آب برای صلح منطقهای
سید مختار هاشمی.پژوهشگر انستیتوی نیوکاسل درزمینه پایداری (NIReS)
مقدمه: واژه ژئوپلیتیک جدید
در این نوشتار گفتمان1 جدیدی ارائه میشود که شامل واژه ژئوپولیتیکی متفاوتی از منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا (Middle East and North Africa, MENA) است. واژه ژئوپلیتیکی MENA منعکسکننده وجود ذخایر تجدیدنشونده نفتی در منطقه است و یک تعریف بومی محسوب نمیشود؛ اما واژه جدید «منطقه غرب آسیا و شمال آفریقا» (West Asia and North Africa, WANA) که در شکل(1) نشان داده شده است، تعریف مناسبتری به نظر میرسد همانگونه که مشترکات تاریخی، فرهنگی، دینی و منابع طبیعی دیگر ازجمله ذخایر آب را در بر میگیرد؛ بنابراین سه کشور پاکستان، افغانستان و ترکیه به حوزه منطقه MENA اضافه میشود.
در منطقه غرب آسیا و شمال آفریقا (وانا) حوضههای آبریز رودخانهای و آبخوانهای مشترک زیادی وجود دارد ازجمله:
• حوضه آبریز رودخانه نیل (10 کشور آفریقایی شامل سودان، مصر، اتیوپی و...)
• حوضههای آبریز دریاچه هامون (ایران و افغانستان)
• حوضه آبریز رودخانه ارس (ایران و قفقازستان)
• حوضههای آبریز نهر اردن و دریاچه بحر المیت (اردن، سوریه و فلسطین اشغالی)
• حوضههای آبریز دجله و فرات (ایران، سوریه، عراق و ترکیه)
• آبخوانهای مشترک زیادی ازجمله آبخوان ساحلی و کوهستانی در فلسطین اشغالی
• و...
بنابراین، ایجاد مکانیسمهایی برای همکاری فراملی درزمینه منابع آبوخاک بسیار بدیهی به نظر میرسد.
منطقه وانا (شامل خاورمیانه) در حالت گذار (Transition State) است که نشاندهنده درجهای بالا از عدمثبات سیاسی است. جنبشهای مردمی ناکام مانند «بهار عربی» و اوضاع سیاسی نابسامان و جنگهای داخلی در منطقه مانند سوریه و یمن، ابهامات زیادی درباره چگونگی و مسیر گذار از وضعیت کنونی به آینده را ایجاد کرده است. لازم است که در فرایند تحول (flux) شاخصهای سیاسی- اجتماعی، فرصتها و چالشها بررسی شود تا بتوان آیندهای مناسب و ایدهآل را در منطقه داشته باشیم. مقوله آب فقط یک مقوله اقتصادی، سیاسی و فنی نیست بلکه آب، با فرهنگ و جامعه بشری عجین است؛ بنابراین، ضروری است که آب بهعنوان فرصت برای رسیدن به مکانیسمهایی برای همکاری فراملیتی و ایجاد بستر برای رسیدن به همبستگی و پیوستگی اجتماعی- سیاسی و اقتصادی در منطقه غرب آسیا و شمال آفریقا در نظر گرفته شود.
چالشهای منطقهای و نیاز به راهحلهای منطقهای باتوجهبه نابرابری ثروتهای طبیعی
چالشهای زیادی منطقه غرب آسیا و شمال آفریقا را تهدید میکند؛ ازجمله کمبود آب که امنیت غذا را تحتالشعاع قرار داده است و میتواند عامل مؤثری در معادله امنیت سیاسی باشد. تخریب محیطزیست در شرایط اقلیم و آبوهوای خشک و خشن، تهدید جدیتری بر استقرار سیاسی- اجتماعی منطقه است. یکی از فاکتورهای اصلی، بُعد زیستمحیطی و شرایط اقلیمی خشک است که توازن توسعه و تمدن منطقهای را به هم زده است و ازلحاظ ثروت (منابع نفت، آب، خاک و غیره) باعث تشتت و اختلاف و عدمتقارن و تفاوت2 در بین ملتهای منطقه شده است.
هرچند به برخي از تهديدات اصلي عليه وحدت، انسجام و پايداری اجتماعی منطقه توجه بيشتري شده است، اما تخریب محیطزیست که یکی از فاکتورهای عدم ثبات سیاسی است مد نظر نبوده است. آنچه مسلم است که بیش از 30 میلیون نفر بهعنوان پناهندگان سیاسی- اجتماعی - زیستمحیطی در منطقه وانا زندگی میکنند و موضوع ریشه کندگان یا بیخانمانها3 موضوعی جدی است که در بحران سوریه خود را بهخوبی نشان داده است. با این وصف، اکثر نظریهپردازان در منطقه، موضوع فقرزدایی و امنیت غذایی را در چارچوب حفاظت از محیطزیست ندیدهاند و مسائل زیستمحیطی در پالسیهای اقتصادی، کشاورزی، توسعه منابع آبوخاک بسیار کمرنگ است. دو مسئله مهم برای سیاستگذاری و توسعه منطقهای: (1) بازسازی (reconstruction) بعد از جنگ و آشوب و (2) اقتصاد سبز (Green Economy) است که با محوریت آب میتواند معادله محیطزیست را در منطقه تقویت کند.
پالسی آب در کشورهای وانا مبنی بر استفاده غیرمحدود، نبود سیاست مدیریت تقاضا و عدم ارزشگذاری این منبع محدود است؛ بنابراین برنامههای توسعه در منطقه ناپایدار است و قدرت اکوسیستمها را برای تولید خدماتی مانند غذا، آب و انرژی را کاهش میدهد و درنتیجه امنیت آب و غذا را تهدید میکند. بنابراین جریانسازی مؤثر4 سیاستهای آب، خاک (غذا) و انرژی برای مقابله با چالشها در چارچوب بزرگتر توسعه اجتماعی-اقتصادی لازم است و شامل دو اصل است: (1) ایجاد فرصتها برای مردم بر اساس مدیریت انطباقی/تطبیقی5 و (2) تقویت مقاومت6 مردم که با کمبود، ایستادگی و کرامت خود را حفظ کنند. بنابراین رفاه اجتماعی بدون حفظ کرامت انسانی میسر نخواهد بود.
