|

قطره‌ها را دریابیم

ترجمه: رضا میرزاابراهیمی

درحال‌حاضر بخش کشاورزی 70 درصد آب شیرین عرضه‌شده دنیا را مصرف می‌کند که با ارتقای بهره‌وری این بخش تا 40 درصد، ممکن است دیگر نیازی به استخراج آب شیرین مازادِ موردنیاز رشد جمعیت جهان در آینده وجود نداشته باشد.
چنانچه روندهای موجود ادامه یابد، بحران کنونی آب -که در بسیاری از کشورها به شکل کاهش سطح آب‌های زیرزمینی، خشک‌شدن رودخانه‌ها و تالاب‌ها و کمبود آب‌های جاری سر برافراشته است- به یک مسئله جهانی تبدیل خواهد شد. مطابق مطالعه انجام‌شده اخیر توسط مؤسسه بین‌المللی تحقیقات غذایی (IFPRI) و مؤسسه بین‌المللی مدیریت آب (IWMI) در صورت تداوم روندهای کنونی، تا سال 2025 بر اثر رقابت بین شهرها و صنایع در‌حال‌رشد جهان، میزان آب قابل‌دسترس برای آبیاری به‌شدت محدود خواهد شد و سبب از‌دست‌رفتن سالانه 350 میلیون تن تولید غذا در سطح جهان-‌اندکی بیش از کل محصول گندم ایالات متحده- خواهد شد. در‌عین‌حال، با توجه به ضرورت تخصیص بیشتر آب به بخش‌های کشاورزی، صنعت، شرب و بهداشت، محیط‌زیست در معرض آسیب‌های جدی و پایدار قرار خواهد گرفت. اگر سطح سرمایه‌گذاری‌ها در سیاست‌‌گذاری و مدیریت پایدار آب در 20 سال آینده کاهش یابد، نتیجه‌ای جز کاهش قابل‌توجه تولید غذا و افزایش نجومی قیمت‌های آن نخواهد داشت.
تحقیقات انجام‌شده در دهه گذشته نشان می‌دهند که با بهبود بهره‌وری آب در زمین‌های دیم و آبی، می‌توان به وجود آب کافی برای شهرها، صنعت و طبیعت امیدوار بود. اما چنین وضعیتی مستلزمِ تعهد به اصلاحات مدیریتی و نهادی و نیز سرمایه‌گذاری پایدار در تحقیقات، فنّاوری و زیرساخت‌های محصولات کشاورزی است.
چرا رشد بیشتر مواد غذایی با آب کمتر، کلید حل بحران آب است؟
در برخی مناطق، شورشدن و کاهش سریع سطح آب‌های زیرزمینی از علائم بحران‌های آب به شمار می‌رود و بسیاری دیگر، دچار مشکلات ناشی از خشک‌شدن رودخانه‌ها و تخریب اکوسیستم‌های آبی است. در آسیای مرکزی، زمین‌های کشت پنبه تقریبا تمام جریان آب‌های سطحی آمودریا و سیردریا را مصرف می‌کند. رودخانه زرد به مدت هفت ماه در سال 1997 به دلیل افزایش برداشت‌های بالادست هرگز به دریا نرسید. به همین صورت، میزان بسیار اندکی از آب رودخانه‌های نیل، سند و کلرادو به دریا راه پیدا می‌کنند.
با وجود توسعه منابع آب برای تولید غذا، سوءتغذیه عمدتا در جنوب آسیا و صحرای آفریقا همچنان ادامه دارد. در‌این‌بین کشاورزان خرد و فقرا، همواره جزء گروه‌های محروم از آب قرار می‌گیرند که در شرایط کم‌آبی دچار سخت‌ترین آسیب‌ها می‌شوند. این وضعیت به‌ویژه در مناطقی که از «کمیابی آبِ اقتصادی» (به این معنی که با وجود دسترسی به آب، منابع مالی موردنیاز برای مهار آن جهت مصرف انسان وجود ندارد) رنج می‌برند صادق است.
در چنین شرایطی، بهبود بهره‌وری آب مصرف‌شده در کشاورزی کلید حل بسیاری از این مشکلات به شمار می‌رود. برداشت محصول بیشتر از هر قطره، امنیت غذایی را گسترش داده و آب موردنیاز طبیعت، صنعت و مصارف خانگی را بیشتر می‌کند. این مهم، ما را قادر به کاهش نیاز به سرمایه‌گذاری جدید درزمینه ذخیره آب و ایجاد زیرساخت‌های آبیاری می‌کند. همچنین ارتقای بهره‌وری آب در زمین‌های دیم، این امکان را به ما می‌دهد که به امنیت غذایی و درآمدی بسیاری از فقیرترین مردم جهان کمک کنیم.
