|

معاونت آب‌و‌خاک وزارت جهاد کشاورزی:

منابع آب قربانی رویکرد مهندسی

بحران خشک‌سالی به معنی بحرانی که نتوان از آن عبور یا آن را مدیریت کرد نیست. اکبری تأکید دارد: اگرچه با کمبود آب مواجه هستیم اما این کمبود به معنی وجود بحران نیست. خشکیدگی ارومیه، زاینده‌رود، تالاب‌ها و از دست دادن 85 درصد از منابع آب‌های زیرزمینی که سبب شده کارشناسان لقب بحران را به منابع آب نسبت دهند مورد تأیید او نیست. هرچند تغییرات اقلیم، منابع و مدیریت‌های نادرست در دوره گذشته را نقد می‌کند اما معتقد است با همین میزان آب موجود می‌توان امنیت غذایی را برقرار کرد. او در صحبت‌هایش به تصویب مدیریت یکپارچه و هماهنگ در شورای‌عالی آب اشاره می‌کند. مدیریتی که اگرچه با مخالفت محیط‌زیست مواجه می‌شود اما تصمیم به قطع حقابه زاینده‌رود به نفع کشت پاییزه می‌گیرد. دلیل هم روشن است؛ معیشت کشاورزان که اغلب از اقتصادی ضعیف برخوردارند. برنامه‌های بلندمدتی در دستور کار است. از توسعه کشت گلخانه‌ای تا تغییر الگوی کشت، اصلاح سیستم‌های آبیاری و ممنوعیت صادرات محصولات آب‌بر و واردات بیشتر آنها. اینها برنامه‌هایی است که وزارت جهاد کشاورزی امیدوار است با اجرای آن بخشی از منابع که در دوره گذشته به دلیل نبود مدیریت صحیح رو به نابودی رفته، احیا شود. شاید اصلاح روش آبیاری مهم‌ترین برنامه وزارت جهاد کشاورزی باشد؛ اما برای اجرای آن اعتبار قابل‌توجهی در اختیار نیست؛ اما اکبری راه‌حلی برای این موضوع دارد؛ او پیشنهاد می‌دهد با‌توجه‌به اینکه بسیاری از پروژه‌های سدسازی دستور توقف گرفته‌اند منابع پیش‌بینی‌شده برای آنها که مبالغ بزرگی است، صرف طرح مدیریت مصرف شود. به‌طوری‌که می‌توان با اجرای سیستم‌های مدرن آبیاری حتی تا 90 درصد راندمان را افزایش دهد. علیمراد اکبری، معاون آب‌و‌خاک وزارت جهاد کشاورزی در گفت‌وگو با «شرق» جزئیات برنامه‌های بخشی و بین‌بخشی برای حل مشکل کم‌آبی را شرح می‌دهد.

‌امروز انگشت اتهام از سوي كارشناسان و مسئولان در خصوص بحران حال حاضر آب به سمت كشاورزي است و با اين توضيح كه كشاورزي بيش از 90 درصد آب‌هاي تجديدپذير را استفاده مي‌كند؛ تنش‌هاي آبي به‌وجود‌آمده را ناشي از اضافه برداشت‌ها در اين بخش مي‌دانند. در مقابل هم عده‌اي از كارشناسان با بيان اينكه بسياري از مصارف مانند تبخیر در پشت سدها، هدر‌رفت آب در پايين‌دست سدها از طریق کانال‌های انتقال آب و رهاسازی آب سدها به‌منظور تولید برق در خارج از فصل و ساير مصارف را هميشه به‌پای مصرف كشاورزي مي‌نويسند درصدد دفاع از اين بخش برمي‌آيند. شما به‌عنوان مقام مسئول در حوزه آب‌و‌خاك كشاورزي چه ارزيابي‌ای درباره ميزان مصرف بخش كشاورزي داريد؟
ابتدا باید توضیح دهم که هنوز بسیاری از مسئولان و سیاست‌گذاران به اهمیت آب پی نبرده‌اند. به‌عنوان کارشناسی که 34 سال تجربه کار در حوزه آب را دارم تأکید می‌کنم که آب هنوز جدی گرفته نمی‌شود. هر بحرانی در کشور ایجاد شده، راهکاری برای آن پیدا شده است. مواقعی که با بحران جنگ روبه‌رو بوده‌ایم یا بحران اخیر هسته‌ای سرانجام با یافتن راهکارهایی رفع شده یا می‌شود اما کمبود آب، موضوعی است جدی که راه‌حل جدی و فوری می‌طلبد. درغیراین‌صورت می‌تواند آسیب‌های مهلکی به کشور وارد کند. در آن زمان دیگر کاری نمی‌شود انجام داد و ممکن است آسیب‌های زیست‌محیطی و غیرقابل‌جبرانی به مملکت واردکند و حتی کشاورزی کشور در معرض تهدید جدی قرار بگیرد. با این توضیح، این نکته مهم را باید اضافه کنم که وضعیت حال حاضر آب در کشور ما وضعیت کاملا بحرانی نیست. وقتی صحبت از بحران و تغییر اقلیم می‌کنیم یعنی دیگر کاری برای احیای آب نمی‌توان انجام داد. امروز تغییر اقلیم در کشور بسیار مورد استفاده قرار می‌گیرد؛ اما من به‌عنوان یک کارشناس، اعتقادی به تغییر اقلیم ندارم. نمی‌توانم بگویم صد درصد وجود دارد و در‌عین‌حال نمی‌توانم از اساس وجود آن را انکار کنم. تغییر اقلیم به مفهوم عدم بازگشت دوره‌های گذشته است. تغییر اقلیم یعنی ما در شرایط جدیدی قرار گرفته‌ایم که با ثبات ادامه پیدا کرده و یا بدتر از وضع موجود خواهد شد و هیچ بازگشتی به دوره‌های قبل اتفاق نخواهد افتاد. درصورتی‌که اطلاعات و آمار ما نشان می‌دهد در سال‌های 1347 تا 1354 نیز با خشک‌سالی مواجه بوده‌ایم. در آن دوران کمتر از متوسط کشور بارش داشتیم. ولی پس از به‌اتمام‌رسیدن دوره این خشک‌سالی دوباره شرایط قبل حاکم شد. در سال 1378 نیز مجدد دوران خشک‌سالی آغاز شد اما احتمال بازگشت دوران آبسالی ممکن است وجود داشته باشد.
‌در چند دهه گذشته درجه حرارت هوا در ایران 1.5 درجه افزایش یافته است و کارشناسان بر اساس این میزان تغییر دمای کشور معتقد به تغییر اقلیم هستند.