آب برای جنگ یا صلح؟
آب هم بهعنوان تهدید و علتی برای جنگ در آینده تلقی شده است. بر پايه فرضيه اصلي بعضی از نظریهپردازان، مناقشه بر سر آب به درگيري و جنگ منجر خواهد شد و منتظر وقوع جنگ آب، مخصوصا در خاورمیانه (بخشی از وانا) هستند و این منطقه را مستعد جنگ آب میپندارند و بحران آب را تهدیدی برای امنیت مرزهای کشور میدانند. برایناساس خاورمیانه بیش از مناطق دیگر در معرض خطرات ناشی از مخاصمات آبی قرار دارد و ایران نیز از وضعیت ویژهای برخوردار است؛ ایران دارای 15 مرز مشترک خشکی و آبی است و سالانه 10 میلیارد مترمکعب آب از طریق رودخانههای مشترک وارد کشور شده و حدود هشت میلیارد مترمکعب آب از آن خارج میشود.
با بررسی ادبیات موضوع، سه رویکرد برای همکاری و توافق درباره آبهای مرزی مشترک وجود دارد:
• رویکرد فنی با تشکیل کمیتههای فنی برای اجرای تفاهمنامهها و معاهدات (رویکرد حداقلی محسوب میشود)
• رویکرد سیاسی بر اساس ارتباط و تعامل با کشورها است (این رویکرد کوتاهمدت و بسیار ثابت نیست).
• و رویکرد حقوقی که جامع و بلندمدت است.
برای مثال ایران سعی کرده است با رویکرد حقوقی (جامعترین روش) تکلیف آبهای مشترک خود را روشن کند. سیاست کلان ایران مبنی بر پذیرش اصل بهرهبرداری منصفانه و معقول از رودخانههای مشترک است و بر همین مبنا با همسایگان خود رفتار کرده و توافقنامههای زیادی با کشورهای همسایه امضا کرده است؛ ازجمله معاهده1351 با افغانستان در خصوص هیرمند، پروتکل 1334 رودخانه ساری سو و قرهسو با ترکیه، معاهده 1304 با اتحاد جماهیر شوروی درباره ارس و اترک، موافقتنامه آبهای مرزی 1975 با عراق درباره رودخانههای مشترک و مرزی غرب کشور.
بنا به قول شاهد عینی، مشاور وقت نخستوزیر اردن، در زمان جنگ اعراب با اسرائیل، تیم فنی طرفین برای وضعیت تخصیص نهر اردن با هم جلسه داشتند و با وصف اینکه برنامه تخصیص آب جونستون (سفیر وقت آمریکا در لبنان) پذیرفتنی نبود، اردن و اسرائیل درباره تخصیص این آب مرزی مشترک توافق غیررسمی داشتهاند. توافقنامههای زیادی درحالحاضر در هر یک از این حوضههای آبریز، برای همکاریهای دوجانبه یا چندجانبه وجود دارد ازجمله:
• طرح ابتکاری حوضه نیل - Nile Basin Initiative, NBI - در این طرح مکانیسمهایی برای همکاریهای مشترک ازجمله ایجاد بانک اطلاعاتی مشترک و بازنویسی حقابهها وجود دارد.
• در سال 2008، برنامه عمران سازمان بینالملل (UNDP) میکوشد که برای حوضههای آبریز دجله و فرات مکانیسمی برای همکاری ایجاد کند.
• تفاهمنامههای دوجانبه متعدد بین ایران و افغانستان درباره حقابه دریاچه هامون.
میتوان گفت در برابر گفتمان غالب «جنگ آبها» در این منطقه، تاریخ نشان داده است آب میتواند وسیلهای برای صلح باشد نه جنگ. بر اساس شواهد و تحقیقات موجود، بعيد به نظر ميرسد که تقاضاي آب باعث ايجاد جنگي جديد در خاورميانه شود. درحقيقت کمبود آب بايد به فرصتي براي ايجاد همکاريهاي منطقهاي تبدیل شود.
بنابراین، شواهد نشان میدهد که با وجود اختلافات سیاسی زیاد، کشورهای منطقه خواهان توافق هستند. عملا کشورهای منطقه میکوشند این جنگ صورت نگیرد؛ بنابراین آب، بیشتر فرصتی برای همکاری است؛ زیرا شروع جنگ آب، امنیت کشورها را کاهش میدهد. در ضمن این سؤال وارد است که اتحادیه اروپا توانست میان کشورهای درگیر در دو جنگ جهانی 60 سال صلح و آشتی ایجاد کند و شایسته جایزه صلح نوبل شد پس چرا ما در منطقه این نوع همکاریها را نداشته باشیم؟
آب برای صلح، فراروایتی است که نشان میدهد: 1. آب هدر نمیرود، آب به پاییندست میرود و مرز طبیعی خود را باید طی کند و 2. بدون درنظرگرفتن جنبههای مختلف زیستمحیطی، سیاسی، اجتماعی مهارکردن آب (سدسازی) و مصرف بیرویه از آبخوانهای مشترک پایدار نیست.
ناگفته نماند که آب برای صلح و پایداری از گفتمانهای رایج بوده است. برای مثال، شورای InterAction که متشکل از بیش از 30 نفر از رؤسای جمهور و نخستوزیران اسبق، ازجمله ژین شیراتین (نخستوزیر اسبق کانادا)، فرانس ورانتسکی (صدراعظم اسبق اتریش)، هلمت اشمیت (صدراعظم اسبق المان)، بیل کلینتون (رئیسجمهور اسبق آمریکا)، گرو هارلم براندتلند (نخستوزیر اسبق نروژ) و ... است، در سال 1983 برای ایجاد راهحل برای مشکلات آب و بحران آب در جهان تأسیس شد. همراه با دکتر ولید صالح، نویسنده درزمینه «آب و امنیت سیاسی: اختلافات و تنشها در منطقه غرب آسیا و شمال آفریقا» در سال 2012 تحقیقاتی انجام گرفت که در کتاب «بحران جهانی آب: چارهاندیشی برای امنیت بهعنوان موضوع اضطراری» به چاپ رسید که در اجلاس InterAction ارائه شد. آنچه در این مقاله عنوان میشود این است که مصداقهای تاریخی زیادی وجود دارد که آب میتواند محور همکاریهای فراملیتی (Supranational) باشد. در این یادداشت، اذعان میشود که آب بهعنوان محور صلح و سیاستگذاری مشترک میتواند در منطقه نقش مهمی را ایفا کند. آب نهفقط عامل محدودکنندهای برای تحقق سیاستهای کشاورزی است،
ازجمله سیاستهای خودکفایی و امنیت غذایی، بلکه فرایند بازسازی و پایداری زیستمحیطی در گرو سیاست آب پایدار است. بنابراین لازم است بر سیاست آب در منطقه تمرکز شود.