اغلب، تصور نادرستی درزمینه میزان هدررفت بسیار زیاد آب در بخش آبیاری وجود دارد. در‌حالی‌که بخش عمده‌ای از همین آب تلف‌شده توسط کشاورزان به مصرف درختان و اکوسیستم‌ها، تغذیه مجدد آب‌های زیرزمینی و یا تجدید جریان در سیستم رودخانه‌ها برای مصرف در پایین‌دست می‌رسد؛ اما مشکل واقعی در مناطق درگیر با مسئله کم‌آبی، به‌کارگیری‌نشدن هرگونه شیوه‌های کارآمد تبدیل آب به تولید محصول توسط کشاورزان و در‌نتیجه ظهور رودخانه‌های خشک و آلوده است. بدیهی است که در چنین شرایطی برداشت محصولِ بیشتر از هر قطره آب -بهبود بهره‌وری آب- امنیت غذایی و تولید کشاورزی پایدار را، به‌خصوص در مناطقی که با استرس شدید آبی مواجه هستند، تضمین خواهد کرد.
افزایش بهره‌وری آب به چه میزان باید باشد؟
در بسیاری از مناطق، پتانسیل‌های موجود بهره‌وری تا حدودی به‌ دلیل مدیریت ضعیف آبیاری چندان شناخته‌شده نیست. در مطالعه‌ای که توسط IWMI درزمینه ارزیابی بهره‌وری آب در بیش از 40 سیستم آبیاری در سرتاسر جهان انجام شده، اختلاف 10 برابری ارزش ناخالص ستانده (محصول) به ازای هر واحد آبِ مصرف‌شده توسط محصول را نشان می‌دهد. بنابراین ارتقای عملکرد سیستم‌های آبیاری کشاورزی دارای مدیریت ضعیف، می‌بایست به‌عنوان یک اولویت، مدنظر قرار گیرد.
پرواضح است که مدیریت بهینه آب کشاورزی نمی‌بایست منحصرا بر بهبود بهره‌وری آب انتقال‌داده‌شده برای آبیاری زمین‌های کشاورزی تمرکز کند، بلکه می‌بایست بهبود بهره‌وری آب مصرف‌شده در زمین‌های دیم را نیز دربرگیرد. این شیوه آبیاری، ابزار اولیه تولید محصول در بسیاری از کشورها و تنها ابزار تولید برای بسیاری کشاورزان به شمار می‌رود. بهبود بهره‌وری چنین زمین‌هایی شرایط مساعد فایده‌رسانی به برخی از فقیرترین افراد جهان را فراهم خواهد ساخت؛ افرادی که در‌حال‌حاضر در زمین‌های حاشیه‌ای دیم کشاورزی می‌کنند و در معرض خشک‌سالی قرار دارند.
توصیه‌هایی برای تصمیم‌سازان
• توجه به گزینه‌های ارتقای بهره‌وری، قبل از هرگونه اقدام به سرمایه‌گذاری درزمینه کشاورزی آبی
• توجه به دورنمای صرفه‌جویی آب در حوضه‌های آبریز و درک نحوه تأثیر ایجاد تغییرات در مدیریت و یا تخصیص آب در یک منطقه بر مصرف‌کنندگان مناطق دیگر
• مدیریت یکپارچه آبِ «آبی» -در رودخانه‌ها و ذخایر سطحی آبی- همراه با آب سبز -حاصل از بارندگی‌های ذخیره‌شده در خاک یا سفره‌های آب زیرزمینی-
• تلاش برای فراهم‌ساختن آبیاری قابل‌اطمینان برای کشاورزان در طرح‌های موجود
• ایجاد سیاست‌ها و مشوق‌هایی برای حمایت از جذب فنّاوری‌ها و شیوه‌هایی که بهره‌وری آب را ارتقا بخشیده و تخریب اکوسیستم‌های کشاورزی را کاهش می‌دهند
• حصول اطمینان از انتفاع فقرا، ناشی از سرمایه‌گذاری در ارتقای بهره‌وری آب، از طریق تضمین دسترسی آنها به آب برای ایجاد درآمد، توسعه و ارتقای فنّاوری‌هایی مقرون‌به‌صرفه که منجر به گسترش بهره‌وری آب می‌شوند و دادن امکان سخن‌گفتن به فقرا در تصمیم‌های مرتبط به آب.
روش‌های دستیابی به ارتقای بهره‌وری
برای دستیابی به موفقیت در این زمینه می‌بایست استراتژی‌های یکپارچه‌ای که به‌طور مستقیم به نیازهای مشخص مناطق و حوضه‌های آبریز متصل هستند توسعه داده شوند.