با اینکه درجه حرارت یک تا 1.2 درجه افزایش یافته و بارش‌ها و روان‌آ‌‌ب‌ها را تحت تأثیر قرار داده، ولی احتمال بازگشت به دوره قبل وجود دارد. گزارش‌هایی که در دنیا ارائه می‌شود نیز قطعیتی دراین‌باره ندارد و اختلاف نظرها در این خصوص مشهود است؛ بنابراین درباره اینکه ما شاهد تغییر اقلیم هستیم یا خیر باید با تعمق و بررسی بیشتر اظهارنظر کرد. واقعیت این است که مقداری از منابع آب سطحی و زیرسطحی در کشور را از دست داده‌ایم. این موضوع را نیز می‌توان در چند بخش ارزیابی کرد. نخستین مسئله ایرادی است که به مدیریت منابع آب در کشور بازمی‌گردد. ما در بحث سدسازی نگاهمان بیشتر هیدرولوژیکی بود تا اکولوژیکی و بدون درنظرگرفتن اکوسیستم، آب را مصرف کرده‌ایم. به‌طور مثال وقتی دبی پایین رودخانه را قطع می‌کنیم خشک‌شدن تالاب‌ها و دریاچه‌ها امری محتوم برای این تصمیم‌گیری است. آماری که دستگاه‌های نظارتی داده‌‌اند نشان می‌دهد از سال 1384 به بعد برای برداشت از منابع آب زیرزمینی 300 هزار حلقه چاه غیرمجاز حفر شده است. حتی درصورتی‌که فرض را بر وجود 200 هزار حلقه چاه بگذاریم، اگر هر یک از این چاه‌ها دست‌کم پنج لیتر آب برداشت کند هزار مترمکعب در ثانیه مجموع برداشت این تعداد چاه خواهد بود و اگر 200 روز در سال نسبت به برداشت اقدام کنند عددی بالغ بر 17 میلیارد مترمکعب برداشت آب از منابع زیرزمینی به دست می‌آید. درحالی‌که بیلان منفی سفره‌های آب زیرزمینی ما چهار یا پنج میلیارد مترمکعب است؛ بنابراین مدیریت آب در این مدت یکی از عوامل ایجاد شرایط فعلی است. وقتی از منابعمان صیانت نکنیم به‌طور حتم بروز بحران اتفاق قطعی است. در کنار بسیاری از رودخانه‌های دائمی کشور مانند زاینده‌رود، سفیدرود و کارون تعداد بسیار زیادی چاه در فاصله بسیار کم حفر شده است. این‌ چاه‌ها، آب زیرزمینی را برداشت نمی‌کنند بلکه به منابع آب سطحی و رودها دست‌اندازی می‌کنند. آماری که در حوزه دریاچه ارومیه وجود دارد از 46 هزار حلقه چاه غیرمجاز خبر می‌دهد. در سال‌های ابتدای دهه 50 که در ارومیه دانشجو بودم به خاطر دارم که آب دریاچه تا داخل شهر ارومیه بالا آمد؛ اما امروز با تعداد چاه‌های غیرمجازی که احداث شده و بیش از سه میلیارد مترمکعب آبی که از منابع این حوضه آبریز استحصال می‌شود باید انتظار روزهای خشک ارومیه را داشت.
‌بخش عمده‌ای از این خشکی‌ها به دلیل مصارف بالا در بخش کشاورزی اتفاق افتاده است.
مستندات اینکه بخش کشاورزی 90 درصد از منابع آب تجدیدشونده را مصرف می‌کند چه کسی دارد؟ چرا این مستندات را ارائه نمی‌کنند؟ چرا با این خواسته وزارت جهاد کشاورزی که می‌گوید به‌صورت حجمی در زمان و مکان آب تحویل کشاورز دهید موافقت نمی‌کنند؟ بارها به وزارت نیرو نامه ‌نوشته‌ایم و دراین‌باره راهکار خود را ارائه کرده‌ایم اما پاسخی دریافت نشد. چراکه اطلاعات و آمارها دچار اشکال است. من عملکرد افراد را نقد نمی‌کنم. مدیریت کل در دوره‌های قبل مشکل داشته است. من به‌عنوان کارشناسی که بیش از 30 سال در بخش آب فعالیت کرده‌ام شهادت می‌دهم هیچ دولتی به اندازه دولت یازدهم در بحث آب اقدام نکرده است. فقط در یکی از بخش‌ها 10 میلیارد دلار اعتبار تخصیص داده‌اند. این نشان از توجه به مسئله آب دارد. مدیریتی که اتفاق افتاده مربوط به سال‌های گذشته است. ما 400 هزار حلقه چاه مجاز در کشور داریم. پیش از سال 1385، 103 هزار حلقه چاه غیرمجاز وجود داشته و از این سال به بعد حدود 300 هزار حلقه چاه غیرمجاز اضافه شده است؛ این یعنی فاجعه؛ اما در کنار این عوامل طبیعی مانند افزایش درجه حرارت و کاهش بارش‌ها و متعاقب آن کاهش تزریق آب به منابع زیرسطحی نیز مزید بر علت شده است. درحال‌حاضر چهار میلیون بهره‌بردار، معیشتشان به انجام عملیات کشاورزی گره خورده است. نمی‌توان با معیشت و سرمایه این افراد که بعضا دارای اقتصاد ضعیفی نیز هستند، بازی کرد. آمارها نشان می‌دهد که حدود 17 درصد سهم برداشت بخش کشاورزی از آب‌های سطحی است، باقی برداشت‌ها از طریق قنات و چاه‌ها انجام می‌شود که خود آنها برای حفر چاه و استحصال آب سرمایه‌گذاری کرده‌اند. ما که نمی‌توانیم سرمایه‌گذاری آنها را نادیده بگیریم؛ بنابراین این موضوع باید با دقت بسیار مدیریت شود.
‌ تعداد زیادی از این‌ها غیرمجاز سرمایه‌گذاری کرده‌اند و چه‌بسا باید جرائم و خسارتی نیز بپردازند.
آن عده که غیرمجاز به منابع آب کشور تعرض کرده‌اند باید چاه‌ها را مسدود کنند چراکه تعرض غیرقانونی به منابع آب نیز تخلف است؛ ولی در باقی موارد باید مدیریت صحیح اعمال شود.
‌شما مخالف مصرف 90 درصدی آب در بخش کشاورزی هستید؟
بله. ما چنین آماری را نمی‌پذیریم.