کاهش تنش آب در منطقه: جریان سازی سیاستی با تلفیق ارتباط )nexus( آب-غذا-انرژی
شعار روز جهانی برای سال 2015 «آب و توسعه پایدار» است. نخستوزیر اسبق نروژ خانم گرو هارلم براندتلند اولین کسی بود که مفهوم توسعه پایدار را در جهان رایج کرد. در دهه 1970 میلادی، مفهوم پایداری در محافل و قلمرو علمی و آکادمیک رواج یافت؛ اما بعد از انتشار گزارش 1987 کمیسیون جهانی برای محیطزیست و توسعه (WCED) معروف به گزارش براندتلند، مفهوم توسعه پایدار شهرت و برتری و مقبولیت بالایی به دست آورد. مقوله تلفیق ارتباط (nexus) بهعنوان تعریفی از توسعه پایدار در نشست جهانی اقتصادی7 در سال 2008 شکل گرفت؛ اما در چند سال گذشته این اصطلاح کاربرد بیشتری داشته و نقش مهمی را در ادبیات جهانی پیدا کرده است؛ ازجمله اجلاسهای بن در آلمان8 و ششمین نشست جهانی آب9 در مارسی فرانسه در سال و همچنین مذاکرات ریو بعلاوه 20 10 (Rio+20) در سال 2012 11. این مقوله، بحث آب و انرژی و البته غذا (منابع سرزمین) را در بر میگیرد. موضوع نکسس (تلفیق ارتباط) بهطور خلاصه شامل کمبود منابع طبیعی است؛ ازجمله آبوخاک و تأثیر نیروهای محرک مانند تغییر اقلیم، تحولات اجتماعی-اقتصادی و فشارهای ناشی از ازدیاد جمعیت و افزایش مصرف ناشی از این فشارها را
بررسی میکند. آنچه حائز اهمیت است اینکه مقوله نکسس آب- خاک- انرژی درواقع یک کلمه وزوز13 یا شعار نیست بلکه واقعیت میان-رشتهگرایی13 را بیان میکند و تداخل اجزای مختلف سیستمهای پیچیده اجتماعی- زیست بومی14 را نشان میدهد. ارتباط متداخل15 اتکا متقابل و همبستگی16 آب؛ انرژی و غذا باتوجهبه موضوع کمبود و درنتیجه امنیت منابع طبیعی را پیبندی میکند؛ به معنای دیگر، موضوع نکسس آب، انرژی و غذا ارتباط، وابستگی و بههمپیوستگی میان صنعت آب، انرژی و غذا را نشان میدهد؛ همانگونه که آب و انرژی پیشنیاز غذا هستند.
بحث و مناقشه روی معنای امنیت آب و غذا درجهای از ابهام و سردرگمی را نشان میدهد همانگونه که تعریفی یگانه و منحصربهفرد برای این دو اصطلاح وجود ندارد؛ اما امنیت آب یا غذا را میتوان بهعنوان معیار دسترسی مردم در مکان و زمان به آب و غذا یاد کرد. البته واژه «امنیت» معنایی بیش از این دارد؛ زیرا این اصطلاح باتوجهبه بافت و چارچوب مشکل یا مسئله موردبحث، بار معنایی یا دلالت مفهومی مختلفی را میتواند داشته باشد.
امنیت آب متضمن «بهرهبرداری و مهارکردن پتانسیل تولیدی آب و محدودیت اثرات مخرب آن» است. امنیت غذایی به امنیت آب ارتباط داده میشود- بحران کنونی آب درواقع بحران غذایی است-. در جهان امنیت ملی غذایی به یک سیاست متمایز و برجسته کشاورزی تبدیل شده است که بر اساس ازدیاد تولید غذا از طریق کشاورزی آبیاری (مصرف بیشتر آب آبی رنگ) و محصولات بهتر (فناوری پیشرفتهتر) استوار است. این سیاست حمایت و پشتیبانی سازمان بینالملل و دیگر آژانسهای بینالمللی را با هدف تولید غذای بیشتر برای مردم و ایجاد امنیت اجتماعی (کاهش گرسنگی و فقرزدایی) جلب کرده است.
بنابراین سیاست امنیت غذایی، باعث تنش آبی بیشتر (مصرف آب بیشتر در کشاورزی آبیاری) و مصرف انرژی بالاتر شده است. درواقع امنیت غذایی به سیاستهای انرژی وابستگی زیاد دارد. توسعه منابع آبوخاک از سیاستهای بخش انرژی مخصوصا نفت تأثیر گرفته است و منجر به توسعه ناپایدار شده است.
ارتباط امنیت آب و غذا را در مقوله تجارت آب مجازی17 میتوان یافت؛ بنابراین اگر تجارت آب مجازی در برنامه توسعه منطقهای در نظر گرفته شود، توسعه منابع آبهای سطحی/زیرزمینی مرزی مشترک کاهش پیدا میکند و تنش کمتری به وجود خواهد آمد.
مسئله تنش پاییندست-بالادست در سطح محلی جدیتر است
بحث آب، یکی از موضوعهای اصلی ایجاد توازن بین حقوق بالادست و پاییندست است. توسعه منابع آب ناپایدار میتواند که این توازن را خدشهدار کند. برای مثال، در حوضه آبریز دجلهوفرات اتمام پروژه سدسازی آناتولیا یا گاپ در ترکیه بیش از40 درصد آورد آب رودخانههای دجلهوفرات در عراق را کاهش میدهد و این فاجعه زیستمحیطی و اجتماعی-سیاسی بزرگی محسوب میشود. کشور ترکیه که از ذخایر نفتی برخوردار نیست منابع آب را محور تولید انرژی و همچنین توسعه کشاورزی کرده است. برنامه توسعه منابع آب و سدسازی ترکیه با ایران، سوریه و عراق همگرایی ندارد. درعینحال، کشورهای پاییندست ترکیه برای ایجاد پتانسیل برقابی و مخازن آبی برای آبیاری، برنامههای جداگانه دارند. در چنین شرایط رقابتی آب برای غذا در اولویت کار نیست و تناسبی بین سیاست انرژی و سیاست امنیت غذایی وجود ندارد. عراق، ایران و سوریه بهعنوان دولتهای رانتیر18 محسوب میشوند و اقتصاد آنها تکیه بر درآمد نفتی دارد و سیاست آب و غذا متأثر از سیاست انرژی در این کشورها است؛ بنابراین توسعه بخش انرژی (نفت و گاز) که درآمد زیادی دارد از اهمیت بیشتری برخوردار است و انرژی برقابی درصد کمی از
مجموع نیاز انرژی را برآورده میکند.
