|

امنیت غذایی گروگان بهره‌وری آب

فرزام پوراصغر سنگاچین.دکترای برنامه‌ریزی محیط‌زیست

1. چکیده
ایران ‌مانند بسیاری از کشور‌های خشک و نیمه‌خشک جهان به‌شدت با کمبود آب مواجه شده و این پدیده به دلیل افزایش جمعیت، توسعه شهرنشینی، صنعت و کشاورزی، الگوهای نامناسب تولید و مصرف در خلال چند دهه اخیر در حال تشدیدشدن است که پیامد آن به‌صورت طیف گسترده‌ای از مشکلات اجتماعی و زیست‌محیطی در کشور در حال ظهور است. از‌سوی‌دیگر در کنار تحولات اقتصادی و اجتماعی کشور که به کاهش کمی و کیفی آب در کشور منتهی شده است، تغییرات اقلیمی در خلال چند سال اخیر نیز این پدیده را تشدید کرد و به میزان زیادی از کمیت آب کشور کاسته است، به‌گونه‌ای که این متوسط پتانسیل آبی از حدود 130 میلیارد مترمکعب به حدود 120 میلیارد مترمکعب در سال‌های اخیر تنزل کرده است.
یكی از نشانه‌های كمبود شدید آب، خشك‌شدن رودخانه‌هاست. درحال‌حاضر بسیاری از رودخانه‌های جهان به دلیل برداشت‌های بی‌رویه در بالادست، قبل رسیدن به دریا یا دریاچه‌ها خشك می‌شوند. امروزه نمونه‌های متعدد برداشت‌های بی‌رویه از منابع آب كه منجر به فاجعه بوم‌‌شناختی شده، قابل‌ملاحظه است. به‌موازات بروز عواملی كه باعث كاهش آب رودخانه‌های مهم جهان می‌شوند، سفره‌های آب زیر‌زمینی نیز در تمام قاره‌های جهان به علت فراتر‌رفتن تقاضای آب از ظرفیت پایدار، به‌صورت پیوسته در حال نقصان است. تلمبه‌كردن بیش‌ازحد آب، پدیده جدیدی است كه عمدتا در نیم‌قرن اخیر و به كمك فناوری‌هایی نظیر موتور‌های دیزلی و برقی میسر شده است. متأسفانه در برداشت از منابع آب با استفاده از این فناوری‌ها، صرفا ابعاد و نگاه اقتصادی و افزایش تولید، حاكم بوده و به ظرفیت تحمل منابع آب‌های زیر‌زمینی و ملاحظات زیست‌محیطی كمتر توجه شده است. پیامد این موضوع، افت سریع آب‌های زیر‌زمینی و بعضا جایگزین‌شدن این سفره‌ها با آب شور شده و در برخی از موارد بروز پدیده نشست زمین و بروز پدیده بیابانی‌شدن را به همراه دارد؛ پدیده‌هایی كه درحال‌حاضر بسیاری از كشورهای در‌حال‌توسعه واقع در كمربند خشك كره زمین، از‌جمله ایران، با آن دست‌به‌گریبان هستند.
پیامدهای این برداشت بی‌رویه آب از منابع سطحی و زیرزمینی به‌ویژه برای کشورهای در‌حال‌توسعه می‌تواند بسیار فاجعه‌بار باشد؛ زیرا با خشک‌شدن این منابع آبی، دیگر امکان کشاورزی برای بسیاری از جوامع روستایی میسر نخواهد بود و موجی از «آوارگان آب»1 را پدید آورده و موجب مهاجرت گسترده این آوارگان به کانون‌های شهری در این کشورها خواهد شد که پیامدهای سوء آن می‌تواند به‌صورت حاشیه‌نشینی، ناهنجاری‌های اجتماعی و بالاخره معضلات محیط‌زیستی پدیدار شود.
به‌این‌ترتیب مشاهده می‌شود که جهان دارد کسری آب گسترده‌ای را به بار می‌آورد. این کسری آب تا حدودی نامرئی است. ازآنجاکه بیشتر این کسری آب از پمپاژ بیش‌از‌حد از آب‌های زیرزمینی تأمین می‌شود و غالبا به چشم نمی‌آید فرو‌افتادن سفره‌های آب زیرزمینی، برخلاف آتش‌سوزی جنگل‌ها یا توسعه بیابان‌ها، فقط زمانی آشکار می‌شود که چاه‌ها خشک‌شده و مهاجرت‌ها اتفاق بیفتد. از‌سوی‌دیگر، امروزه مسائل و مشکلات آب مانند گذشته دیگر محدود در مرزهای ملی نیست و با امنیت غذایی جامعه جهانی گره خورده است. توفیق‌نداشتن دولت‌ها در محدود‌کردن پمپاژ در حد بازده پایدار سفره‌های آب زیرزمینی، به معنی آن است که اکنون سفره‌های آب کشورهایی که بیش از نیمی از جمعیت جهان را در خود جای داده‌‌اند، دارد فروکش می‌کند. پیامد این پدیده، کاهش تولیدات کشاورزی و به‌ویژه غلات این کشور‌ها و روی‌آوردن آنها به بازارهای جهانی برای تأمین مواد غذایی است. به‌عنوان مثال، تولید غله چین از اوج تاریخی 392 میلیون تن در سال 1998 به حدود 358 میلیون تن در سال 2005 کاهش یافت. بخش زیادی از این کاهش مانند بسیاری از کشورهای جهان ناشی از محدودتر‌شدن فزاینده منابع آب در این کشور است. این مقدار فراتر از محصول تولید‌شده غلات توسط کشور کانادا بود. کشور چین در آن سال توانست این کسری را از برداشت ذخایر خود که در آن مقطع بسیار زیاد بود، جبران کند؛ باوجوداین، در همان سال حدود هفت میلیون تن گندم وارد کرد (لستر براون، 2004).