‌برآورد شما چه عددی را نشان می‌دهد؟
بررسی‌های سال 1390 نشان می‌دهد که بخش کشاورزی حدود 70 میلیارد مترمکعب آب مصرف کرده است. این عدد امروز 20 درصد کاهش یافته و میزان آب برداشت‌شده برای فعالیت‌های کشاورزی درحال‌حاضر به کمتر از 60 میلیارد مترمکعب رسیده است. اگر این عدد را نسبت به میزان آب تجدیدشونده موجود در کشور محاسبه کنیم حدود 60 درصد از مصارف آب در کشور را شامل می‌شود. اگر معتقد هستند مصرف این بخش بیشتر از ارقام محاسبه شده ماست آب را به‌صورت حجمی در زمان و مکان به کشاورزی تحویل دهند.
‌آمار شما بر اساس چه اطلاعاتی به دست آمده است؟
ما سه پارامتر برای محاسبه میزان آب مصرفی تعیین کرده‌ایم؛ نخست راندمان آبیاری که بر مبنای 40 درصد برآورد شده؛ حال آنکه معتقدیم راندمان آبیاری بالاتر از این عدد است. اطلاعاتی که در بررسی‌های پژوهشی توسط مرکز تحقیقات فنی و مهندسی به دست آمده، راندمان آب در بیش از هزار نقطه از کشور حدود 45 درصد بوده است؛ دوم استفاده از سند ملی و سوم آمارنامه وزارت جهاد کشاورزی مبنای محاسباتی ما بوده است و بر اساس این سه معیار در سال 1390، حدود 70 میلیارد مترمکعب و در این چهار سال که با خشک‌سالی مواجه بوده‌ایم و اساسا آبی برای برداشت وجود نداشته، 20 درصد کاهش مصرف اتفاق افتاده است.
‌ آب‌هاي زيرزميني، بسيار بيشتر از ظرفيتشان استحصال شده‌اند. اضافه برداشت سالانه 6 ميليارد مترمكعب از آب‌هاي زيرزميني را وزارت نيرو در قالب برداشت‌هاي غيرمجاز اعلام كرده است. برنامه وزارت جهاد کشاورزی با متخلفان كه چاه غيرمجاز يا برداشت غيرمجاز از چاه‌هاي مجاز دارند چيست؟
این جزء وظایف وزارت جهاد کشاورزی نیست و مدیریت آب با وزارت نیروست.
‌این پاسخ شما از نگاه بخشی به موضوع آب حکایت دارد در‌حالی‌که امروز همه کارشناسان معتقدند مشکلات ما از نگاه بخشی به مسائل ایجاد شده است و تأکید دارند که باید نگاه‌ها و برنامه‌ها، بین‌بخشی باشد. مادامی‌که وزارت جهاد کشاورزی و یا هر یک از دستگاه‌ها، خود را از مدیریت آب مبرا بداند مدیریت درستی اعمال نمی‌شود. چطور یک وزارتخانه که ذی‌نفعان آن به‌عنوان بزرگ‌ترین مصرف‌کنندگان آب قلمداد می‌شوند در مدیریت آب نقشی ایفا نمی‌کند؟ حتی به گفته شما مصرف کشاورزی اگر 60 درصد مصرف آب کشور باشد، باز هم عدد بزرگی است و قابلیت برنامه‌ریزی از سوی متولیان بخش را دارد.
همان‌طور که گفتم مدیریت منابع آب با وزارت جهاد کشاورزی نیست اما اعتقاد ما این است که باید حضور پیدا کنیم. اگر به‌طور خلاصه بخواهم توضیح دهم باید بگویم مسئله مدیریت آب در کشور فقط به دست وزارت نیرو و جهاد کشاورزی انجام نخواهد شد. باید برای اعمال مدیریتی درست بر منابع، قوه قضائیه، قوه مقننه و قوه مجریه با هم وارد عمل شوند. برخوردهای قضائی با متخلفان باید به‌صورت جدی دنبال شود. از سوی دیگر قوانین در مدیریت منابع آب بازبینی شده، مباحث آبیاری تحت فشار و حفاظت از خاک در مجلس قانون‌های حمایتی داشته باشد و در بحث منابعی که در مجلس برای بخش‌ها تصویب می‌شود موضوع آب به‌طور ویژه دیده شود. برای نمونه از ابتدای سال تاکنون یک ریال به آبیاری تحت فشار پرداخت نشده است. در‌صورتی‌که در این مدت 350 میلیارد تومان دیون ایجاد کرده‌ایم؛ یعنی کار کرده‌ایم اما پولی دریافت نکرده‌ایم. برهم‌خوردن تعادل در چرخه اکولوژیکی، پیامدهای خطرناکی دارد که با در‌نظر‌گرفتن آن باید قوانین تصویب شود. در نظر بگیرید به دلیل برداشت‌های زیاد و کاهش نزولات، شوری منابع آب افزایش یافته؛ در این صورت دیگر نمی‌توان با این منابع هیچ کشت و زرعی انجام داد. اگر ذخایر استراتژیک را برداشت کرده و سفره‌هایی که طبیعت به‌عنوان پشتوانه در زمین قرار داده است را تخلیه کنیم؛ نشست آبخوان‌ها و ازبین‌رفتن پشتوانه‌ها برای همیشه عاقبت حتمی است که در انتظارمان خواهد بود و به دنبال آن فجایع زیست‌محیطی به وجود خواهد آمد. در برخی از نقاط کشور، امروز می‌بینیم به دلیل نشست دشت‌ها، پل‌ها، جاده‌ها، تأسیسات آبی و تأسیسات شهری با خرابی‌های گسترده روبه‌رو شده‌اند؛ بنابراین برای حفظ تعادل این چرخه، همه دستگاه‌ها باید با هم و هماهنگ برنامه‌ریزی کرده و منابع آب را با نگاه برقراری تعادل، مدیریت کنند. یکی از اولین اقدامات در این زمینه مسدود‌کردن چاه‌های غیرمجاز است. مدیریت آب و مصرف را باید با توسعه روش‌های صحیح آبیاری تقویت کرده و گیاهان پرمصرف را باید به گلخانه‌ها منتقل کنیم. روش‌های میکرو و آبیاری قطره‌ای را توسعه دهیم؛ زیرا به‌شدت راندمان را افزایش می‌دهند. به‌طور مثال در مزارعی که 18 هزار مترمکعب به‌صورت سطحی آب مصرف می‌شد در روش بارانی به 12 هزار مترمکعب و در روش آبیاری قطره‌ای به حدود چهار تا چهار هزار و پانصد مترمکعب در هر هکتار، مصرف کاهش پیدا کرده است؛ بنابراین برای توسعه این نوع روش آبیاری هم باید پشتوانه‌های قانونی وجود داشته باشد و هم منابع لازم تخصیص یابد. سمت‌و‌سوی منابع اعتباری یا گشایش‌های اعتباری به مصرف بهینه آب باشد. من در جلسه گردهمایی مدیران وزارت نیرو و جهاد کشاورزی با حضور هر دو وزیر محترم پیشنهاد دادم باتوجه‌به دستور توقف بسیاری از سدها، دولت اعتبارات دیده‌شده برای این بخش را به مدیریت مصرف انتقال دهد. مبالغ زیادی نیز دیده شده که می‌تواند بخش مهمی از پروژه‌های آبیاری تحت فشار را پیش ببرد.