جنگ بر سر آب، بسیار بعید است زیرا امنیت، آب را بیشتر نمیکند بلکه این کشورها باید تنش در سطح محلی را جدیتر بگیرند. برای مثال، در ایران ما شاهد تنش آب زیادی بین استانهایی مانند اصفهان، چهارمحال و بختیاری و یزد بودیم و بحران آب به نقطه باریکی رسیده است. نمونهای دیگر این است که در کشور فدرال عراق، دولت اقلیم کردستان برنامههای سدسازی و توسعهای زیادی دارد و در بالادست بقیه فدرالی عراق قرار دارد. این برنامههای توسعهای بدون درنظرگرفتن پاییندست، تنش داخلی آب در عراق را تشدید میکند و باید در آینده به آن توجه ویژهای داشت.
باتوجهبه معضل و بحران آب در عراق که در بالا ذکر شد، فرصتی برای همکاریهای فراملیتی ایجاد شده است. نقش اقلیم کردستان عراق مانند زون بافر19 در مثلث ایران-اقلیم کردستان عراق- ترکیه است. از یکسو، حفظ تمامیت ارضی عراق برای ایران حائز اهمیت است؛ بدینسان ایران تمایل زیادی به حفظ وضعیت موجود در عراق ازجمله امنیت اقلیم کردستان دارد. ازسویدیگر ترکیه با سیاست عثمانیسم نوین20 جویای همکاری درزمینهٔ تأمین نفت با اقلیم کردستان است؛ بنابراین، فرصت مهمی برای همکاری این مثلث (ایران-اقلیم کردستان عراق- ترکیه) به وجود آمده است. ناگفته نماند که درجهای از بیاعتمادی هنوز وجود دارد. برای مثال سیاست عثمانیسم نوین ترکیه خالی از غرور «ترکی» نیست و کردها و ایران با دید مثبتی به این مفهوم نمینگرند؛ اما ترکیه میخواهد خود را بهعنوان الگوی اقتصاد سیاسی در جهان عرب و اسلام بر اساس مشترکات تاریخی و فرهنگی معرفی کند که البته در گفتمان جدید ارائهشده مطرح و قابلتأمل است.
تفکر منطقهای نوین)New Regional Thinking(: مکانیسمهای همکاری فراملیتی برای همکاری
در برابر این گفتمان غالب «جنگ آب»، فراروایتی مبتنی بر «تفکر منطقهای» و مبنی بر ارزشهای مشترک برای ایجاد راهکار منطقهای برای سیاستگذاری مشترک منابع آب ارائه میشود.
طرحهای منطقهای سعی کردهاند که تفکر نوینی در منطقه ایجاد کنند ازجمله طرح صلح آبی (رنگ) (Blue Peace Initiative). این تفکر بر اساس مدیریت بهم پیوسته و توسعه پایدار استوار است.
بنابراین، پیشنهاد میشود سازمانهایی فراملیتی و مکانیسمهای تمرکززدایی و ظرفیتسازی و مشارکت در منطقه وانا شامل این مثلث ایجاد شود. روشن و مبرهن است که بحران آب و انرژی را با توافقنامههای دوطرفه نمیتوان حلوفصل کرد؛ بنابراین مکانیسمهای فراملیتی باید چهار فاکتور اصلی را در نظر بگیرند:
1. همکاری در سطح فنی: ایجاد بانک اطلاعات/داده منطقهای؛ این باعث میشود که همکاریهای فنی و علمی تقویت شود.
2. همکاری در سطح سیاسی: ایجاد تشکیلات منطقهای برای تسهیلکردن دیالوگ و اجرای توافقنامهها؛ توسعه چارچوبهای قانونی و پالسی- و لینک شبکههای منطقهای در سطوح مختلف و تسهیلگری برای سیاستگذاری بهم پیوسته، ایجاد مکانیسمهای حل اختلاف فراملیتی باتوجهبه عواملی مانند تغییر اقلیم که باعث تنش آبی بیشتری در آینده خواهد شد، ایجاد سازمانهای فرابخشی و فراملیتی (مانند سازمان آب منطقه وانا)- مکانیسمهایی همچون تمرکززدایی- ظرفیتسازی- مشارکت ذیمدخلان- مشارکت و همکاری بخشهای خصوصی- جامعه محلی
3. تدوین برنامه توسعه منطقهای مبتنی بر اصول پایداری و سهم عادلانه منابع مشترک؛
4. تقویت میراث فرهنگی مشترک برای همکاری منطقهای.
بزرگترین ثروت ملی، ثروت انسانی است و این منطقه دارای ثروت انسانی و منابع باارزشی است. تفکر منطقهای جدیدی باید بر اساس میراث فرهنگی و اخلاقی غنی که منافع ملی هریک در منطقه وفق امیدواری به آیندهای روشن و برای رسیدن به کرامت انسانی تطبیق داده شود، شکل بگیرد. این تفکر جدید تنوع21 را بهعنوان بهره الهی جشن میگیرد چون مایه قدرت و توانمندی است.
بسیاری از افکار وارداتی -از ناسیوناليسم تا سوسیالیسم، از محافظهکاری نوین22 تا کمونیسم- نتوانسته است مشکلات منطقه را حل کند اما ما نیازمندیم که گفتمان بومی را به میان آوریم که بتوانیم با چالشهای تشتت اجتماعی و تخریب زیستمحیطی مقابله کنیم. چالشهای این منطقه به علت عدم حکمرانی خوب (good governance) عمیقتر شده است؛ بنابراین باید بر اساس ثروت اخلاقی و دینی و فرهنگ غنی این منطقه سیاستهای منطقهای جدیدی را تدوین کرد.
پینوشتها
1- Discourse
2- Regional disparity
3- uprooted
4- effective mainstreaming
5- Adaptive management
6- Resilience
7- World Economic Forum
8- Bonn Conference
9-6th World Water Forum
10-Rio+20 negotiations
11- نگاه شود به سایت: http://www.forbes.com/sites/ericagies/2012/06/22/water-energy-food-nexus-in-the-persian-gulf/
12- buzzword
13- Interdisciplinarity
14- Social-Ecological System
15- Interlinkage
16- interdependency
17- مقدار آبی است که یک کالا و یا یک فرآورده کشاورزی در فرایند تولید، مصرف میکند تا به مرحله تکامل برسد و مقدار آن معادل جمع کل آب مصرفی در مراحل مختلف زنجیره تولید از لحظه شروع تا پایان است.