از منظر تاریخی کمبود آب مسئله‌ای محلی بود و این دولت‌ها بودند که وظیفه داشتند تا بین عرضه و تقاضای آب تعادل برقرار کنند، اما درحال‌حاضر این روند تغییر کرده و موضوع کمبود آب و امنیت غذایی به مسئله‌ای جهانی تبدیل شده و از طریق مبادله بین‌المللی غلات مرزهای ملی را درمی‌نوردد. شناخت اینکه نیازهای واردات غلات در آینده در کجا متمرکز خواهد شد، مستلزم نگریستن به این است که کسری آب، درحال‌حاضر در کجا پدید آمده یا پدید خواهد آمد؛ زیرا تاکنون کشورهایی که غلات خود را وارد می‌کردند، کشورهای کوچک بودند، اما اکنون جامعه جهانی ناظر کسری و کاهش فزاینده آب در کشورهای پرجمعیتی مانند چین و هند است که در صورت استمرار این روند، می‌تواند باعث بروز تنش‌های اساسی در بازار غلات جهان و سرانجام امنیت غذایی شود. به‌عنوان مثال، کشورهایی مانند الجزایر با جمعیت حدود 33 میلیون نفر که بیش از نیمی از غله خود را وارد می‌کند، یعنی آب مجازی آن در غله وارداتی از آب مصرفی برای همه نیازها بیشتر است، به‌شدت نسبت به چنین اختلالاتی در بازار غله جهان آسیب‌پذیر هستند (بانک جهانی، 2014). كشورهایی كه با كمبود منابع آب مواجه هستند، غالبا نیازهای رو‌به‌رشد شهرها و صنایع خود را با كاهش سهم آب بخش كشاورزی و واردات غلات برای جبران كاهش تولید محصولات كشاورزی تأمین می‌كنند. از‌آنجا‌كه یك تُن غله معادل هزار تن آب است، به‌همین‌دلیل واردكردن غله، كارآمدتر از وارد‌كردن آب است که به آب مجازی2 موسوم است. اگر‌چه درگیری‌های نظامی بر سر آب، همیشه محتمل است ولی به نظر می‌رسد كه در آینده رقابت بر سر آب در بازارهای جهانی غلات نمایان خواهد شد. ایران و مصر درحال‌حاضر بیش از كشور ژاپن، كه به‌طور سنتی در واردات گندم پیشرو بوده است، گندم وارد می‌كنند. حدود 40 درصد یا بیشتر از نیاز این دو كشور به غله از طریق واردات تأمین می‌شود. همچنین، تعداد زیادی از كشورهایی كه با محدودیت منابع آب مواجه هستند بخش عمده‌ای از نیاز خود را به غلات با واردات تأمین می‌كنند. مراكش حدود نیمی از غله موردنیاز خود را وارد می‌كند. این رقم برای كشورهای الجزایر و عربستان صعودی حدود 70 درصد است. یمن حدود 80 درصد و اسرائیل نیز بیش از 90 درصد غله خود را با واردات تأمین می‌كنند. به نظر می‌رسد باتوجه‌به افزایش مصرف در كشور چین، این كشور نیز به‌زودی برای تأمین نیازهای خود، به بازار جهانی غلات روی خواهد آورد.
وضعیت منابع و مصارف آب در ایران
توزیع مكانی آب در ایران به دلیل شرایط طبیعی بسیار ناهمگن است. حوضه آبریز خزر با 10.8 درصد مساحت كشور از 18.2 درصد نزولات جوی برخوردار بوده و حوضه آبریز مركزی با 50.7 درصد مساحت، تنها 33.5 درصد حجم بارش را به خود اختصاص داده است. باتوجه‌به مساحت كل خشكی‌های كشور، یعنی 1623 كیلومترمربع و احتساب میانگین بارندگی در سطح كشور حجم كل آب دریافتی بر اساس میانگین 43 ساله 403.2 میلیارد مترمكعب است. این میزان آب هر‌چند كه ازنظر كمی قابل‌توجه است، لیكن به دلیل شرایط آب‌و‌هوایی خشك حاكم بر بخش وسیعی از كشور، مقدار زیادی از آن، یعنی 60 درصد از طریق تبخیر مستقیم از دسترس خارج می‌شود. 11 درصد نیز از طریق جنگل‌ها، مراتع و نواحی كشت دیم تبخیر و تعرق می‌شود. به‌این‌ترتیب درمجموع بیش از 70 درصد از آب‌های دریافتی قبل از وارد‌شدن در چرخه مصرف از طریق تبخیر و تعرق سریعا از دسترس خارج می‌شود. به‌این‌ترتیب حجم آب باقی‌مانده برای كشور حدود 130 میلیارد مترمكعب بوده و درحقیقت پتانسیل آبی كشور را تشكیل می‌دهد؛ بنابراین همه برنامه‌ریزی‌ها می‌بایست بر اساس این حجم آب صورت گیرد.
از مجموع حدود 130 میلیارد مترمکعب پتانسیل آبی كشور به‌طور متوسط حدود 96 میلیارد متر‌مكعب آب سالانه استحصال می‌شود كه از این مقدار بخش كشاورزی با استحصال 88.7 میلیارد مكعب و با سهم بیش از 92 متر‌مكعب بیشترین مصرف را به خود اختصاص داده است؛ بخش‌های شرب و صنعتی نیز به‌ترتیب با مصرف 6 و 1.1 میلیارد متر‌مكعب و سهم 6.4 درصد و 1.2 درصد نیز در رتبه‌های بعدی قرار دارند3.