‌باتوجه‌به اینکه تأکید مسئولان همه دستگاه‌ها در دولت یازدهم بر هماهنگی‌های بین‌بخشی، دست‌کم درباره حل مسئله آب، است در دو سال اخیر چه اقدامی انجام شده؟ نیمی از زمان دولت گذشته است؛ پس حداقل باید نیمی از برنامه‌ها اجرا شده باشد.
در دو سال گذشته اعتبارات خوبی در بخش آب پیش‌بینی شده، به‌ویژه برای شبکه‌های فرعی که حدود 400 هزار هکتار برنامه‌ریزی صورت گرفته و منابع ارزی این پروژه‌ها از صندوق توسعه ملی تأمین شده است. امسال هزار و 217 میلیارد تومان در آبیاری تحت فشار اعتبار پیش‌بینی شده که با انجام توافقات امیدوار هستیم در نیمه دوم سال این اعتبار تخصیص داده شود. این توانایی وجود دارد که در صورت تأمین اعتبار سالانه تا 400 هزار هکتار آبیاری تحت فشار انجام شود. اقبال کشاورزان از طرح هم هرسال بیشتر می‌شود چرا‌که بهره‌بردارن می‌بینند با پیاده‌سازی این روش، مصرف آب در مزارع و باغات دست‌کم به نصف کاهش یافته است. همین کاهش مصرف، انگیزه لازم را برای کشاورزان ایجاد خواهد کرد. در کنار برنامه‌های مدیریت مصرف آب در بحث الگوی کشت، توسعه تولید محصولاتی در دستور کار است که آبیاری کمتری نیاز دارد و برای محصولات پرآب، موضوع کشت گلخانه‌ای مطرح شده است. در تجارت کشاورزی نیز این سیاست دنبال می‌شود و گیاهان پرمصرف در لیست واردات و گیاهان کم‌مصرف در لیست صادرات قرار گرفته است. توسعه نشاکاری در کشور، حفاظت از منابع خاک و برنامه‌ریزی برای حاصلخیزی خاک از دیگر برنامه‌هاست و علاوه بر آن، اصلاح الگوی تغذیه در کشور نیز دنبال می‌شود. مجموع این عوامل با هم بسته‌ای از برنامه‌های مدیریتی منابع پایه بوده که در دو سال گذشته در دستور کار قرار گرفته است.
‌قصد من از طرح این سؤال بیشتر اطلاع از هماهنگی‌های انجام‌شده بین‌بخشی بود. به‌طور مثال در نمونه اخیر در زاینده‌رود به نظر می‌رسد هیچ هماهنگی بین‌بخشی‌ای انجام نشده است و با وجود مخالفت محيط‌زيست باز هم آب بسته شد. وزارت نيرو مي‌گويد اگر امروز سازمان محيط‌زيست بگويد سدي نبايد ساخته شود؛ ساخته نخواهد شد. چرا اين نگاه در وزارت جهاد کشاورزی وجود ندارد؟ اگرچه معيشت كشاورزان كه غالبا اقتصاد ضعيفي دارند به كشت محصول وابسته است اما نگاه كوتاه‌مدت و بخشي به تأمين معيشت آنها و صرف نظر از پايدار‌ماندن كشاورزي آنها در طول سال‌هاي آينده به زيان خود كشاورزان نخواهد بود؟
نه این‌طور نیست. مصوبه‌ای در شورای‌عالی آب کشور وجود دارد که مدیریت هماهنگ و به‌هم‌پیوسته حوضه‌های آبریز را توسط وزارت نیرو و مشارکت وزارت جهاد کشاورزی، سازمان حفاظت از محیط‌زیست، وزارت کشور، وزارت صنعت، معدن و تجارت، نماینده بهره‌برداران و استانداران دیده شده است. تاکنون چهار حوضه کرخه، زاینده‌رود، سفیدرود و دریاچه ارومیه شکل گرفته و قرار بر این شده است که در مدیریت به‌هم‌پیوسته و یکپارچه این حوضه‌های آبریز همه دستگاه‌های نامبرده حضور داشته باشند. در این شورا دیدگاه‌ها و راهبردهای کلانی در بحث آب وجود دارد که یکی از آنها حفظ محیط‌زیست است یعنی همین مسئله‌ای که شما به آن اشاره کردید. یکی دیگر افزایش بهره‌وری است و جامع‌نگری و آمایش سرزمین هم از راهبردهای کلان دیگر است. در راهبردهای مدیریت کلان همه معتقد هستند رویکردها برای مدیریت مصرف آب باید تغییر کند. شاخص‌های زیست‌محیطی نیز در برنامه‌های بلندمدت و پایدار همراه با بهره‌وری به‌عنوان خط قرمز نشانه رفته است. در بهره‌وری نیز فقط موضوع آب نمی‌گنجد بلکه آب فقط یکی از پارامترهای بهره‌وری است. در بهره‌وری، خاک، خاک‌ورزی، نوع بذر، مبارزه با آفات، بیماری‌ها، انتخاب الگوی کشت، عملیات به‌زراعی در کاشت، داشت و برداشت مؤثر است. مجموع این عوامل با هم قادر به افزایش بهره‌وری خواهند بود؛ یعنی میزان تولید ماده خشک در هر مترمکعب با اجرای این سیاست‌ها افزایش یابد؛ بنابراین نباید تنها به آب به‌عنوان پارامتر تعیین‌کننده نگاه کرد. امروز در سیاست‌های کلان شاخص اثرات زیست‌محیطی به‌عنوان خط قرمز شناخته شده است. در راهبردهای مدیریت آب، چند عامل دخیل است. حکمرانی مناسب، ساختارهای مناسب ملی، حوضه‌ای و منطقه‌ای، توقف پروژه‌های سدسازی، توقف انتقال آب بین‌حوضه‌ای به‌استثنای مواردی که تأمین آب شرب ضرورت داشته باشد، اعمال مدیریت به‌هم‌پیوسته و هماهنگ حوضه‌ها، حقوق بین‌المللی آب، مباحث آبخیزداری و آبخوان‌داری، پایش دقیق بیلان منابع آب زیرزمینی دشت‌ها، مسدود‌کردن چاه‌های غیرمجاز و تعطیل‌کردن موتورپمپ‌های غیرمجاز که کنار رودخانه‌ها زده شده ازجمله موارد مطروحه در راهبردهای مدیریت منابع آب است. در راهبردهای بخش کشاورزی نیز عواملی دیده شده است. واگذاری مدیریت منابع آب به بخش مردمی یکی از مهم‌ترین این عوامل است. تجربه نشان داده مردم بسیار بهتر از دولت می‌توانند منابع را مدیریت کنند. به‌طور مثال در دشت قزوین که 21 حلقه چاه وجود داشته، تنها هفت حلقه از این چاه‌ها مجاز بوده‌اند. مردم با استفاده از سیستم‌های آبیاری تحت فشار 14 حلقه چاه غیرمجاز را از مدار خارج کردند.