18- Rentier State
19- Buffer zone
20- Neo-Ottomanism
21- Diversity
22- neo-conservatism
مقدمه: واژه ژئوپلیتیک جدید
در این نوشتار گفتمان1 جدیدی ارائه میشود که شامل واژه ژئوپولیتیکی متفاوتی از منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا (Middle East and North Africa, MENA) است. واژه ژئوپلیتیکی MENA منعکسکننده وجود ذخایر تجدیدنشونده نفتی در منطقه است و یک تعریف بومی محسوب نمیشود؛ اما واژه جدید «منطقه غرب آسیا و شمال آفریقا» (West Asia and North Africa, WANA) که در شکل(1) نشان داده شده است، تعریف مناسبتری به نظر میرسد همانگونه که مشترکات تاریخی، فرهنگی، دینی و منابع طبیعی دیگر ازجمله ذخایر آب را در بر میگیرد؛ بنابراین سه کشور پاکستان، افغانستان و ترکیه به حوزه منطقه MENA اضافه میشود.
در منطقه غرب آسیا و شمال آفریقا (وانا) حوضههای آبریز رودخانهای و آبخوانهای مشترک زیادی وجود دارد ازجمله:
• حوضه آبریز رودخانه نیل (10 کشور آفریقایی شامل سودان، مصر، اتیوپی و...)
• حوضههای آبریز دریاچه هامون (ایران و افغانستان)
• حوضه آبریز رودخانه ارس (ایران و قفقازستان)
• حوضههای آبریز نهر اردن و دریاچه بحر المیت (اردن، سوریه و فلسطین اشغالی)
• حوضههای آبریز دجله و فرات (ایران، سوریه، عراق و ترکیه)
• آبخوانهای مشترک زیادی ازجمله آبخوان ساحلی و کوهستانی در فلسطین اشغالی
• و...
بنابراین، ایجاد مکانیسمهایی برای همکاری فراملی درزمینه منابع آبوخاک بسیار بدیهی به نظر میرسد.
منطقه وانا (شامل خاورمیانه) در حالت گذار (Transition State) است که نشاندهنده درجهای بالا از عدمثبات سیاسی است. جنبشهای مردمی ناکام مانند «بهار عربی» و اوضاع سیاسی نابسامان و جنگهای داخلی در منطقه مانند سوریه و یمن، ابهامات زیادی درباره چگونگی و مسیر گذار از وضعیت کنونی به آینده را ایجاد کرده است. لازم است که در فرایند تحول (flux) شاخصهای سیاسی- اجتماعی، فرصتها و چالشها بررسی شود تا بتوان آیندهای مناسب و ایدهآل را در منطقه داشته باشیم. مقوله آب فقط یک مقوله اقتصادی، سیاسی و فنی نیست بلکه آب، با فرهنگ و جامعه بشری عجین است؛ بنابراین، ضروری است که آب بهعنوان فرصت برای رسیدن به مکانیسمهایی برای همکاری فراملیتی و ایجاد بستر برای رسیدن به همبستگی و پیوستگی اجتماعی- سیاسی و اقتصادی در منطقه غرب آسیا و شمال آفریقا در نظر گرفته شود.
چالشهای منطقهای و نیاز به راهحلهای منطقهای باتوجهبه نابرابری ثروتهای طبیعی
چالشهای زیادی منطقه غرب آسیا و شمال آفریقا را تهدید میکند؛ ازجمله کمبود آب که امنیت غذا را تحتالشعاع قرار داده است و میتواند عامل مؤثری در معادله امنیت سیاسی باشد. تخریب محیطزیست در شرایط اقلیم و آبوهوای خشک و خشن، تهدید جدیتری بر استقرار سیاسی- اجتماعی منطقه است. یکی از فاکتورهای اصلی، بُعد زیستمحیطی و شرایط اقلیمی خشک است که توازن توسعه و تمدن منطقهای را به هم زده است و ازلحاظ ثروت (منابع نفت، آب، خاک و غیره) باعث تشتت و اختلاف و عدمتقارن و تفاوت2 در بین ملتهای منطقه شده است.
هرچند به برخي از تهديدات اصلي عليه وحدت، انسجام و پايداری اجتماعی منطقه توجه بيشتري شده است، اما تخریب محیطزیست که یکی از فاکتورهای عدم ثبات سیاسی است مد نظر نبوده است. آنچه مسلم است که بیش از 30 میلیون نفر بهعنوان پناهندگان سیاسی- اجتماعی - زیستمحیطی در منطقه وانا زندگی میکنند و موضوع ریشه کندگان یا بیخانمانها3 موضوعی جدی است که در بحران سوریه خود را بهخوبی نشان داده است. با این وصف، اکثر نظریهپردازان در منطقه، موضوع فقرزدایی و امنیت غذایی را در چارچوب حفاظت از محیطزیست ندیدهاند و مسائل زیستمحیطی در پالسیهای اقتصادی، کشاورزی، توسعه منابع آبوخاک بسیار کمرنگ است. دو مسئله مهم برای سیاستگذاری و توسعه منطقهای: (1) بازسازی (reconstruction) بعد از جنگ و آشوب و (2) اقتصاد سبز (Green Economy) است که با محوریت آب میتواند معادله محیطزیست را در منطقه تقویت کند.
پالسی آب در کشورهای وانا مبنی بر استفاده غیرمحدود، نبود سیاست مدیریت تقاضا و عدم ارزشگذاری این منبع محدود است؛ بنابراین برنامههای توسعه در منطقه ناپایدار است و قدرت اکوسیستمها را برای تولید خدماتی مانند غذا، آب و انرژی را کاهش میدهد و درنتیجه امنیت آب و غذا را تهدید میکند. بنابراین جریانسازی مؤثر4 سیاستهای آب، خاک (غذا) و انرژی برای مقابله با چالشها در چارچوب بزرگتر توسعه اجتماعی-اقتصادی لازم است و شامل دو اصل است: (1) ایجاد فرصتها برای مردم بر اساس مدیریت انطباقی/تطبیقی5 و (2) تقویت مقاومت6 مردم که با کمبود، ایستادگی و کرامت خود را حفظ کنند. بنابراین رفاه اجتماعی بدون حفظ کرامت انسانی میسر نخواهد بود.