البته باید یاد‌آور شد که رقم 130 میلیارد مترمکعب که همواره در منابع مختلف به‌عنوان پتانسیل آبی ذکر می‌شود، بر اساس مطالعات اخیر به دلیل خشک‌سالی‌ها و تغییرات اقلیمی کاهش محسوسی یافته است. به‌طوری‌که این مقدار از 130 میلیارد مترمکعب در دوره 1334 الی 1378 (میانگین 45 ساله) به حدود 122.5 میلیارد مترمکعب در دوره 1392-1348 (میانگین 45 ساله) کاهش یافته است. رقم مزبور برای میانگین 15 ساله (دوره 1378 الی 1392) نیز باز هم کاهش نشان داده و رقم 115 میلیارد مترمکعب را نشان می‌دهد. این مقدار در سال‌های اخیر باز هم کاهش نشان داده و میانگین پتانسیل آبی کشور برای دوره پنج‌ساله 1388 الی 1392 حدود 104 میلیارد مترمکعب را نشان می‌دهد که مبین کاهش قابل‌توجه منابع آبی کشور است. جدول 1 حجم پتانسیل آبی کشور را بر اساس آخرین بررسی‌های انجام‌شده توسط وزارت نیرو در مقاطع مختلف نشان می‌دهد.
شاخص بهره‌وری آب
یکی از شاخص‌های مهم استفاده بهینه از آب، بهره‌وری آب است. این شاخص نشان می‌دهد که اقتصاد کشور به ازای استحصال هر مترمکعب آب، چند واحد تولید ناخالص داخلی (GDP) تولید می‌کند. مقدار این شاخص بسته به شرایط اقتصادی، اقلیمی، نوع خاک اراضی کشاورزی، اقتصادی، سطح فناوری، فرهنگ و الگوهای تولید و مصرف و... تفاوت‌های زیادی را در بین کشورهای مختلف جهان نشان می‌دهد. البته در استفاده از این شاخص باید دقت کرد و ویژگی‌های گفته‌شده را مدنظر قرار داد.
در شکل 1، میزان بهره‌وری آب ایران با کشورهای منتخب جهان در سال 2012 نشان داده شده است. همان‌گونه که ملاحظه می‌شود، درحالی‌که متوسط بهره‌وری آب در فرانسه معادل 71.1 دلار به ازای هر مترمکعب استحصال آب در سال 2012 بوده است، این شاخص برای ایران معادل 2.8 دلار اعلام شده است که بسیار کمتر از متوسط جهان (14 دلار) در سال یاد‌شده بوده است. همچنین میزان این شاخص در مقایسه با کشور ترکیه (15.7 دلار) در سطح نازلی قرار داشته و مبین بهره‌وری پایین آب در ایران است.
شاخص سازمان ملل
كمیسیون توسعه پایدار سازمان ملل میزان درصد برداشت از منابع آب تجدیدپذیر در هر کشور را به‌عنوان شاخص اندازه‌گیری بحران آب معرفی كرده است. بر اساس شاخص مذكور هرگاه میزان برداشت آب یك كشور بیشتر از 40 درصد كل منابع آب تجدیدپذیر آن باشد این كشور با بحران شدید آب مواجه است و اگر این مقدار در حدفاصل 20-40 درصد باشد بحران در وضعیت متوسط و چنانچه این شاخص بین 10-20 درصد باشد بحران در حد متعادل و كمتر از 10 درصد بدون بحران تلقی می‌شود. باتوجه‌به اینكه در ایران در سال 2013، حدود 72.6 درصد كل آب تجدیدپذیر كشور مورداستفاده قرار می‌گیرد ایران در وضعیت بحران شدید آبی قرار دارد (جدول 2).
بازده آبیاری کشاورزی4
یكی از مهم‌ترین شاخص‌های مصرف آب در بخش كشاورزی، بازده آبیاری است. این شاخص نشان می‌دهد که به چه میزان آب به‌صورت بهینه استفاده شده است. مقدار این شاخص بسته به شرایط اقتصادی، فناوری، الگوهای تولید، وجود زیرساخت‌ها، شرایط اقلیمی و اکولوژیکی، نوع کشت و... تفاوت‌های زیادی را در بین کشورهای جهان نشان می‌دهد. در شکل 2 بازده آبیاری در ایران و چند كشور منتخب جهان در سال 2005 نشان می‌دهد.
همان‌گونه كه در شکل 2 مشاهده می‌شود، بازده آبیاری در ایران نسبت به كشورهای یاد‌شده در سطح پایینی قرار دارد، كه این مسئله حاكی از اتلاف منابع ارزشمند آب در بخش كشاورزی است.
پایین‌بودن بازده آبیاری در ایران را می‌توان از جنبه‌های مختلفی بررسی کرد. یکی از این جنبه‌ها، مصرف بیش‌ازاندازه آب برای تولید محصولات مختلف است. به‌عنوان مثال در‌حالی‌که آب مجازی برای هر کیلوگرم گندم در ایران حدود سه هزار لیتر است، در فرانسه این رقم کمتر از هزار لیتر است (شکل 3).
فقدان و كمبود شبكه‌های مناسب توزیع آب، استفاده از فناوری‌های ناكارآمد آبیاری، قیمت پایین منابع آب كشاورزی، كوچك‌بودن و پراكنش اراضی كشاورزی، تمایل‌نداشتن كشاورزان به استفاده از روش‌های نوین آبیاری نظیر آبیاری قطره‌ای و... باعث شده‌‌اند تا بازده آبیاری در ایران در سطح نامطلوبی نسبت به بسیاری از كشورها قرار داشته باشد. به‌همین‌دلیل مدیریت صحیح و كارآمد از منابع آب در بخش كشاورزی می‌بایست در كانون توجه دولت و مسئولان قرار گیرد. اتلاف شدید منابع آبی در ایران در حالی صورت می‌گیرد، كه ایرانیان در زمره اولین تمدن‌ها بوده‌‌اند، كه استفاده بهینه از منابع آب در آنها با استفاده از قنات از پیشینه چند هزار ساله برخوردار بوده و سرآمد استفاده بهینه از آب بودند.