اصلاح نباتات: گرایش به سمت تولید محصولات کشاورزی در شرایط کم‌آبی و با آبِ با کیفیت پایین (شور و یا قلیایی) از طریق شناسایی ویژگی‌ها و ژن‌هایی در محصولات کشاورزی که قابلیت تطبیق با شرایط خشک‌سالی و شوری را دارند.
کاهش تخریب زمین: فرسایش خاک نه‌تنها عمق خاک را کاهش می‌دهد بلکه توانایی آن برای نگهداری آب و میزان مواد مغذی موجود در آن را کاهش می‌دهد. تصور غالبِ نادرستی وجود دارد که تخریب اکوسیستم‌های کشاورزی، فرایندی آهسته است که همواره از طریق برخی ورودی‌ها، مانند کود، بازگشت‌پذیرند. اما این اکوسیستم‌ها از آستانه انعطاف‌پذیری مشخصی برخوردارند و چنانچه تحت فشار بیش‌از‌حد قرار گیرند فرومی‌پاشند. راه‌حل آن ترغیب کشاورزان به سرمایه‌گذاری‌های بلندمدت در عملیات حفاظت از خاک است؛ به‌ویژه زمانی که نتایج این سرمایه‌گذاری‌ها تأثیر مستقیم یا قابل‌توجهی بر درآمد آنها ندارد.
آبیاری تکمیلی و برداشت بابت کسری آب مناطق دیم: در این روش با استفاده از شیوه‌های برداشت آبِ سرِ زمین،1 مانند مالچ‌پاشی و یا ایجاد بندهای کوچک، آسیب‌پذیری خاک در برابر خشک‌شدن کاهش یافته و به کشاورزان کمک می‌کند تا از منابع کمیاب، بیشترین بهره را ببرند. تخفیف اثرات کوتاه‌مدت خشک‌شدگی، یک گام کلیدی در دستیابی به عملکرد بیشتر و بهره‌وری بالاتر در مناطق دیم است. عملیاتی‌کردن آبیاری مکمل، به‌عنوان یک استراتژی واقعی، نیازمند درک بهتر رابطه بین عملکرد و میزان واقعی کسری آب است.
به‌کارگیری فنّاوری‌های کم‌هزینه: انواع مختلفی از روش‌های آبیاری دقیق - عمدتا سیستم‌های بارانی و قطره‌ای- وجود دارد که بسته به نوع محصول و سایر شرایط، می‌تواند به افزایش عملکرد 20 تا 70 درصدی محصول نسبت به سیستم‌های آبیاری سنتی، کمک کند و از این طریق نیاز بسیار کمتری به انحراف آب تا پای محصول است.
ارتقای شیوه‌های مدیریت آبیاری: اولین اصل اساسی در مدیریت آبیاری، «انتقال میزان مشخص و باثبات آب» بر سر زمین تا پای محصول است که ارتباط مستقیمی با نوع بذرها، کودها و شیوه آماده‌سازی زمین دارد. دومین اصل بنیادی، «زمان‌بندی» تولید محصول است؛ به‌طوری‌که در چرخه رشد یک محصول در زمان‌های مختلف، استرس آبی می‌تواند بسیار آسیب‌زا باشد. سیستم‌های آبیاری لوله‌گذاری‌شده در هندوستان، عملکرد محصول را نسبت به سیستم‌های سنتی حفر کانال دو‌برابر کرده است.
یکپارچه‌سازی فرایند بازیافت و استفاده مجدد از آب در داخل حوضه آبریز: استفاده مجدد از آب، بخشی جدایی‌ناپذیر از مدیریت آب در بسیاری از مناطق کم‌آب محسوب می‌شود. به‌عنوان‌مثال، امروزه کشاورزان مصر و شمال چین با کارگذاردن پمپ‌های کوچک در راه‌آب‌های زهکشی به استفاده مجدد از آب می‌پردازند. کارگزاران آبیاری نیز با ترکیب آب زهکش و آب شیرین به افزایش کیفیت و قابلیت استفاده مجدد آن اقدام می‌کنند. بسیاری از کشاورزان در دشت‌های هندوستان، از چاه‌های کم‌عمق برای بازیافت آبی که از صافی لایه‌های خاکی رد شده است استفاده می‌کنند. بسیاری دیگر از کشاورزان ساکن در مجموعه‌های اطراف شهرها، به آب فاضلاب‌های شهری برای آبیاری محصولاتشان متکی هستند. این کشاورزان حتی در صورت دسترسی به کانال‌های آبیاری، استفاده از آب فاضلاب تصفیه‌شده را به دلیل اطمینان از وجود جریان ثابت و نیز برخورداری از مواد مغذی که امکان صرفه‌جویی در استفاده از کودها را برای آنها فراهم می‌سازد، ترجیح می‌دهند.