آب برای جنگ یا صلح؟
آب هم بهعنوان تهدید و علتی برای جنگ در آینده تلقی شده است. بر پايه فرضيه اصلي بعضی از نظریهپردازان، مناقشه بر سر آب به درگيري و جنگ منجر خواهد شد و منتظر وقوع جنگ آب، مخصوصا در خاورمیانه (بخشی از وانا) هستند و این منطقه را مستعد جنگ آب میپندارند و بحران آب را تهدیدی برای امنیت مرزهای کشور میدانند. برایناساس خاورمیانه بیش از مناطق دیگر در معرض خطرات ناشی از مخاصمات آبی قرار دارد و ایران نیز از وضعیت ویژهای برخوردار است؛ ایران دارای 15 مرز مشترک خشکی و آبی است و سالانه 10 میلیارد مترمکعب آب از طریق رودخانههای مشترک وارد کشور شده و حدود هشت میلیارد مترمکعب آب از آن خارج میشود.
با بررسی ادبیات موضوع، سه رویکرد برای همکاری و توافق درباره آبهای مرزی مشترک وجود دارد:
• رویکرد فنی با تشکیل کمیتههای فنی برای اجرای تفاهمنامهها و معاهدات (رویکرد حداقلی محسوب میشود)
• رویکرد سیاسی بر اساس ارتباط و تعامل با کشورها است (این رویکرد کوتاهمدت و بسیار ثابت نیست).
• و رویکرد حقوقی که جامع و بلندمدت است.
برای مثال ایران سعی کرده است با رویکرد حقوقی (جامعترین روش) تکلیف آبهای مشترک خود را روشن کند. سیاست کلان ایران مبنی بر پذیرش اصل بهرهبرداری منصفانه و معقول از رودخانههای مشترک است و بر همین مبنا با همسایگان خود رفتار کرده و توافقنامههای زیادی با کشورهای همسایه امضا کرده است؛ ازجمله معاهده1351 با افغانستان در خصوص هیرمند، پروتکل 1334 رودخانه ساری سو و قرهسو با ترکیه، معاهده 1304 با اتحاد جماهیر شوروی درباره ارس و اترک، موافقتنامه آبهای مرزی 1975 با عراق درباره رودخانههای مشترک و مرزی غرب کشور.
بنا به قول شاهد عینی، مشاور وقت نخستوزیر اردن، در زمان جنگ اعراب با اسرائیل، تیم فنی طرفین برای وضعیت تخصیص نهر اردن با هم جلسه داشتند و با وصف اینکه برنامه تخصیص آب جونستون (سفیر وقت آمریکا در لبنان) پذیرفتنی نبود، اردن و اسرائیل درباره تخصیص این آب مرزی مشترک توافق غیررسمی داشتهاند. توافقنامههای زیادی درحالحاضر در هر یک از این حوضههای آبریز، برای همکاریهای دوجانبه یا چندجانبه وجود دارد ازجمله:
• طرح ابتکاری حوضه نیل - Nile Basin Initiative, NBI - در این طرح مکانیسمهایی برای همکاریهای مشترک ازجمله ایجاد بانک اطلاعاتی مشترک و بازنویسی حقابهها وجود دارد.
• در سال 2008، برنامه عمران سازمان بینالملل (UNDP) میکوشد که برای حوضههای آبریز دجله و فرات مکانیسمی برای همکاری ایجاد کند.
• تفاهمنامههای دوجانبه متعدد بین ایران و افغانستان درباره حقابه دریاچه هامون.
میتوان گفت در برابر گفتمان غالب «جنگ آبها» در این منطقه، تاریخ نشان داده است آب میتواند وسیلهای برای صلح باشد نه جنگ. بر اساس شواهد و تحقیقات موجود، بعيد به نظر ميرسد که تقاضاي آب باعث ايجاد جنگي جديد در خاورميانه شود. درحقيقت کمبود آب بايد به فرصتي براي ايجاد همکاريهاي منطقهاي تبدیل شود.
بنابراین، شواهد نشان میدهد که با وجود اختلافات سیاسی زیاد، کشورهای منطقه خواهان توافق هستند. عملا کشورهای منطقه میکوشند این جنگ صورت نگیرد؛ بنابراین آب، بیشتر فرصتی برای همکاری است؛ زیرا شروع جنگ آب، امنیت کشورها را کاهش میدهد. در ضمن این سؤال وارد است که اتحادیه اروپا توانست میان کشورهای درگیر در دو جنگ جهانی 60 سال صلح و آشتی ایجاد کند و شایسته جایزه صلح نوبل شد پس چرا ما در منطقه این نوع همکاریها را نداشته باشیم؟
آب برای صلح، فراروایتی است که نشان میدهد: 1. آب هدر نمیرود، آب به پاییندست میرود و مرز طبیعی خود را باید طی کند و 2. بدون درنظرگرفتن جنبههای مختلف زیستمحیطی، سیاسی، اجتماعی مهارکردن آب (سدسازی) و مصرف بیرویه از آبخوانهای مشترک پایدار نیست.
ناگفته نماند که آب برای صلح و پایداری از گفتمانهای رایج بوده است. برای مثال، شورای InterAction که متشکل از بیش از 30 نفر از رؤسای جمهور و نخستوزیران اسبق، ازجمله ژین شیراتین (نخستوزیر اسبق کانادا)، فرانس ورانتسکی (صدراعظم اسبق اتریش)، هلمت اشمیت (صدراعظم اسبق المان)، بیل کلینتون (رئیسجمهور اسبق آمریکا)، گرو هارلم براندتلند (نخستوزیر اسبق نروژ) و ... است، در سال 1983 برای ایجاد راهحل برای مشکلات آب و بحران آب در جهان تأسیس شد. همراه با دکتر ولید صالح، نویسنده درزمینه «آب و امنیت سیاسی: اختلافات و تنشها در منطقه غرب آسیا و شمال آفریقا» در سال 2012 تحقیقاتی انجام گرفت که در کتاب «بحران جهانی آب: چارهاندیشی برای امنیت بهعنوان موضوع اضطراری» به چاپ رسید که در اجلاس InterAction ارائه شد. آنچه در این مقاله عنوان میشود این است که مصداقهای تاریخی زیادی وجود دارد که آب میتواند محور همکاریهای فراملیتی (Supranational) باشد. در این یادداشت، اذعان میشود که آب بهعنوان محور صلح و سیاستگذاری مشترک میتواند در منطقه نقش مهمی را ایفا کند. آب نهفقط عامل محدودکنندهای برای تحقق سیاستهای کشاورزی است،
ازجمله سیاستهای خودکفایی و امنیت غذایی، بلکه فرایند بازسازی و پایداری زیستمحیطی در گرو سیاست آب پایدار است. بنابراین لازم است بر سیاست آب در منطقه تمرکز شود.