جمع‌بندی و نتیجه‌گیری:
منابع آب در ایران بسیار محدود است. متوسط سالانه نزولات جوی در كشور حدود 251 میلی‌متر است كه این میزان حدود یك‌سوم متوسط جهانی و نصف قاره آسیاست؛ بنابراین ایران در زمره كشورهای خشك و نیمه‌خشك جهان طبقه‌بندی می‌شود. به دلیل شرایط طبیعی و جغرافیایی كشور توزیع و پراكنش آب در ایران نیز بسیار ناهمگن است، به‌طوری‌كه بخش وسیعی از كشور از محدودیت شدید منابع آب مواجه هستند. حوضه آبخیز خزر با 10.8 درصد سطح كشور، 18.2 درصد نزولات جوی را به خود اختصاص داده و حوضه آبخیز مركزی با 50.7 درصد مساحت، تنها 33.5 درصد حجم نزولات جوی را به‌ خود اختصاص داده است. حجم سالانه نزولات جوی در ایران حدود 403 میلیارد مترمكعب تخمین زده می‌شود كه از این میزان حدود 70 درصد آن به‌طور مستقیم درنتیجه تبخیر و تعرق از دسترس خارج شده و 30 درصد باقی‌مانده یعنی 130 میلیارد مترمكعب پتانسیل آبی كشور را تشكیل می‌دهد، كه كلیه برنامه‌ریزی‌های كشور باید براین‌اساس صورت گیرد. البته این حجم از پتانسیل آبی مربوط به دوره 1334 الی 1378 است و به نظر می‌رسد به علت تغییرات اقلیمی در خلال چند سال اخیر از حجم پتانسیل آبی کشور کاسته شده و مقدار آن در دوره 1348 الی 1392 به 122.5 میلیارد مترمکعب تنزل کرده است. از‌سوی‌دیگر توزیع زمانی آب نیز در كشور بسیار ناهمگن بوده و این مسئله مدیریت منابع آبی كشور را با مشكلات و تنگناهای متعددی به‌ویژه در چند سال اخیر مواجه کرده است. به‌ویژه با خشک‌شدن و کاهش منابع آب در مناطق مرکزی، استمرار این روند در آینده می‌تواند موجی از آوارگان آب را در کشور پدید آورد که پیامد آن جابه‌جایی گسترده جمعیت و تشدید پدیده حاشیه‌نشینی در شهرها و سرانجام بروز طیف گسترده‌ای از معضلات اجتماعی، فرهنگی و به‌ویژه زیست‌محیطی است که می‌تواند هزینه‌های گزافی را بر دولت تحمیل کند.
افزایش جمعیت، توسعه شهرنشینی، صنعت و كشاورزی، روند مصرف منابع آبی كشور را تشدید کرده و به دنبال آن كیفیت منابع آبی كشور نیز نقصان یافته است. متوسط سالانه سرانه آب قابل‌تجدید كشور از حدود پنج‌هزارو 500 مترمکعب در سال 1345 به حدود دوهزارو 100 مترمكعب در سال 1376 تنزل یافته است و پیش‌بینی می‌شود باتوجه‌به روند رشد جمعیت كشور این شاخص به 1750 مترمكعب در سال 1385(ورود به مرحله تنش آبی) و 1300 مترمکعب در افق 1400 (مواجهه جدی با كمبود آب) تنزل یابد. شاخص‌های منابع و مصارف آب نیز در ایران در مقایسه با بسیاری از كشورها در سطح مناسبی قرار نداشته و به‌همین‌دلیل نیز ارتقای شاخص‌های بهره در ایران با‌توجه‌به محدودیت این منابع حیاتی می‌بایست در كانون توجه قرار گیرد؛ بنابراین سرمایه‌گذاری‌های بیشتر، برداشتن تنگناهای قانونی و اجرای قوانین و مقررات مربوط به حفاظت از منابع آبی كشور، ارتقای آگاهی‌های اقشار مختلف جامعه جهت مصرف بهینه و صرفه‌جویی در مصرف آب، اولویت‌بندی و اجرای هم‌زمان طرح‌های مكمل آبیاری، توانمندسازی دستگا‌ه‌های ذی‌ربط ازنظر سخت‌افزاری و نرم‌افزاری، تأكید بر نظرات كارشناسی و پرهیز از اجرای پروژه‌هایی كه از توجیهات اقتصادی، فنی و زیست‌محیطی برخوردار نیستند، تأكید بر مدیریت یكپارچه و به‌هم‌پیوسته منابع آب‌وخاک حوضه‌های آبریز كشور بر اساس محدوده طبیعی حوضه‌های آبریز اصلی كشور، ایجاد انگیزش‌های لازم در بخش صنعت از طریق معافیت‌های مالیاتی و وام‌های كم‌بهره برای توسعه سیستم‌های تصفیه، بازنگری و اصلاح قانون جامع آب كشور به‌منظور رفع نارسایی‌ها و انطباق آن با شرایط جدید كشور، تشویق و ارتقای آگاهی‌های كشاورزان برای استفاده بهینه از نهاده‌های كشاورزی، توسعه شبكه‌های جمع‌آوری و تصفیه فاضلاب‌های شهری، اولویت در بهره‌برداری از منابع آب رودخانه‌های مرزی، ایجاد كمیسیون یا شوراهای آب در سطح حوضه‌های آبریز اصلی به‌منظور هماهنگی‌های منطقه‌ای و ایجاد سیستم‌های پایش كیفی منابع به‌ویژه در حاشیه رودخانه‌های اصلی كشور،‌ محور‌قرار‌دان آب در طرح‌ها و برنامه‌های آمایش سرزمین از‌جمله اقداماتی هستند كه می‌توانند دولت را برای مواجه‌شدن با چالش‌ها و تنگناهای مدیریت منابع آبی كشور و دست‌یافتن به توسعه موزون و پایدار در هزاره سوم یاری کنند.
پی‌نوشت‌ها:
1- water refugee
2- virtual water
3- البته باید متذکر شد، رقم 92 درصد مصرف آب در بخش کشاورزی مورد تأیید برخی از کارشناسان وزارت جهاد کشاورزی نیست؛ ولی ارقام رسمی که در‌این‌ارتباط در کشور منتشر شده است، عمدتا به 92 درصد اشاره دارد و در سازمان‌ها و نهادهای بین‌المللی نیز این رقم برای جمهوری اسلامی ایران به ثبت رسیده است.