شیوه‌های کشاورزی و زراعی مناسب: شیوه‌های حفاظت از خاک، کوددهی بهینه و به‌کارگیری آب و سایر اشکال مدیریت آب-خاک می‌تواند بهره‌وری آب را افزایش دهد. به‌کارگیری شیوه‌های مناسب برای کشاورزان خرد در بسیاری از مناطق از قبل شناخته‌شده بوده است (جدول 2)، اما چالش‌هایی درزمینه یافتن ترکیب صحیحی از سیاست‌ها و انگیزش‌ها برای ترغیب کشاورزی‌های بزرگ‌مقیاس‌ همچنان وجود دارد.
مدیریت یکپارچه منابع طبیعی در درون حوضه‌های آبریز: در محدوده زمین‌های کشاورزی تمامی سیستم‌های آبیاری، حوضه‌های رودخانه‌ای، دام‌ها، ماهیان و جنگل‌ها، نیاز جدی به آب و پیامدهای مرتبط با آن دارند. یکپارچه‌کردن فعالیت‌های آبزی‌پروری با آبیاری کشاورزی و یا برقراری داد‌و‌ستد بین مصرف آب کشاورزی و آب موردنیاز ماهیان و جنگل‌ها، ابزار مناسبی است برای تأمین غذا و خوراک بیشتر از هر واحد آب. علاوه بر نقش مصرف‌کننده، درختان و دام‌ها برهم‌کنش آب و زمین در درون یک حوضه آبریز را تحت تأثیر قرار می‌دهند. چرای بیش‌از‌حد، جنگل‌زدایی برای توسعه کشاورزی یا برداشت بیش‌از‌حد چوب می‌تواند جریان رواناب‌ها و رسوبات را، که سبب اختلال در شرایط آب‌دهی بالادست و پایین‌دست می‌شود، تسریع کند.
نقش سیاست‌گذاری، نهادها و انگیزش‌ها
کارکرد مؤثر هر‌یک از این استراتژی‌ها، نیازمند ایجاد مجموعه صحیحی از انگیزه‌ها و پشتیبانی‌ها از تمامی فعالان درگیر-تابعی مطلوب از سیاست‌ها و نهادها- است. از‌یک‌طرف، نهادهای موجودِ مدیریت آب، برای اینکه مؤثرتر واقع شوند و پیش‌برنده خدماتی باشند که منجر به بهبود بهره‌وری آب می‌شوند، نیازمند ایجاد عوامل انگیزشی هستند. از‌طرف‌دیگر کشاورزان نیز برای به‌روز نگه‌داشتن شیوه‌ها و فنّاوری‌های مورداستفاده‌شان نیازمند انگیزه هستند. به‌علاوه، زمانی که رقابت برای آب شدید می‌شود، چگونگی مدیریت آب در یک بخش، اغلب، دسترسی به آن را در سایر بخش‌ها تحت تأثیر قرار می‌دهد. بنابراین قوانین، مقررات و سازمان‌ها می‌بایست صرفا در قالب مدیریت آب از منظر یک حوضه آبریز مشترک تعریف شوند.
مسئله دیگری که می‌بایست برای انجام اصلاحات در نظر گرفته شود، یارانه‌ها و نحوه قیمت‌گذاری است. در بسیاری موارد، طراحی یک سیستم یارانه‌ای ضعیف می‌تواند کشاورزان را از تلاش برای برداشت محصول بیشتر از هر قطره آب دلسرد کند؛ در عین اینکه افزایش بهره‌وری آب در حل بسیاری از مشکلات و مسائل بحران آب ضروری است، اما شرط کافی نیست. کلیه این تلاش‌ها می‌بایست با تمرکز بر مسئله فقر برای کمک به فقرا درزمینه کسب منافع ناشی از افزایش بهره‌وری آب، انجام گیرد. در‌عین‌حال، در کنار ایجاد درآمد، فنّاوری‌های مقرون‌به‌صرفه گسترش بهره‌وری آب و دادن امکان سخن‌گفتن به فقرا درزمینه تصمیم‌های مربوط به آب، ایجاد و حفظ دسترسی به آب برای مصارف خانگی نیز می‌بایست موردتوجه قرار گیرد. سخن آخر اینکه، افزایش بهره‌وری آب نیازمند مجموعه هماهنگی است از فعالیت‌ها در دامنه گسترده‌ای از افراد، شامل تصمیم‌گیران، مدیران منابع، کشاورزان، ماهیگیران، مدیران آب، محققانی از حوزه‌های زراعت، منابع آب، آبیاری و مدیریت منابع طبیعی و درحقیقت کلیه افرادی که از سیاست‌های نحوه مصرف آب متأثر می‌شوند.