‌در دو سال گذشته چه تعداد تشکل مردمی شکل گرفته است؟
آماری در اختیار ندارم ولی به‌عنوان یکی از راهبردها در دستور کار است. یکی دیگر از بحث‌های مهم این است که وزارت نیرو کنتور هوشمند را به‌صورت حجمی روی چاه‌ها نصب کند. به‌این‌صورت که مقدار آب مورد‌نیاز، تخمین زده می‌شود و توسط کنتورها حجم قابل‌برداشت آب مشخص خواهد شد. سیستم هم به‌گونه‌ای تعریف شده است که با برداشت میزان آب تعریف‌شده، خودبه‌خود برق چاه قطع شده و امکان اضافه برداشت را به بهره‌بردار نمی‌دهد. حتی ما در نظر داریم در نقاط تحویل آب، سیستم‌های کنترلی ایجاد شود و میزان آب قابل‌برداشت را مشخص کنند تا ما بر اساس میزان آب تحویلی، الگوی کشت را تعریف کنیم. در کنار این عوامل موضوع کاهش ضایعات به‌عنوان یکی از موضوعات ضروری باید دنبال ‌شود. استفاده از تکنولوژی و فناوری‌های جدید در بخش آبیاری می‌تواند بهره‌وری را به‌شدت افزایش دهد؛ بنابراین استفاده از تکنولوژی می‌تواند نقش مهمی در مصرف بهینه داشته باشد. در بین روش‌های مختلف آبیاری نیز روش آبیاری زیرسطحی، راندمان بسیار بالایی داشته؛ چراکه تبخیر آب را به صفر می‌رساند. با این توضیحات پیشنهاد ما به دولت، تخصیص منابع بر اساس شاخص بهره‌وری بوده است. به‌عبارت‌دیگر ما پیشنهاد داده‌ایم در هر مزرعه‌ای که بهره‌وری بالا باشد میزان تخصیص آب را ما تعیین کنیم. یکی دیگر از موضوعاتی که این وزارتخانه دنبال می‌کند تولید محصولاتی است که در مصرف واحد آب کالری بیشتری تولید می‌کنند؛ یعنی با مصرف آب کمتر، کالری بیشتری تولید می‌شود. از سوی دیگر اصلاح فصل کشت نیز می‌تواند به کاهش میزان مصرف آب کمک کند به‌این‌صورت که محصولاتی که تا پیش‌ازاین در فصل بهار کشت می‌شد و تا تابستان آب زیادی مصرف می‌کرد، ازاین‌پس در فصل پاییز کاشته شده و ابتدای بهار برداشت شود. با این تغییر فصل به دلیل کاهش تبخیر آب و بارش‌های مؤثر در این فصول، آب کمتری مصرف می‌شود. اعمال کشاورزی حفاظتی نیز از دیگر برنامه‌های در دستور کار است. کشاورزی حفاظتی نیز به مفهوم افزایش مواد آلی خاک و حفظ باقی‌مانده گیاه در خاک است. استفاده از سیاست‌های صرفه‌جویی آب در تجارت هم باید در لیست اولویت‌ها قرار گیرد. در کنار همه این‌ برنامه‌ها باید کشت گلخانه‌ای نیز توسعه پیدا کند.
‌برنامه‌هایی که به آن اشاره کردید اغلب برنامه‌های بخشی و مورد اجرای وزارت جهاد کشاورزی است. در راستای مدیریت به‌هم‌پیوسته و یکپارچه که از مصوبات شورای عالی آب است چه اقدامی انجام شده است؟ برنامه‌های میان‌بخشی چیست؟ آیا هماهنگی و یکپارچگی مدیریت به اندازه‌ای هست که اگر سازمان محیط‌زیست نسبت به اجرای یکی از پروژه‌های کشاورزی اعلام خطر کند طرح مورد‌نظر را متوقف کنید؟
در بحث مدیریت منابع آب، مدیریت یکپارچه یا مدیریت به‌هم‌پیوسته حوضه‌ها شکل گرفته است. همه دستگاه‌های مرتبط حضور دارند و جلسات شورا با مدیریت وزارت نیرو تشکیل می‌شود.
‌پس چرا با وجود اعلام خطر محیط‌زیست باز هم آب زاینده‌رود بسته شد؟
به دلیل فراهم‌كردن شرایط مطمئن جهت کشت پاییزه در سال آبی جدید درشورای هماهنگی حوضه زاینده‌رود تصمیم گرفته شد با اطلاع‌رسانی استاندار اصفهان آب زاینده‌رود موقتا قطع شود.
‌چرا با وجود آنكه سازمان محيط‌زيست نسبت به عواقب اين تصميم چندين بار هشدار داده است، باز هم حقابه زاينده‌رود قطع شد؟
معیشت تعداد زیادی از کشاورزان به آب زاینده‌رود وابسته است. احتمالاً آبی که برای کشت پاییزه مورد‌نیاز است وزارت نیرو باید مدیریت کند و به کشاورزان آب برساند. ممکن است بتوانیم سطح زیرکشت را کم کنیم اما آیا می‌توان مزارع را تعطیل کرد؟
‌اين يك نگاه مقطعي و كوتاه‌مدت است. اگر حقابه زاينده‌رود قطع شود و اين رود و تالاب گاوخوني خشك شود در سال‌هاي بعد اساسا آبي وجود نخواهد داشت كه كشاورزان استفاده كنند. آيا معيشت كشاورزان فقط براي امسال و سال آينده موضوع پراهميتي است؟ اگر سال‌هاي بعد و در دولت بعد معيشت كشاورزان به خطر بيفتد ايرادي نخواهد داشت؟
ما در یک شرایط خاص قرار داریم. بر اساس شرایط اضطراری منابع آبی مدیریت می‌شود. این نگاه نیز مقطعی نیست. درباره زاینده‌رود تصمیم‌ گرفته شده که بارگذاری جدید، ممنوع شود. خط قرمز برای ما محیط‌زیست است و از طریق افزایش بهره‌وری حفاظت از منابع دنبال می‌شود. ما تمام برنامه‌ها برای اصلاح روش‌ها و کاهش مصرف آب را دنبال می‌کنیم اما نمی‌توانیم کشاورزی را تعطیل کنیم. در شرق اصفهان احداث هزارو 700 هکتار گلخانه برنامه‌ریزی شده است. این طرح‌ها استفاده از آب را به‌شدت کاهش خواهد داد.