4- Water footprint

1. چکیده
ایران ‌مانند بسیاری از کشور‌های خشک و نیمه‌خشک جهان به‌شدت با کمبود آب مواجه شده و این پدیده به دلیل افزایش جمعیت، توسعه شهرنشینی، صنعت و کشاورزی، الگوهای نامناسب تولید و مصرف در خلال چند دهه اخیر در حال تشدیدشدن است که پیامد آن به‌صورت طیف گسترده‌ای از مشکلات اجتماعی و زیست‌محیطی در کشور در حال ظهور است. از‌سوی‌دیگر در کنار تحولات اقتصادی و اجتماعی کشور که به کاهش کمی و کیفی آب در کشور منتهی شده است، تغییرات اقلیمی در خلال چند سال اخیر نیز این پدیده را تشدید کرد و به میزان زیادی از کمیت آب کشور کاسته است، به‌گونه‌ای که این متوسط پتانسیل آبی از حدود 130 میلیارد مترمکعب به حدود 120 میلیارد مترمکعب در سال‌های اخیر تنزل کرده است.
یكی از نشانه‌های كمبود شدید آب، خشك‌شدن رودخانه‌هاست. درحال‌حاضر بسیاری از رودخانه‌های جهان به دلیل برداشت‌های بی‌رویه در بالادست، قبل رسیدن به دریا یا دریاچه‌ها خشك می‌شوند. امروزه نمونه‌های متعدد برداشت‌های بی‌رویه از منابع آب كه منجر به فاجعه بوم‌‌شناختی شده، قابل‌ملاحظه است. به‌موازات بروز عواملی كه باعث كاهش آب رودخانه‌های مهم جهان می‌شوند، سفره‌های آب زیر‌زمینی نیز در تمام قاره‌های جهان به علت فراتر‌رفتن تقاضای آب از ظرفیت پایدار، به‌صورت پیوسته در حال نقصان است. تلمبه‌كردن بیش‌ازحد آب، پدیده جدیدی است كه عمدتا در نیم‌قرن اخیر و به كمك فناوری‌هایی نظیر موتور‌های دیزلی و برقی میسر شده است. متأسفانه در برداشت از منابع آب با استفاده از این فناوری‌ها، صرفا ابعاد و نگاه اقتصادی و افزایش تولید، حاكم بوده و به ظرفیت تحمل منابع آب‌های زیر‌زمینی و ملاحظات زیست‌محیطی كمتر توجه شده است. پیامد این موضوع، افت سریع آب‌های زیر‌زمینی و بعضا جایگزین‌شدن این سفره‌ها با آب شور شده و در برخی از موارد بروز پدیده نشست زمین و بروز پدیده بیابانی‌شدن را به همراه دارد؛ پدیده‌هایی كه درحال‌حاضر بسیاری از كشورهای در‌حال‌توسعه واقع در كمربند خشك كره زمین، از‌جمله ایران، با آن دست‌به‌گریبان هستند.
پیامدهای این برداشت بی‌رویه آب از منابع سطحی و زیرزمینی به‌ویژه برای کشورهای در‌حال‌توسعه می‌تواند بسیار فاجعه‌بار باشد؛ زیرا با خشک‌شدن این منابع آبی، دیگر امکان کشاورزی برای بسیاری از جوامع روستایی میسر نخواهد بود و موجی از «آوارگان آب»1 را پدید آورده و موجب مهاجرت گسترده این آوارگان به کانون‌های شهری در این کشورها خواهد شد که پیامدهای سوء آن می‌تواند به‌صورت حاشیه‌نشینی، ناهنجاری‌های اجتماعی و بالاخره معضلات محیط‌زیستی پدیدار شود.
به‌این‌ترتیب مشاهده می‌شود که جهان دارد کسری آب گسترده‌ای را به بار می‌آورد. این کسری آب تا حدودی نامرئی است. ازآنجاکه بیشتر این کسری آب از پمپاژ بیش‌از‌حد از آب‌های زیرزمینی تأمین می‌شود و غالبا به چشم نمی‌آید فرو‌افتادن سفره‌های آب زیرزمینی، برخلاف آتش‌سوزی جنگل‌ها یا توسعه بیابان‌ها، فقط زمانی آشکار می‌شود که چاه‌ها خشک‌شده و مهاجرت‌ها اتفاق بیفتد. از‌سوی‌دیگر، امروزه مسائل و مشکلات آب مانند گذشته دیگر محدود در مرزهای ملی نیست و با امنیت غذایی جامعه جهانی گره خورده است. توفیق‌نداشتن دولت‌ها در محدود‌کردن پمپاژ در حد بازده پایدار سفره‌های آب زیرزمینی، به معنی آن است که اکنون سفره‌های آب کشورهایی که بیش از نیمی از جمعیت جهان را در خود جای داده‌‌اند، دارد فروکش می‌کند. پیامد این پدیده، کاهش تولیدات کشاورزی و به‌ویژه غلات این کشور‌ها و روی‌آوردن آنها به بازارهای جهانی برای تأمین مواد غذایی است. به‌عنوان مثال، تولید غله چین از اوج تاریخی 392 میلیون تن در سال 1998 به حدود 358 میلیون تن در سال 2005 کاهش یافت. بخش زیادی از این کاهش مانند بسیاری از کشورهای جهان ناشی از محدودتر‌شدن فزاینده منابع آب در این کشور است. این مقدار فراتر از محصول تولید‌شده غلات توسط کشور کانادا بود. کشور چین در آن سال توانست این کسری را از برداشت ذخایر خود که در آن مقطع بسیار زیاد بود، جبران کند؛ باوجوداین، در همان سال حدود هفت میلیون تن گندم وارد کرد (لستر براون، 2004).