پی‌نوشت‌
1-On-Farm Water-Harvesting

درحال‌حاضر بخش کشاورزی 70 درصد آب شیرین عرضه‌شده دنیا را مصرف می‌کند که با ارتقای بهره‌وری این بخش تا 40 درصد، ممکن است دیگر نیازی به استخراج آب شیرین مازادِ موردنیاز رشد جمعیت جهان در آینده وجود نداشته باشد.
چنانچه روندهای موجود ادامه یابد، بحران کنونی آب -که در بسیاری از کشورها به شکل کاهش سطح آب‌های زیرزمینی، خشک‌شدن رودخانه‌ها و تالاب‌ها و کمبود آب‌های جاری سر برافراشته است- به یک مسئله جهانی تبدیل خواهد شد. مطابق مطالعه انجام‌شده اخیر توسط مؤسسه بین‌المللی تحقیقات غذایی (IFPRI) و مؤسسه بین‌المللی مدیریت آب (IWMI) در صورت تداوم روندهای کنونی، تا سال 2025 بر اثر رقابت بین شهرها و صنایع در‌حال‌رشد جهان، میزان آب قابل‌دسترس برای آبیاری به‌شدت محدود خواهد شد و سبب از‌دست‌رفتن سالانه 350 میلیون تن تولید غذا در سطح جهان-‌اندکی بیش از کل محصول گندم ایالات متحده- خواهد شد. در‌عین‌حال، با توجه به ضرورت تخصیص بیشتر آب به بخش‌های کشاورزی، صنعت، شرب و بهداشت، محیط‌زیست در معرض آسیب‌های جدی و پایدار قرار خواهد گرفت. اگر سطح سرمایه‌گذاری‌ها در سیاست‌‌گذاری و مدیریت پایدار آب در 20 سال آینده کاهش یابد، نتیجه‌ای جز کاهش قابل‌توجه تولید غذا و افزایش نجومی قیمت‌های آن نخواهد داشت.
تحقیقات انجام‌شده در دهه گذشته نشان می‌دهند که با بهبود بهره‌وری آب در زمین‌های دیم و آبی، می‌توان به وجود آب کافی برای شهرها، صنعت و طبیعت امیدوار بود. اما چنین وضعیتی مستلزمِ تعهد به اصلاحات مدیریتی و نهادی و نیز سرمایه‌گذاری پایدار در تحقیقات، فنّاوری و زیرساخت‌های محصولات کشاورزی است.
چرا رشد بیشتر مواد غذایی با آب کمتر، کلید حل بحران آب است؟
در برخی مناطق، شورشدن و کاهش سریع سطح آب‌های زیرزمینی از علائم بحران‌های آب به شمار می‌رود و بسیاری دیگر، دچار مشکلات ناشی از خشک‌شدن رودخانه‌ها و تخریب اکوسیستم‌های آبی است. در آسیای مرکزی، زمین‌های کشت پنبه تقریبا تمام جریان آب‌های سطحی آمودریا و سیردریا را مصرف می‌کند. رودخانه زرد به مدت هفت ماه در سال 1997 به دلیل افزایش برداشت‌های بالادست هرگز به دریا نرسید. به همین صورت، میزان بسیار اندکی از آب رودخانه‌های نیل، سند و کلرادو به دریا راه پیدا می‌کنند.
با وجود توسعه منابع آب برای تولید غذا، سوءتغذیه عمدتا در جنوب آسیا و صحرای آفریقا همچنان ادامه دارد. در‌این‌بین کشاورزان خرد و فقرا، همواره جزء گروه‌های محروم از آب قرار می‌گیرند که در شرایط کم‌آبی دچار سخت‌ترین آسیب‌ها می‌شوند. این وضعیت به‌ویژه در مناطقی که از «کمیابی آبِ اقتصادی» (به این معنی که با وجود دسترسی به آب، منابع مالی موردنیاز برای مهار آن جهت مصرف انسان وجود ندارد) رنج می‌برند صادق است.
در چنین شرایطی، بهبود بهره‌وری آب مصرف‌شده در کشاورزی کلید حل بسیاری از این مشکلات به شمار می‌رود. برداشت محصول بیشتر از هر قطره، امنیت غذایی را گسترش داده و آب موردنیاز طبیعت، صنعت و مصارف خانگی را بیشتر می‌کند. این مهم، ما را قادر به کاهش نیاز به سرمایه‌گذاری جدید درزمینه ذخیره آب و ایجاد زیرساخت‌های آبیاری می‌کند. همچنین ارتقای بهره‌وری آب در زمین‌های دیم، این امکان را به ما می‌دهد که به امنیت غذایی و درآمدی بسیاری از فقیرترین مردم جهان کمک کنیم.