کاهش تنش آب در منطقه: جریان سازی سیاستی با تلفیق ارتباط )nexus( آب-غذا-انرژی
شعار روز جهانی برای سال 2015 «آب و توسعه پایدار» است. نخستوزیر اسبق نروژ خانم گرو هارلم براندتلند اولین کسی بود که مفهوم توسعه پایدار را در جهان رایج کرد. در دهه 1970 میلادی، مفهوم پایداری در محافل و قلمرو علمی و آکادمیک رواج یافت؛ اما بعد از انتشار گزارش 1987 کمیسیون جهانی برای محیطزیست و توسعه (WCED) معروف به گزارش براندتلند، مفهوم توسعه پایدار شهرت و برتری و مقبولیت بالایی به دست آورد. مقوله تلفیق ارتباط (nexus) بهعنوان تعریفی از توسعه پایدار در نشست جهانی اقتصادی7 در سال 2008 شکل گرفت؛ اما در چند سال گذشته این اصطلاح کاربرد بیشتری داشته و نقش مهمی را در ادبیات جهانی پیدا کرده است؛ ازجمله اجلاسهای بن در آلمان8 و ششمین نشست جهانی آب9 در مارسی فرانسه در سال و همچنین مذاکرات ریو بعلاوه 20 10 (Rio+20) در سال 2012 11. این مقوله، بحث آب و انرژی و البته غذا (منابع سرزمین) را در بر میگیرد. موضوع نکسس (تلفیق ارتباط) بهطور خلاصه شامل کمبود منابع طبیعی است؛ ازجمله آبوخاک و تأثیر نیروهای محرک مانند تغییر اقلیم، تحولات اجتماعی-اقتصادی و فشارهای ناشی از ازدیاد جمعیت و افزایش مصرف ناشی از این فشارها را
بررسی میکند. آنچه حائز اهمیت است اینکه مقوله نکسس آب- خاک- انرژی درواقع یک کلمه وزوز13 یا شعار نیست بلکه واقعیت میان-رشتهگرایی13 را بیان میکند و تداخل اجزای مختلف سیستمهای پیچیده اجتماعی- زیست بومی14 را نشان میدهد. ارتباط متداخل15 اتکا متقابل و همبستگی16 آب؛ انرژی و غذا باتوجهبه موضوع کمبود و درنتیجه امنیت منابع طبیعی را پیبندی میکند؛ به معنای دیگر، موضوع نکسس آب، انرژی و غذا ارتباط، وابستگی و بههمپیوستگی میان صنعت آب، انرژی و غذا را نشان میدهد؛ همانگونه که آب و انرژی پیشنیاز غذا هستند.
بحث و مناقشه روی معنای امنیت آب و غذا درجهای از ابهام و سردرگمی را نشان میدهد همانگونه که تعریفی یگانه و منحصربهفرد برای این دو اصطلاح وجود ندارد؛ اما امنیت آب یا غذا را میتوان بهعنوان معیار دسترسی مردم در مکان و زمان به آب و غذا یاد کرد. البته واژه «امنیت» معنایی بیش از این دارد؛ زیرا این اصطلاح باتوجهبه بافت و چارچوب مشکل یا مسئله موردبحث، بار معنایی یا دلالت مفهومی مختلفی را میتواند داشته باشد.
امنیت آب متضمن «بهرهبرداری و مهارکردن پتانسیل تولیدی آب و محدودیت اثرات مخرب آن» است. امنیت غذایی به امنیت آب ارتباط داده میشود- بحران کنونی آب درواقع بحران غذایی است-. در جهان امنیت ملی غذایی به یک سیاست متمایز و برجسته کشاورزی تبدیل شده است که بر اساس ازدیاد تولید غذا از طریق کشاورزی آبیاری (مصرف بیشتر آب آبی رنگ) و محصولات بهتر (فناوری پیشرفتهتر) استوار است. این سیاست حمایت و پشتیبانی سازمان بینالملل و دیگر آژانسهای بینالمللی را با هدف تولید غذای بیشتر برای مردم و ایجاد امنیت اجتماعی (کاهش گرسنگی و فقرزدایی) جلب کرده است.
بنابراین سیاست امنیت غذایی، باعث تنش آبی بیشتر (مصرف آب بیشتر در کشاورزی آبیاری) و مصرف انرژی بالاتر شده است. درواقع امنیت غذایی به سیاستهای انرژی وابستگی زیاد دارد. توسعه منابع آبوخاک از سیاستهای بخش انرژی مخصوصا نفت تأثیر گرفته است و منجر به توسعه ناپایدار شده است.
ارتباط امنیت آب و غذا را در مقوله تجارت آب مجازی17 میتوان یافت؛ بنابراین اگر تجارت آب مجازی در برنامه توسعه منطقهای در نظر گرفته شود، توسعه منابع آبهای سطحی/زیرزمینی مرزی مشترک کاهش پیدا میکند و تنش کمتری به وجود خواهد آمد.
مسئله تنش پاییندست-بالادست در سطح محلی جدیتر است
بحث آب، یکی از موضوعهای اصلی ایجاد توازن بین حقوق بالادست و پاییندست است. توسعه منابع آب ناپایدار میتواند که این توازن را خدشهدار کند. برای مثال، در حوضه آبریز دجلهوفرات اتمام پروژه سدسازی آناتولیا یا گاپ در ترکیه بیش از40 درصد آورد آب رودخانههای دجلهوفرات در عراق را کاهش میدهد و این فاجعه زیستمحیطی و اجتماعی-سیاسی بزرگی محسوب میشود. کشور ترکیه که از ذخایر نفتی برخوردار نیست منابع آب را محور تولید انرژی و همچنین توسعه کشاورزی کرده است. برنامه توسعه منابع آب و سدسازی ترکیه با ایران، سوریه و عراق همگرایی ندارد. درعینحال، کشورهای پاییندست ترکیه برای ایجاد پتانسیل برقابی و مخازن آبی برای آبیاری، برنامههای جداگانه دارند. در چنین شرایط رقابتی آب برای غذا در اولویت کار نیست و تناسبی بین سیاست انرژی و سیاست امنیت غذایی وجود ندارد. عراق، ایران و سوریه بهعنوان دولتهای رانتیر18 محسوب میشوند و اقتصاد آنها تکیه بر درآمد نفتی دارد و سیاست آب و غذا متأثر از سیاست انرژی در این کشورها است؛ بنابراین توسعه بخش انرژی (نفت و گاز) که درآمد زیادی دارد از اهمیت بیشتری برخوردار است و انرژی برقابی درصد کمی از
مجموع نیاز انرژی را برآورده میکند.