از منظر تاریخی کمبود آب مسئله‌ای محلی بود و این دولت‌ها بودند که وظیفه داشتند تا بین عرضه و تقاضای آب تعادل برقرار کنند، اما درحال‌حاضر این روند تغییر کرده و موضوع کمبود آب و امنیت غذایی به مسئله‌ای جهانی تبدیل شده و از طریق مبادله بین‌المللی غلات مرزهای ملی را درمی‌نوردد. شناخت اینکه نیازهای واردات غلات در آینده در کجا متمرکز خواهد شد، مستلزم نگریستن به این است که کسری آب، درحال‌حاضر در کجا پدید آمده یا پدید خواهد آمد؛ زیرا تاکنون کشورهایی که غلات خود را وارد می‌کردند، کشورهای کوچک بودند، اما اکنون جامعه جهانی ناظر کسری و کاهش فزاینده آب در کشورهای پرجمعیتی مانند چین و هند است که در صورت استمرار این روند، می‌تواند باعث بروز تنش‌های اساسی در بازار غلات جهان و سرانجام امنیت غذایی شود. به‌عنوان مثال، کشورهایی مانند الجزایر با جمعیت حدود 33 میلیون نفر که بیش از نیمی از غله خود را وارد می‌کند، یعنی آب مجازی آن در غله وارداتی از آب مصرفی برای همه نیازها بیشتر است، به‌شدت نسبت به چنین اختلالاتی در بازار غله جهان آسیب‌پذیر هستند (بانک جهانی، 2014). كشورهایی كه با كمبود منابع آب مواجه هستند، غالبا نیازهای رو‌به‌رشد شهرها و صنایع خود را با كاهش سهم آب بخش كشاورزی و واردات غلات برای جبران كاهش تولید محصولات كشاورزی تأمین می‌كنند. از‌آنجا‌كه یك تُن غله معادل هزار تن آب است، به‌همین‌دلیل واردكردن غله، كارآمدتر از وارد‌كردن آب است که به آب مجازی2 موسوم است. اگر‌چه درگیری‌های نظامی بر سر آب، همیشه محتمل است ولی به نظر می‌رسد كه در آینده رقابت بر سر آب در بازارهای جهانی غلات نمایان خواهد شد. ایران و مصر درحال‌حاضر بیش از كشور ژاپن، كه به‌طور سنتی در واردات گندم پیشرو بوده است، گندم وارد می‌كنند. حدود 40 درصد یا بیشتر از نیاز این دو كشور به غله از طریق واردات تأمین می‌شود. همچنین، تعداد زیادی از كشورهایی كه با محدودیت منابع آب مواجه هستند بخش عمده‌ای از نیاز خود را به غلات با واردات تأمین می‌كنند. مراكش حدود نیمی از غله موردنیاز خود را وارد می‌كند. این رقم برای كشورهای الجزایر و عربستان صعودی حدود 70 درصد است. یمن حدود 80 درصد و اسرائیل نیز بیش از 90 درصد غله خود را با واردات تأمین می‌كنند. به نظر می‌رسد باتوجه‌به افزایش مصرف در كشور چین، این كشور نیز به‌زودی برای تأمین نیازهای خود، به بازار جهانی غلات روی خواهد آورد.
وضعیت منابع و مصارف آب در ایران
توزیع مكانی آب در ایران به دلیل شرایط طبیعی بسیار ناهمگن است. حوضه آبریز خزر با 10.8 درصد مساحت كشور از 18.2 درصد نزولات جوی برخوردار بوده و حوضه آبریز مركزی با 50.7 درصد مساحت، تنها 33.5 درصد حجم بارش را به خود اختصاص داده است. باتوجه‌به مساحت كل خشكی‌های كشور، یعنی 1623 كیلومترمربع و احتساب میانگین بارندگی در سطح كشور حجم كل آب دریافتی بر اساس میانگین 43 ساله 403.2 میلیارد مترمكعب است. این میزان آب هر‌چند كه ازنظر كمی قابل‌توجه است، لیكن به دلیل شرایط آب‌و‌هوایی خشك حاكم بر بخش وسیعی از كشور، مقدار زیادی از آن، یعنی 60 درصد از طریق تبخیر مستقیم از دسترس خارج می‌شود. 11 درصد نیز از طریق جنگل‌ها، مراتع و نواحی كشت دیم تبخیر و تعرق می‌شود. به‌این‌ترتیب درمجموع بیش از 70 درصد از آب‌های دریافتی قبل از وارد‌شدن در چرخه مصرف از طریق تبخیر و تعرق سریعا از دسترس خارج می‌شود. به‌این‌ترتیب حجم آب باقی‌مانده برای كشور حدود 130 میلیارد مترمكعب بوده و درحقیقت پتانسیل آبی كشور را تشكیل می‌دهد؛ بنابراین همه برنامه‌ریزی‌ها می‌بایست بر اساس این حجم آب صورت گیرد.
از مجموع حدود 130 میلیارد مترمکعب پتانسیل آبی كشور به‌طور متوسط حدود 96 میلیارد متر‌مكعب آب سالانه استحصال می‌شود كه از این مقدار بخش كشاورزی با استحصال 88.7 میلیارد مكعب و با سهم بیش از 92 متر‌مكعب بیشترین مصرف را به خود اختصاص داده است؛ بخش‌های شرب و صنعتی نیز به‌ترتیب با مصرف 6 و 1.1 میلیارد متر‌مكعب و سهم 6.4 درصد و 1.2 درصد نیز در رتبه‌های بعدی قرار دارند3.
البته باید یاد‌آور شد که رقم 130 میلیارد مترمکعب که همواره در منابع مختلف به‌عنوان پتانسیل آبی ذکر می‌شود، بر اساس مطالعات اخیر به دلیل خشک‌سالی‌ها و تغییرات اقلیمی کاهش محسوسی یافته است. به‌طوری‌که این مقدار از 130 میلیارد مترمکعب در دوره 1334 الی 1378 (میانگین 45 ساله) به حدود 122.5 میلیارد مترمکعب در دوره 1392-1348 (میانگین 45 ساله) کاهش یافته است. رقم مزبور برای میانگین 15 ساله (دوره 1378 الی 1392) نیز باز هم کاهش نشان داده و رقم 115 میلیارد مترمکعب را نشان می‌دهد. این مقدار در سال‌های اخیر باز هم کاهش نشان داده و میانگین پتانسیل آبی کشور برای دوره پنج‌ساله 1388 الی 1392 حدود 104 میلیارد مترمکعب را نشان می‌دهد که مبین کاهش قابل‌توجه منابع آبی کشور است. جدول 1 حجم پتانسیل آبی کشور را بر اساس آخرین بررسی‌های انجام‌شده توسط وزارت نیرو در مقاطع مختلف نشان می‌دهد.