‌در حوضه ارومیه چطور، کشت گلخانه‌ای در دستور کار هست؟
در همه نقاط کشور، توسعه کشت گلخانه‌ای به‌عنوان یک سیاست کلان دنبال می‌شود. درباره برنج نیز تصمیم‌گیری شده که فقط به دو استان گیلان و مازندران محدود شود؛ اما نمی‌توان به مردم حکم کرد که کشت انجام ندهند. اصلا قانونی برای این کار وجود ندارد. البته مردم نیز مشکل کم‌آبی را پذیرفته‌اند. باز هم تأکید می‌کنم ما فقط با مشکل کم‌آبی روبه‌رو هستیم؛ اما با همین منابع آب درصورتی‌که مدیریت صحیح داشته باشیم و از تعرضات به آب‌ها جلوگیری کنیم، می‌توانیم باز هم امنیت غذایی را در کشور برقرار کنیم. درباره ارومیه نیز با تشکیل ستاد حل بحران دریاچه با شدت بیشتری این برنامه‌ها دنبال می‌شود.
‌قرار است چه برنامه ویژه‌ای در ارومیه اجرا شود؟ آخرین تصمیمات برای نجات دریاچه چیست؟
مسدود‌کردن چاه‌های غیرمجاز از برنامه‌های اصلی است. پروژه‌های سدسازی از مدتی پیش دستور توقف گرفته‌اند. علاوه بر آن، کشت محصولات کم‌مصرف و توسعه روش‌های نوین آبیاری از سوی وزارت جهاد کشاورزی دنبال خواهد شد.
‌آیا باغات سیب تغییر کاربری خواهند داد؟
من نمی‌توانم بگویم کشت این باغات چه خواهد شد. باید برای آن برنامه‌ریزی شود.
‌هنوز برنامه‌ریزی نشده است؟
الگوی کشت جزء وظایف سایر معاونت‌ها است ولی ما متناسب با الگوی کشتی که تعریف می‌کنند آب مورد‌نیاز را تأمین می‌کنیم. توصیه هم می‌کنیم گیاهان کم‌مصرف را ترویج کنند.
‌بعد از انقلاب موج افزايش توليدات و خودكفايي يا خوداتكايي در بسياري از محصولات ايجاد شد و بدون توجه به میزان آب‌بري نسبت به كشت انواع محصولات کشاورزی يا توليد انواع محصولات دامي اقدام شد. در خيلي از مناطق توسعه كشت‌هايی مثل بادام يا زيتون بدون برآورد كارشناسي صورت گرفت. امروز مسئولان هم به اين نتيجه رسيده‌اند كه توليد بسياري از محصولات باتوجه‌به آب مجازي محاسبه‌شده آن مقرون‌به‌صرفه نيست؟ محاسباتي در وزارت جهاد کشاورزی صورت گرفته كه آب مجازي هر محصول چقدر است؟ کدام‌یک از محصولات در ليست سياه استفاده بيش‌از‌اندازه از آب قرار دارند؟
داریم روی این مباحث کار می‌کنیم. گیاهان صیفی، سبزی، برنج و چغندرقند جزء محصولات پر‌مصرف هستند که برای برخی کشت گلخانه‌ای، برای برخی تغییر فصل کشت و برای برخی محدود‌کردن کشت پیش‌بینی شده است؛ ولی باید این موضوع را در نظر داشت که برنامه و قانون هرچقدر هم که به‌خوبی تدوین شود، اجرای آن به دلیل درگیر‌بودن مردم با این برنامه‌ها، کار راحتی نیست. القای کشت نوع خاصی از محصول به کشاورز، نیازمند فرایند پیچیده‌ای است. قوانین حمایتی، مباحث آموزشی و ترویجی باید با هم دیده شود.
‌سال‌هاست براي صرفه‌جويي آب در بخش كشاورزي طرح آبياري تحت فشار در دستور كار قرار گرفته است. اعتبارات بسيار هزينه شد اما عملا اين طرح به‌عنوان يك طرح شكست‌خورده در مزارع دنبال نشد.
به‌هیچ‌وجه این‌طور نیست. من این را نمی‌پذیرم. آبیاری تحت فشار یکی از راهکارهایی است که در بهینه‌کردن مصرف می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد. اگر بهره‌بردار از سیستم خود به‌درستی استفاده نمی‌کند، دلیل بر ناموفق‌بودنِ روش نیست. آبیاری تحت فشار به‌ویژه آبیاری میکرو، یکی از راه‌های نجات از کم‌آبی شده است؛ اعتبار باشد امکان توسعه آن وجود دارد و خوب جواب داده است.
‌ظرفیت اجرای طرح‌های آبیاری تحت فشار و تولید تجهیزات آن در کشور فراهم شده است؟
شرکت‌های عامل ارتقای زیادی پیدا کرده‌اند و به نظر من اکنون کشور در‌این‌زمینه به تعادل خوبی رسیده است. ظرفیت اجرای این سیستم به لحاظ وجود دانش و تولید ابزار و تجهیزات تا 500 هزار هکتار در سال وجود دارد. طبیعی است کاری که از صفر آغاز می‌شود با مشکلات و ایراداتی در طول اجرا مواجه شود. هرچه زمان می‌گذرد دانش، به‌روزتر شده، تکنولوژی‌های نوین و تجهیزات بهتری مورد استفاده قرار می‌گیرد؛ بنابراین ایرادات گذشته به‌تدریج برطرف می‌شود. زمانی من مدیرکل آبیاری تحت فشار بودم. در آن زمان با وام کار می‌کردیم. استقبال هم کم بود. ولی هرچه پیش رفته‌ایم شرایط بهتر شد و امروز استقبال از طرح، افزایش چشمگیری دارد. گاه کشاورزان خودشان روش‌هایی ابداع می‌کنند که موجب تعجب ما می‌شود. در سال‌های اول شاید مواردی دیده می‌شد که از آبیاری تحت فشار صرف‌نظر کرده و به روش سابق روی می‌آوردند اما به‌تدریج که نواقص برطرف شده، این اتفاق دیده نشده است. درحال‌حاضر به دلیل استفاده از نوارهای تیپ، به راندمان‌های بسیار خوب و بهره‌وری خوبی رسیده‌ایم که بایستی به‌شدت این روش در باغات و زراعت توسعه پیدا کند.