جنگ بر سر آب، بسیار بعید است زیرا امنیت، آب را بیشتر نمیکند بلکه این کشورها باید تنش در سطح محلی را جدیتر بگیرند. برای مثال، در ایران ما شاهد تنش آب زیادی بین استانهایی مانند اصفهان، چهارمحال و بختیاری و یزد بودیم و بحران آب به نقطه باریکی رسیده است. نمونهای دیگر این است که در کشور فدرال عراق، دولت اقلیم کردستان برنامههای سدسازی و توسعهای زیادی دارد و در بالادست بقیه فدرالی عراق قرار دارد. این برنامههای توسعهای بدون درنظرگرفتن پاییندست، تنش داخلی آب در عراق را تشدید میکند و باید در آینده به آن توجه ویژهای داشت.
باتوجهبه معضل و بحران آب در عراق که در بالا ذکر شد، فرصتی برای همکاریهای فراملیتی ایجاد شده است. نقش اقلیم کردستان عراق مانند زون بافر19 در مثلث ایران-اقلیم کردستان عراق- ترکیه است. از یکسو، حفظ تمامیت ارضی عراق برای ایران حائز اهمیت است؛ بدینسان ایران تمایل زیادی به حفظ وضعیت موجود در عراق ازجمله امنیت اقلیم کردستان دارد. ازسویدیگر ترکیه با سیاست عثمانیسم نوین20 جویای همکاری درزمینهٔ تأمین نفت با اقلیم کردستان است؛ بنابراین، فرصت مهمی برای همکاری این مثلث (ایران-اقلیم کردستان عراق- ترکیه) به وجود آمده است. ناگفته نماند که درجهای از بیاعتمادی هنوز وجود دارد. برای مثال سیاست عثمانیسم نوین ترکیه خالی از غرور «ترکی» نیست و کردها و ایران با دید مثبتی به این مفهوم نمینگرند؛ اما ترکیه میخواهد خود را بهعنوان الگوی اقتصاد سیاسی در جهان عرب و اسلام بر اساس مشترکات تاریخی و فرهنگی معرفی کند که البته در گفتمان جدید ارائهشده مطرح و قابلتأمل است.
تفکر منطقهای نوین)New Regional Thinking(: مکانیسمهای همکاری فراملیتی برای همکاری
در برابر این گفتمان غالب «جنگ آب»، فراروایتی مبتنی بر «تفکر منطقهای» و مبنی بر ارزشهای مشترک برای ایجاد راهکار منطقهای برای سیاستگذاری مشترک منابع آب ارائه میشود.
طرحهای منطقهای سعی کردهاند که تفکر نوینی در منطقه ایجاد کنند ازجمله طرح صلح آبی (رنگ) (Blue Peace Initiative). این تفکر بر اساس مدیریت بهم پیوسته و توسعه پایدار استوار است.
بنابراین، پیشنهاد میشود سازمانهایی فراملیتی و مکانیسمهای تمرکززدایی و ظرفیتسازی و مشارکت در منطقه وانا شامل این مثلث ایجاد شود. روشن و مبرهن است که بحران آب و انرژی را با توافقنامههای دوطرفه نمیتوان حلوفصل کرد؛ بنابراین مکانیسمهای فراملیتی باید چهار فاکتور اصلی را در نظر بگیرند:
1. همکاری در سطح فنی: ایجاد بانک اطلاعات/داده منطقهای؛ این باعث میشود که همکاریهای فنی و علمی تقویت شود.
2. همکاری در سطح سیاسی: ایجاد تشکیلات منطقهای برای تسهیلکردن دیالوگ و اجرای توافقنامهها؛ توسعه چارچوبهای قانونی و پالسی- و لینک شبکههای منطقهای در سطوح مختلف و تسهیلگری برای سیاستگذاری بهم پیوسته، ایجاد مکانیسمهای حل اختلاف فراملیتی باتوجهبه عواملی مانند تغییر اقلیم که باعث تنش آبی بیشتری در آینده خواهد شد، ایجاد سازمانهای فرابخشی و فراملیتی (مانند سازمان آب منطقه وانا)- مکانیسمهایی همچون تمرکززدایی- ظرفیتسازی- مشارکت ذیمدخلان- مشارکت و همکاری بخشهای خصوصی- جامعه محلی
3. تدوین برنامه توسعه منطقهای مبتنی بر اصول پایداری و سهم عادلانه منابع مشترک؛
4. تقویت میراث فرهنگی مشترک برای همکاری منطقهای.
بزرگترین ثروت ملی، ثروت انسانی است و این منطقه دارای ثروت انسانی و منابع باارزشی است. تفکر منطقهای جدیدی باید بر اساس میراث فرهنگی و اخلاقی غنی که منافع ملی هریک در منطقه وفق امیدواری به آیندهای روشن و برای رسیدن به کرامت انسانی تطبیق داده شود، شکل بگیرد. این تفکر جدید تنوع21 را بهعنوان بهره الهی جشن میگیرد چون مایه قدرت و توانمندی است.
بسیاری از افکار وارداتی -از ناسیوناليسم تا سوسیالیسم، از محافظهکاری نوین22 تا کمونیسم- نتوانسته است مشکلات منطقه را حل کند اما ما نیازمندیم که گفتمان بومی را به میان آوریم که بتوانیم با چالشهای تشتت اجتماعی و تخریب زیستمحیطی مقابله کنیم. چالشهای این منطقه به علت عدم حکمرانی خوب (good governance) عمیقتر شده است؛ بنابراین باید بر اساس ثروت اخلاقی و دینی و فرهنگ غنی این منطقه سیاستهای منطقهای جدیدی را تدوین کرد.
پینوشتها
1- Discourse
2- Regional disparity
3- uprooted
4- effective mainstreaming
5- Adaptive management
6- Resilience
7- World Economic Forum
8- Bonn Conference
9-6th World Water Forum
10-Rio+20 negotiations
11- نگاه شود به سایت: http://www.forbes.com/sites/ericagies/2012/06/22/water-energy-food-nexus-in-the-persian-gulf/
12- buzzword
13- Interdisciplinarity
14- Social-Ecological System
15- Interlinkage
16- interdependency
17- مقدار آبی است که یک کالا و یا یک فرآورده کشاورزی در فرایند تولید، مصرف میکند تا به مرحله تکامل برسد و مقدار آن معادل جمع کل آب مصرفی در مراحل مختلف زنجیره تولید از لحظه شروع تا پایان است.
18- Rentier State
19- Buffer zone
20- Neo-Ottomanism
21- Diversity
22- neo-conservatism
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.