شاخص بهره‌وری آب
یکی از شاخص‌های مهم استفاده بهینه از آب، بهره‌وری آب است. این شاخص نشان می‌دهد که اقتصاد کشور به ازای استحصال هر مترمکعب آب، چند واحد تولید ناخالص داخلی (GDP) تولید می‌کند. مقدار این شاخص بسته به شرایط اقتصادی، اقلیمی، نوع خاک اراضی کشاورزی، اقتصادی، سطح فناوری، فرهنگ و الگوهای تولید و مصرف و... تفاوت‌های زیادی را در بین کشورهای مختلف جهان نشان می‌دهد. البته در استفاده از این شاخص باید دقت کرد و ویژگی‌های گفته‌شده را مدنظر قرار داد.
در شکل 1، میزان بهره‌وری آب ایران با کشورهای منتخب جهان در سال 2012 نشان داده شده است. همان‌گونه که ملاحظه می‌شود، درحالی‌که متوسط بهره‌وری آب در فرانسه معادل 71.1 دلار به ازای هر مترمکعب استحصال آب در سال 2012 بوده است، این شاخص برای ایران معادل 2.8 دلار اعلام شده است که بسیار کمتر از متوسط جهان (14 دلار) در سال یاد‌شده بوده است. همچنین میزان این شاخص در مقایسه با کشور ترکیه (15.7 دلار) در سطح نازلی قرار داشته و مبین بهره‌وری پایین آب در ایران است.
شاخص سازمان ملل
كمیسیون توسعه پایدار سازمان ملل میزان درصد برداشت از منابع آب تجدیدپذیر در هر کشور را به‌عنوان شاخص اندازه‌گیری بحران آب معرفی كرده است. بر اساس شاخص مذكور هرگاه میزان برداشت آب یك كشور بیشتر از 40 درصد كل منابع آب تجدیدپذیر آن باشد این كشور با بحران شدید آب مواجه است و اگر این مقدار در حدفاصل 20-40 درصد باشد بحران در وضعیت متوسط و چنانچه این شاخص بین 10-20 درصد باشد بحران در حد متعادل و كمتر از 10 درصد بدون بحران تلقی می‌شود. باتوجه‌به اینكه در ایران در سال 2013، حدود 72.6 درصد كل آب تجدیدپذیر كشور مورداستفاده قرار می‌گیرد ایران در وضعیت بحران شدید آبی قرار دارد (جدول 2).
بازده آبیاری کشاورزی4
یكی از مهم‌ترین شاخص‌های مصرف آب در بخش كشاورزی، بازده آبیاری است. این شاخص نشان می‌دهد که به چه میزان آب به‌صورت بهینه استفاده شده است. مقدار این شاخص بسته به شرایط اقتصادی، فناوری، الگوهای تولید، وجود زیرساخت‌ها، شرایط اقلیمی و اکولوژیکی، نوع کشت و... تفاوت‌های زیادی را در بین کشورهای جهان نشان می‌دهد. در شکل 2 بازده آبیاری در ایران و چند كشور منتخب جهان در سال 2005 نشان می‌دهد.
همان‌گونه كه در شکل 2 مشاهده می‌شود، بازده آبیاری در ایران نسبت به كشورهای یاد‌شده در سطح پایینی قرار دارد، كه این مسئله حاكی از اتلاف منابع ارزشمند آب در بخش كشاورزی است.
پایین‌بودن بازده آبیاری در ایران را می‌توان از جنبه‌های مختلفی بررسی کرد. یکی از این جنبه‌ها، مصرف بیش‌ازاندازه آب برای تولید محصولات مختلف است. به‌عنوان مثال در‌حالی‌که آب مجازی برای هر کیلوگرم گندم در ایران حدود سه هزار لیتر است، در فرانسه این رقم کمتر از هزار لیتر است (شکل 3).
فقدان و كمبود شبكه‌های مناسب توزیع آب، استفاده از فناوری‌های ناكارآمد آبیاری، قیمت پایین منابع آب كشاورزی، كوچك‌بودن و پراكنش اراضی كشاورزی، تمایل‌نداشتن كشاورزان به استفاده از روش‌های نوین آبیاری نظیر آبیاری قطره‌ای و... باعث شده‌‌اند تا بازده آبیاری در ایران در سطح نامطلوبی نسبت به بسیاری از كشورها قرار داشته باشد. به‌همین‌دلیل مدیریت صحیح و كارآمد از منابع آب در بخش كشاورزی می‌بایست در كانون توجه دولت و مسئولان قرار گیرد. اتلاف شدید منابع آبی در ایران در حالی صورت می‌گیرد، كه ایرانیان در زمره اولین تمدن‌ها بوده‌‌اند، كه استفاده بهینه از منابع آب در آنها با استفاده از قنات از پیشینه چند هزار ساله برخوردار بوده و سرآمد استفاده بهینه از آب بودند.