اغلب، تصور نادرستی درزمینه میزان هدررفت بسیار زیاد آب در بخش آبیاری وجود دارد. در‌حالی‌که بخش عمده‌ای از همین آب تلف‌شده توسط کشاورزان به مصرف درختان و اکوسیستم‌ها، تغذیه مجدد آب‌های زیرزمینی و یا تجدید جریان در سیستم رودخانه‌ها برای مصرف در پایین‌دست می‌رسد؛ اما مشکل واقعی در مناطق درگیر با مسئله کم‌آبی، به‌کارگیری‌نشدن هرگونه شیوه‌های کارآمد تبدیل آب به تولید محصول توسط کشاورزان و در‌نتیجه ظهور رودخانه‌های خشک و آلوده است. بدیهی است که در چنین شرایطی برداشت محصولِ بیشتر از هر قطره آب -بهبود بهره‌وری آب- امنیت غذایی و تولید کشاورزی پایدار را، به‌خصوص در مناطقی که با استرس شدید آبی مواجه هستند، تضمین خواهد کرد.
افزایش بهره‌وری آب به چه میزان باید باشد؟
در بسیاری از مناطق، پتانسیل‌های موجود بهره‌وری تا حدودی به‌ دلیل مدیریت ضعیف آبیاری چندان شناخته‌شده نیست. در مطالعه‌ای که توسط IWMI درزمینه ارزیابی بهره‌وری آب در بیش از 40 سیستم آبیاری در سرتاسر جهان انجام شده، اختلاف 10 برابری ارزش ناخالص ستانده (محصول) به ازای هر واحد آبِ مصرف‌شده توسط محصول را نشان می‌دهد. بنابراین ارتقای عملکرد سیستم‌های آبیاری کشاورزی دارای مدیریت ضعیف، می‌بایست به‌عنوان یک اولویت، مدنظر قرار گیرد.
پرواضح است که مدیریت بهینه آب کشاورزی نمی‌بایست منحصرا بر بهبود بهره‌وری آب انتقال‌داده‌شده برای آبیاری زمین‌های کشاورزی تمرکز کند، بلکه می‌بایست بهبود بهره‌وری آب مصرف‌شده در زمین‌های دیم را نیز دربرگیرد. این شیوه آبیاری، ابزار اولیه تولید محصول در بسیاری از کشورها و تنها ابزار تولید برای بسیاری کشاورزان به شمار می‌رود. بهبود بهره‌وری چنین زمین‌هایی شرایط مساعد فایده‌رسانی به برخی از فقیرترین افراد جهان را فراهم خواهد ساخت؛ افرادی که در‌حال‌حاضر در زمین‌های حاشیه‌ای دیم کشاورزی می‌کنند و در معرض خشک‌سالی قرار دارند.
توصیه‌هایی برای تصمیم‌سازان
• توجه به گزینه‌های ارتقای بهره‌وری، قبل از هرگونه اقدام به سرمایه‌گذاری درزمینه کشاورزی آبی
• توجه به دورنمای صرفه‌جویی آب در حوضه‌های آبریز و درک نحوه تأثیر ایجاد تغییرات در مدیریت و یا تخصیص آب در یک منطقه بر مصرف‌کنندگان مناطق دیگر
• مدیریت یکپارچه آبِ «آبی» -در رودخانه‌ها و ذخایر سطحی آبی- همراه با آب سبز -حاصل از بارندگی‌های ذخیره‌شده در خاک یا سفره‌های آب زیرزمینی-
• تلاش برای فراهم‌ساختن آبیاری قابل‌اطمینان برای کشاورزان در طرح‌های موجود
• ایجاد سیاست‌ها و مشوق‌هایی برای حمایت از جذب فنّاوری‌ها و شیوه‌هایی که بهره‌وری آب را ارتقا بخشیده و تخریب اکوسیستم‌های کشاورزی را کاهش می‌دهند
• حصول اطمینان از انتفاع فقرا، ناشی از سرمایه‌گذاری در ارتقای بهره‌وری آب، از طریق تضمین دسترسی آنها به آب برای ایجاد درآمد، توسعه و ارتقای فنّاوری‌هایی مقرون‌به‌صرفه که منجر به گسترش بهره‌وری آب می‌شوند و دادن امکان سخن‌گفتن به فقرا در تصمیم‌های مرتبط به آب.
روش‌های دستیابی به ارتقای بهره‌وری
برای دستیابی به موفقیت در این زمینه می‌بایست استراتژی‌های یکپارچه‌ای که به‌طور مستقیم به نیازهای مشخص مناطق و حوضه‌های آبریز متصل هستند توسعه داده شوند.