‌میزان اعتباری که تاکنون برای آبیاری تحت فشار هزینه شده چقدر است؟
ارقام آن را در خاطر ندارم ولی امسال یک‌هزار‌و 217 میلیارد تومان پیش‌بینی شده است. یک‌میلیون‌و 430 هزار هکتار نیز از ابتدا تاکنون تحت پوشش آبیاری تحت فشار قرار گرفته است.
‌اگر بخواهيد اصلي‌ترين علت مشکلات به‌وجود‌آمده در بحث آب را بيان كنيد به چه عاملی اشاره خواهيد كرد؟
به نظرم دوعامل اصلی در بحران به‌وجود‌آمده، نقش اساسی دارند.
اول رفتار ما با طبیعت و منابع آب و دوم رفتار طبیعت که خشک‌سالی‌های چند سال گذشته را رقم زده است. یکی از پژوهش‌ها نشان می‌دهد که حدود 70 درصد مشکلات، ناشی از رفتار ما با منابع آب کشور بوده، حدود 30 درصد آن در رفتار طبیعت به دست آمده است. همان‌طوری ‌که عرض کردم نگاه ما و رفتار ما بیشتر هیدرولوژیکی بود تا اکولوژیکی؛ در‌واقع اکوسیستم را در محاسباتمان نادیده گرفتیم. در بحث مدیریت مصرف، تعدادی از سیاست‌گذاران و مدیران سابق اعتقاد چندانی نداشتند ولی امروز موضوع عوض شده است؛ توپ در زمین مدیریت مصرف است. قبول داریم بایستی در بحث مصرف و بهره‌وری، مدیریت قوی‌تری اعمال شود اما نیاز به اعتبار و حمایت دارد تا زمانی‌که به‌صورت قطره‌چکانی اعتبار تزریق شود اتفاق خاصی نخواهد افتاد. با موضوع آب بایستی همانند زمان جنگ برخورد کرد و باید این بحث غالب باشد و شبیه به جبهه جنگ با آن برخورد کرد. تا زمانی‌که به موضوع به‌این‌صورت نگرش نشود و با سرمایه‌گذاری کلان حمایت نشود اتفاق خاصی نمی‌افتد. ما در کشور متخصص و متفکر داریم، بخش خصوصی ظرفیت بالایی برای ورود به موضوع دارد، دولتمردان بایستی حمایت کنند، منابع مالی در فرصت مناسب تزریق کنند، قطعا می‌توان نتیجه مطلوب گرفت.

بحران خشک‌سالی به معنی بحرانی که نتوان از آن عبور یا آن را مدیریت کرد نیست. اکبری تأکید دارد: اگرچه با کمبود آب مواجه هستیم اما این کمبود به معنی وجود بحران نیست. خشکیدگی ارومیه، زاینده‌رود، تالاب‌ها و از دست دادن 85 درصد از منابع آب‌های زیرزمینی که سبب شده کارشناسان لقب بحران را به منابع آب نسبت دهند مورد تأیید او نیست. هرچند تغییرات اقلیم، منابع و مدیریت‌های نادرست در دوره گذشته را نقد می‌کند اما معتقد است با همین میزان آب موجود می‌توان امنیت غذایی را برقرار کرد. او در صحبت‌هایش به تصویب مدیریت یکپارچه و هماهنگ در شورای‌عالی آب اشاره می‌کند. مدیریتی که اگرچه با مخالفت محیط‌زیست مواجه می‌شود اما تصمیم به قطع حقابه زاینده‌رود به نفع کشت پاییزه می‌گیرد. دلیل هم روشن است؛ معیشت کشاورزان که اغلب از اقتصادی ضعیف برخوردارند. برنامه‌های بلندمدتی در دستور کار است. از توسعه کشت گلخانه‌ای تا تغییر الگوی کشت، اصلاح سیستم‌های آبیاری و ممنوعیت صادرات محصولات آب‌بر و واردات بیشتر آنها. اینها برنامه‌هایی است که وزارت جهاد کشاورزی امیدوار است با اجرای آن بخشی از منابع که در دوره گذشته به دلیل نبود مدیریت صحیح رو به نابودی رفته، احیا شود. شاید اصلاح روش آبیاری مهم‌ترین برنامه وزارت جهاد کشاورزی باشد؛ اما برای اجرای آن اعتبار قابل‌توجهی در اختیار نیست؛ اما اکبری راه‌حلی برای این موضوع دارد؛ او پیشنهاد می‌دهد با‌توجه‌به اینکه بسیاری از پروژه‌های سدسازی دستور توقف گرفته‌اند منابع پیش‌بینی‌شده برای آنها که مبالغ بزرگی است، صرف طرح مدیریت مصرف شود. به‌طوری‌که می‌توان با اجرای سیستم‌های مدرن آبیاری حتی تا 90 درصد راندمان را افزایش دهد. علیمراد اکبری، معاون آب‌و‌خاک وزارت جهاد کشاورزی در گفت‌وگو با «شرق» جزئیات برنامه‌های بخشی و بین‌بخشی برای حل مشکل کم‌آبی را شرح می‌دهد.