جمع‌بندی و نتیجه‌گیری:
منابع آب در ایران بسیار محدود است. متوسط سالانه نزولات جوی در كشور حدود 251 میلی‌متر است كه این میزان حدود یك‌سوم متوسط جهانی و نصف قاره آسیاست؛ بنابراین ایران در زمره كشورهای خشك و نیمه‌خشك جهان طبقه‌بندی می‌شود. به دلیل شرایط طبیعی و جغرافیایی كشور توزیع و پراكنش آب در ایران نیز بسیار ناهمگن است، به‌طوری‌كه بخش وسیعی از كشور از محدودیت شدید منابع آب مواجه هستند. حوضه آبخیز خزر با 10.8 درصد سطح كشور، 18.2 درصد نزولات جوی را به خود اختصاص داده و حوضه آبخیز مركزی با 50.7 درصد مساحت، تنها 33.5 درصد حجم نزولات جوی را به‌ خود اختصاص داده است. حجم سالانه نزولات جوی در ایران حدود 403 میلیارد مترمكعب تخمین زده می‌شود كه از این میزان حدود 70 درصد آن به‌طور مستقیم درنتیجه تبخیر و تعرق از دسترس خارج شده و 30 درصد باقی‌مانده یعنی 130 میلیارد مترمكعب پتانسیل آبی كشور را تشكیل می‌دهد، كه كلیه برنامه‌ریزی‌های كشور باید براین‌اساس صورت گیرد. البته این حجم از پتانسیل آبی مربوط به دوره 1334 الی 1378 است و به نظر می‌رسد به علت تغییرات اقلیمی در خلال چند سال اخیر از حجم پتانسیل آبی کشور کاسته شده و مقدار آن در دوره 1348 الی 1392 به 122.5 میلیارد مترمکعب تنزل کرده است. از‌سوی‌دیگر توزیع زمانی آب نیز در كشور بسیار ناهمگن بوده و این مسئله مدیریت منابع آبی كشور را با مشكلات و تنگناهای متعددی به‌ویژه در چند سال اخیر مواجه کرده است. به‌ویژه با خشک‌شدن و کاهش منابع آب در مناطق مرکزی، استمرار این روند در آینده می‌تواند موجی از آوارگان آب را در کشور پدید آورد که پیامد آن جابه‌جایی گسترده جمعیت و تشدید پدیده حاشیه‌نشینی در شهرها و سرانجام بروز طیف گسترده‌ای از معضلات اجتماعی، فرهنگی و به‌ویژه زیست‌محیطی است که می‌تواند هزینه‌های گزافی را بر دولت تحمیل کند.
افزایش جمعیت، توسعه شهرنشینی، صنعت و كشاورزی، روند مصرف منابع آبی كشور را تشدید کرده و به دنبال آن كیفیت منابع آبی كشور نیز نقصان یافته است. متوسط سالانه سرانه آب قابل‌تجدید كشور از حدود پنج‌هزارو 500 مترمکعب در سال 1345 به حدود دوهزارو 100 مترمكعب در سال 1376 تنزل یافته است و پیش‌بینی می‌شود باتوجه‌به روند رشد جمعیت كشور این شاخص به 1750 مترمكعب در سال 1385(ورود به مرحله تنش آبی) و 1300 مترمکعب در افق 1400 (مواجهه جدی با كمبود آب) تنزل یابد. شاخص‌های منابع و مصارف آب نیز در ایران در مقایسه با بسیاری از كشورها در سطح مناسبی قرار نداشته و به‌همین‌دلیل نیز ارتقای شاخص‌های بهره در ایران با‌توجه‌به محدودیت این منابع حیاتی می‌بایست در كانون توجه قرار گیرد؛ بنابراین سرمایه‌گذاری‌های بیشتر، برداشتن تنگناهای قانونی و اجرای قوانین و مقررات مربوط به حفاظت از منابع آبی كشور، ارتقای آگاهی‌های اقشار مختلف جامعه جهت مصرف بهینه و صرفه‌جویی در مصرف آب، اولویت‌بندی و اجرای هم‌زمان طرح‌های مكمل آبیاری، توانمندسازی دستگا‌ه‌های ذی‌ربط ازنظر سخت‌افزاری و نرم‌افزاری، تأكید بر نظرات كارشناسی و پرهیز از اجرای پروژه‌هایی كه از توجیهات اقتصادی، فنی و زیست‌محیطی برخوردار نیستند، تأكید بر مدیریت یكپارچه و به‌هم‌پیوسته منابع آب‌وخاک حوضه‌های آبریز كشور بر اساس محدوده طبیعی حوضه‌های آبریز اصلی كشور، ایجاد انگیزش‌های لازم در بخش صنعت از طریق معافیت‌های مالیاتی و وام‌های كم‌بهره برای توسعه سیستم‌های تصفیه، بازنگری و اصلاح قانون جامع آب كشور به‌منظور رفع نارسایی‌ها و انطباق آن با شرایط جدید كشور، تشویق و ارتقای آگاهی‌های كشاورزان برای استفاده بهینه از نهاده‌های كشاورزی، توسعه شبكه‌های جمع‌آوری و تصفیه فاضلاب‌های شهری، اولویت در بهره‌برداری از منابع آب رودخانه‌های مرزی، ایجاد كمیسیون یا شوراهای آب در سطح حوضه‌های آبریز اصلی به‌منظور هماهنگی‌های منطقه‌ای و ایجاد سیستم‌های پایش كیفی منابع به‌ویژه در حاشیه رودخانه‌های اصلی كشور،‌ محور‌قرار‌دان آب در طرح‌ها و برنامه‌های آمایش سرزمین از‌جمله اقداماتی هستند كه می‌توانند دولت را برای مواجه‌شدن با چالش‌ها و تنگناهای مدیریت منابع آبی كشور و دست‌یافتن به توسعه موزون و پایدار در هزاره سوم یاری کنند.
پی‌نوشت‌ها:
1- water refugee
2- virtual water
3- البته باید متذکر شد، رقم 92 درصد مصرف آب در بخش کشاورزی مورد تأیید برخی از کارشناسان وزارت جهاد کشاورزی نیست؛ ولی ارقام رسمی که در‌این‌ارتباط در کشور منتشر شده است، عمدتا به 92 درصد اشاره دارد و در سازمان‌ها و نهادهای بین‌المللی نیز این رقم برای جمهوری اسلامی ایران به ثبت رسیده است.
4- Water footprint

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.