اصلاح نباتات: گرایش به سمت تولید محصولات کشاورزی در شرایط کم‌آبی و با آبِ با کیفیت پایین (شور و یا قلیایی) از طریق شناسایی ویژگی‌ها و ژن‌هایی در محصولات کشاورزی که قابلیت تطبیق با شرایط خشک‌سالی و شوری را دارند.
کاهش تخریب زمین: فرسایش خاک نه‌تنها عمق خاک را کاهش می‌دهد بلکه توانایی آن برای نگهداری آب و میزان مواد مغذی موجود در آن را کاهش می‌دهد. تصور غالبِ نادرستی وجود دارد که تخریب اکوسیستم‌های کشاورزی، فرایندی آهسته است که همواره از طریق برخی ورودی‌ها، مانند کود، بازگشت‌پذیرند. اما این اکوسیستم‌ها از آستانه انعطاف‌پذیری مشخصی برخوردارند و چنانچه تحت فشار بیش‌از‌حد قرار گیرند فرومی‌پاشند. راه‌حل آن ترغیب کشاورزان به سرمایه‌گذاری‌های بلندمدت در عملیات حفاظت از خاک است؛ به‌ویژه زمانی که نتایج این سرمایه‌گذاری‌ها تأثیر مستقیم یا قابل‌توجهی بر درآمد آنها ندارد.
آبیاری تکمیلی و برداشت بابت کسری آب مناطق دیم: در این روش با استفاده از شیوه‌های برداشت آبِ سرِ زمین،1 مانند مالچ‌پاشی و یا ایجاد بندهای کوچک، آسیب‌پذیری خاک در برابر خشک‌شدن کاهش یافته و به کشاورزان کمک می‌کند تا از منابع کمیاب، بیشترین بهره را ببرند. تخفیف اثرات کوتاه‌مدت خشک‌شدگی، یک گام کلیدی در دستیابی به عملکرد بیشتر و بهره‌وری بالاتر در مناطق دیم است. عملیاتی‌کردن آبیاری مکمل، به‌عنوان یک استراتژی واقعی، نیازمند درک بهتر رابطه بین عملکرد و میزان واقعی کسری آب است.
به‌کارگیری فنّاوری‌های کم‌هزینه: انواع مختلفی از روش‌های آبیاری دقیق - عمدتا سیستم‌های بارانی و قطره‌ای- وجود دارد که بسته به نوع محصول و سایر شرایط، می‌تواند به افزایش عملکرد 20 تا 70 درصدی محصول نسبت به سیستم‌های آبیاری سنتی، کمک کند و از این طریق نیاز بسیار کمتری به انحراف آب تا پای محصول است.
ارتقای شیوه‌های مدیریت آبیاری: اولین اصل اساسی در مدیریت آبیاری، «انتقال میزان مشخص و باثبات آب» بر سر زمین تا پای محصول است که ارتباط مستقیمی با نوع بذرها، کودها و شیوه آماده‌سازی زمین دارد. دومین اصل بنیادی، «زمان‌بندی» تولید محصول است؛ به‌طوری‌که در چرخه رشد یک محصول در زمان‌های مختلف، استرس آبی می‌تواند بسیار آسیب‌زا باشد. سیستم‌های آبیاری لوله‌گذاری‌شده در هندوستان، عملکرد محصول را نسبت به سیستم‌های سنتی حفر کانال دو‌برابر کرده است.
یکپارچه‌سازی فرایند بازیافت و استفاده مجدد از آب در داخل حوضه آبریز: استفاده مجدد از آب، بخشی جدایی‌ناپذیر از مدیریت آب در بسیاری از مناطق کم‌آب محسوب می‌شود. به‌عنوان‌مثال، امروزه کشاورزان مصر و شمال چین با کارگذاردن پمپ‌های کوچک در راه‌آب‌های زهکشی به استفاده مجدد از آب می‌پردازند. کارگزاران آبیاری نیز با ترکیب آب زهکش و آب شیرین به افزایش کیفیت و قابلیت استفاده مجدد آن اقدام می‌کنند. بسیاری از کشاورزان در دشت‌های هندوستان، از چاه‌های کم‌عمق برای بازیافت آبی که از صافی لایه‌های خاکی رد شده است استفاده می‌کنند. بسیاری دیگر از کشاورزان ساکن در مجموعه‌های اطراف شهرها، به آب فاضلاب‌های شهری برای آبیاری محصولاتشان متکی هستند. این کشاورزان حتی در صورت دسترسی به کانال‌های آبیاری، استفاده از آب فاضلاب تصفیه‌شده را به دلیل اطمینان از وجود جریان ثابت و نیز برخورداری از مواد مغذی که امکان صرفه‌جویی در استفاده از کودها را برای آنها فراهم می‌سازد، ترجیح می‌دهند.
