با انتقال آب مخالف بودند. اين موضوعات را نمي‌شود ناديده گرفت. نتيجه بعدي اين است كه هشدارهاي امنيت غذايي بسيار فراتر از غذاست و ممکن است به تولید صنعتي و انسجام اجتماعي هم سرايت كند و درآن‌صورت براي كسي قابل‌تحمل نيست. اما راه‌‌حل چيست؟ اگر نفت را به‌عنوان راه‌حل كنار بگذاريم، بايد به سمت افزايش توليد برويم. افزايش توليد در كشاورزي از دو طريق ممكن است: يا بايد سطح كاشت افزايش یابد يا توليد را در واحد سطح افزايش دهيم. افزايش كاشت در همه‌جای دنيا به‌عنوان يك گزينه منتفي است. همه زمين‌هايي كه قابل‌كشت منطقي باشد تا به حال زير كشت رفته است. در ايران وضع از اين هم بدتر است. در اثر پديده زمين‌خواري، زمين‌هاي بسيار شكننده را گرفته‌ايم که نه زمين كشاورزي است و نه ديم. متخصصان به اين نتيجه رسيده‌اند كه اگر بخواهيم محصول بيشتري داشته باشيم، بايد سطح كشت را كاهش دهيم؛ چون آب موجود براي اين سطح كافي نيست؛ آب را استفاده مي‌كنيم و چيزي هم به دست نمي‌آوريم؛ بنابراين تنها راه افزایش غذا، افزايش بهره‌وري عوامل توليد است. اگر با يك بررسي مختصر كار كارشناسي انجام دهيم، باز در بهترين شکل افزایش بهره‌وري به مهم‌ترين نهاده یعنی آب مي‌رسيم. اگر نتوانيم آب كافي توليد كنيم و از آب درست استفاده كنيم، بقيه عوامل تولید و نهاده‌ها یعنی نه زمين حاصل‌خيز نه بذر و كود و ... قابل استفاده نیست؛ بنابراين راه‌حل ما به استفاده درست از آب و افزایش بهره‌وري آن منتهي مي‌شود. توصيه من درحال‌حاضر، در آغاز برنامه ششم، این است: در بخش كشاورزي به نظرم بايد برنامه ما صددرصد حول استفاده صحيح از آب بچرخد. سازمان و تشكيلات وزارت كشاورزي و سازمان‌هاي وابسته بايد به‌طوركلي تغيير كند و در راستاي استفاده بهينه از آب قرار گيرد. اگر به همين منوال ادامه دهيم، با خطر و تهدید ازمیان‌رفتن امنیت غذایی، محیط‌زیست و تولید صنعتی مواجه می‌شویم. چه كسي از شرايط به وجود آمده بيشتر متضرر خواهد شد؟ متأسفانه آمار دقيقي از خانوارهاي آسيب‌پذير نداريم، اما طبق آمارهاي كلي 71 ميليون نفری که براي دريافت يارانه نام‌نويسي كرده‌اند، درحقيقت خود را مستحق دريافت غذا مي‌دانند؛ حتي اگر عده‌اي هم از نظر مالي واجد اين شرايط نباشند، از نظر روحي خواهان اين شرايط هستند. 800 هزار نفر كودك از اين سهميه غذايي نتوانسته‌اند، استفاده كنند؛ البته تعدادشان در جامعه مطمئنا بالاتر از اين ميزان است. 11 ميليون نفر زیر پوشش كميته امداد هستند. اين ارقام سرسام‌آور است. از هر طرف كه بخواهيم نتيجه‌گيري كنيم تعداد زيادي از افراد آسيب‌پذير هستند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.