شیوه‌های کشاورزی و زراعی مناسب: شیوه‌های حفاظت از خاک، کوددهی بهینه و به‌کارگیری آب و سایر اشکال مدیریت آب-خاک می‌تواند بهره‌وری آب را افزایش دهد. به‌کارگیری شیوه‌های مناسب برای کشاورزان خرد در بسیاری از مناطق از قبل شناخته‌شده بوده است (جدول 2)، اما چالش‌هایی درزمینه یافتن ترکیب صحیحی از سیاست‌ها و انگیزش‌ها برای ترغیب کشاورزی‌های بزرگ‌مقیاس‌ همچنان وجود دارد.
مدیریت یکپارچه منابع طبیعی در درون حوضه‌های آبریز: در محدوده زمین‌های کشاورزی تمامی سیستم‌های آبیاری، حوضه‌های رودخانه‌ای، دام‌ها، ماهیان و جنگل‌ها، نیاز جدی به آب و پیامدهای مرتبط با آن دارند. یکپارچه‌کردن فعالیت‌های آبزی‌پروری با آبیاری کشاورزی و یا برقراری داد‌و‌ستد بین مصرف آب کشاورزی و آب موردنیاز ماهیان و جنگل‌ها، ابزار مناسبی است برای تأمین غذا و خوراک بیشتر از هر واحد آب. علاوه بر نقش مصرف‌کننده، درختان و دام‌ها برهم‌کنش آب و زمین در درون یک حوضه آبریز را تحت تأثیر قرار می‌دهند. چرای بیش‌از‌حد، جنگل‌زدایی برای توسعه کشاورزی یا برداشت بیش‌از‌حد چوب می‌تواند جریان رواناب‌ها و رسوبات را، که سبب اختلال در شرایط آب‌دهی بالادست و پایین‌دست می‌شود، تسریع کند.
نقش سیاست‌گذاری، نهادها و انگیزش‌ها
کارکرد مؤثر هر‌یک از این استراتژی‌ها، نیازمند ایجاد مجموعه صحیحی از انگیزه‌ها و پشتیبانی‌ها از تمامی فعالان درگیر-تابعی مطلوب از سیاست‌ها و نهادها- است. از‌یک‌طرف، نهادهای موجودِ مدیریت آب، برای اینکه مؤثرتر واقع شوند و پیش‌برنده خدماتی باشند که منجر به بهبود بهره‌وری آب می‌شوند، نیازمند ایجاد عوامل انگیزشی هستند. از‌طرف‌دیگر کشاورزان نیز برای به‌روز نگه‌داشتن شیوه‌ها و فنّاوری‌های مورداستفاده‌شان نیازمند انگیزه هستند. به‌علاوه، زمانی که رقابت برای آب شدید می‌شود، چگونگی مدیریت آب در یک بخش، اغلب، دسترسی به آن را در سایر بخش‌ها تحت تأثیر قرار می‌دهد. بنابراین قوانین، مقررات و سازمان‌ها می‌بایست صرفا در قالب مدیریت آب از منظر یک حوضه آبریز مشترک تعریف شوند.
مسئله دیگری که می‌بایست برای انجام اصلاحات در نظر گرفته شود، یارانه‌ها و نحوه قیمت‌گذاری است. در بسیاری موارد، طراحی یک سیستم یارانه‌ای ضعیف می‌تواند کشاورزان را از تلاش برای برداشت محصول بیشتر از هر قطره آب دلسرد کند؛ در عین اینکه افزایش بهره‌وری آب در حل بسیاری از مشکلات و مسائل بحران آب ضروری است، اما شرط کافی نیست. کلیه این تلاش‌ها می‌بایست با تمرکز بر مسئله فقر برای کمک به فقرا درزمینه کسب منافع ناشی از افزایش بهره‌وری آب، انجام گیرد. در‌عین‌حال، در کنار ایجاد درآمد، فنّاوری‌های مقرون‌به‌صرفه گسترش بهره‌وری آب و دادن امکان سخن‌گفتن به فقرا درزمینه تصمیم‌های مربوط به آب، ایجاد و حفظ دسترسی به آب برای مصارف خانگی نیز می‌بایست موردتوجه قرار گیرد. سخن آخر اینکه، افزایش بهره‌وری آب نیازمند مجموعه هماهنگی است از فعالیت‌ها در دامنه گسترده‌ای از افراد، شامل تصمیم‌گیران، مدیران منابع، کشاورزان، ماهیگیران، مدیران آب، محققانی از حوزه‌های زراعت، منابع آب، آبیاری و مدیریت منابع طبیعی و درحقیقت کلیه افرادی که از سیاست‌های نحوه مصرف آب متأثر می‌شوند.
پی‌نوشت‌
1-On-Farm Water-Harvesting

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.