‌امروز انگشت اتهام از سوي كارشناسان و مسئولان در خصوص بحران حال حاضر آب به سمت كشاورزي است و با اين توضيح كه كشاورزي بيش از 90 درصد آب‌هاي تجديدپذير را استفاده مي‌كند؛ تنش‌هاي آبي به‌وجود‌آمده را ناشي از اضافه برداشت‌ها در اين بخش مي‌دانند. در مقابل هم عده‌اي از كارشناسان با بيان اينكه بسياري از مصارف مانند تبخیر در پشت سدها، هدر‌رفت آب در پايين‌دست سدها از طریق کانال‌های انتقال آب و رهاسازی آب سدها به‌منظور تولید برق در خارج از فصل و ساير مصارف را هميشه به‌پای مصرف كشاورزي مي‌نويسند درصدد دفاع از اين بخش برمي‌آيند. شما به‌عنوان مقام مسئول در حوزه آب‌و‌خاك كشاورزي چه ارزيابي‌ای درباره ميزان مصرف بخش كشاورزي داريد؟
ابتدا باید توضیح دهم که هنوز بسیاری از مسئولان و سیاست‌گذاران به اهمیت آب پی نبرده‌اند. به‌عنوان کارشناسی که 34 سال تجربه کار در حوزه آب را دارم تأکید می‌کنم که آب هنوز جدی گرفته نمی‌شود. هر بحرانی در کشور ایجاد شده، راهکاری برای آن پیدا شده است. مواقعی که با بحران جنگ روبه‌رو بوده‌ایم یا بحران اخیر هسته‌ای سرانجام با یافتن راهکارهایی رفع شده یا می‌شود اما کمبود آب، موضوعی است جدی که راه‌حل جدی و فوری می‌طلبد. درغیراین‌صورت می‌تواند آسیب‌های مهلکی به کشور وارد کند. در آن زمان دیگر کاری نمی‌شود انجام داد و ممکن است آسیب‌های زیست‌محیطی و غیرقابل‌جبرانی به مملکت واردکند و حتی کشاورزی کشور در معرض تهدید جدی قرار بگیرد. با این توضیح، این نکته مهم را باید اضافه کنم که وضعیت حال حاضر آب در کشور ما وضعیت کاملا بحرانی نیست. وقتی صحبت از بحران و تغییر اقلیم می‌کنیم یعنی دیگر کاری برای احیای آب نمی‌توان انجام داد. امروز تغییر اقلیم در کشور بسیار مورد استفاده قرار می‌گیرد؛ اما من به‌عنوان یک کارشناس، اعتقادی به تغییر اقلیم ندارم. نمی‌توانم بگویم صد درصد وجود دارد و در‌عین‌حال نمی‌توانم از اساس وجود آن را انکار کنم. تغییر اقلیم به مفهوم عدم بازگشت دوره‌های گذشته است. تغییر اقلیم یعنی ما در شرایط جدیدی قرار گرفته‌ایم که با ثبات ادامه پیدا کرده و یا بدتر از وضع موجود خواهد شد و هیچ بازگشتی به دوره‌های قبل اتفاق نخواهد افتاد. درصورتی‌که اطلاعات و آمار ما نشان می‌دهد در سال‌های 1347 تا 1354 نیز با خشک‌سالی مواجه بوده‌ایم. در آن دوران کمتر از متوسط کشور بارش داشتیم. ولی پس از به‌اتمام‌رسیدن دوره این خشک‌سالی دوباره شرایط قبل حاکم شد. در سال 1378 نیز مجدد دوران خشک‌سالی آغاز شد اما احتمال بازگشت دوران آبسالی ممکن است وجود داشته باشد.
‌در چند دهه گذشته درجه حرارت هوا در ایران 1.5 درجه افزایش یافته است و کارشناسان بر اساس این میزان تغییر دمای کشور معتقد به تغییر اقلیم هستند.
با اینکه درجه حرارت یک تا 1.2 درجه افزایش یافته و بارش‌ها و روان‌آ‌‌ب‌ها را تحت تأثیر قرار داده، ولی احتمال بازگشت به دوره قبل وجود دارد. گزارش‌هایی که در دنیا ارائه می‌شود نیز قطعیتی دراین‌باره ندارد و اختلاف نظرها در این خصوص مشهود است؛ بنابراین درباره اینکه ما شاهد تغییر اقلیم هستیم یا خیر باید با تعمق و بررسی بیشتر اظهارنظر کرد. واقعیت این است که مقداری از منابع آب سطحی و زیرسطحی در کشور را از دست داده‌ایم. این موضوع را نیز می‌توان در چند بخش ارزیابی کرد. نخستین مسئله ایرادی است که به مدیریت منابع آب در کشور بازمی‌گردد. ما در بحث سدسازی نگاهمان بیشتر هیدرولوژیکی بود تا اکولوژیکی و بدون درنظرگرفتن اکوسیستم، آب را مصرف کرده‌ایم. به‌طور مثال وقتی دبی پایین رودخانه را قطع می‌کنیم خشک‌شدن تالاب‌ها و دریاچه‌ها امری محتوم برای این تصمیم‌گیری است. آماری که دستگاه‌های نظارتی داده‌‌اند نشان می‌دهد از سال 1384 به بعد برای برداشت از منابع آب زیرزمینی 300 هزار حلقه چاه غیرمجاز حفر شده است. حتی درصورتی‌که فرض را بر وجود 200 هزار حلقه چاه بگذاریم، اگر هر یک از این چاه‌ها دست‌کم پنج لیتر آب برداشت کند هزار مترمکعب در ثانیه مجموع برداشت این تعداد چاه خواهد بود و اگر 200 روز در سال نسبت به برداشت اقدام کنند عددی بالغ بر 17 میلیارد مترمکعب برداشت آب از منابع زیرزمینی به دست می‌آید. درحالی‌که بیلان منفی سفره‌های آب زیرزمینی ما چهار یا پنج میلیارد مترمکعب است؛ بنابراین مدیریت آب در این مدت یکی از عوامل ایجاد شرایط فعلی است. وقتی از منابعمان صیانت نکنیم به‌طور حتم بروز بحران اتفاق قطعی است. در کنار بسیاری از رودخانه‌های دائمی کشور مانند زاینده‌رود، سفیدرود و کارون تعداد بسیار زیادی چاه در فاصله بسیار کم حفر شده است. این‌ چاه‌ها، آب زیرزمینی را برداشت نمی‌کنند بلکه به منابع آب سطحی و رودها دست‌اندازی می‌کنند. آماری که در حوزه دریاچه ارومیه وجود دارد از 46 هزار حلقه چاه غیرمجاز خبر می‌دهد. در سال‌های ابتدای دهه 50 که در ارومیه دانشجو بودم به خاطر دارم که آب دریاچه تا داخل شهر ارومیه بالا آمد؛ اما امروز با تعداد چاه‌های غیرمجازی که احداث شده و بیش از سه میلیارد مترمکعب آبی که از منابع این حوضه آبریز استحصال می‌شود باید انتظار روزهای خشک ارومیه را داشت.
‌بخش عمده‌ای از این خشکی‌ها به دلیل مصارف بالا در بخش کشاورزی اتفاق افتاده است.
مستندات اینکه بخش کشاورزی 90 درصد از منابع آب تجدیدشونده را مصرف می‌کند چه کسی دارد؟ چرا این مستندات را ارائه نمی‌کنند؟ چرا با این خواسته وزارت جهاد کشاورزی که می‌گوید به‌صورت حجمی در زمان و مکان آب تحویل کشاورز دهید موافقت نمی‌کنند؟ بارها به وزارت نیرو نامه ‌نوشته‌ایم و دراین‌باره راهکار خود را ارائه کرده‌ایم اما پاسخی دریافت نشد. چراکه اطلاعات و آمارها دچار اشکال است. من عملکرد افراد را نقد نمی‌کنم. مدیریت کل در دوره‌های قبل مشکل داشته است. من به‌عنوان کارشناسی که بیش از 30 سال در بخش آب فعالیت کرده‌ام شهادت می‌دهم هیچ دولتی به اندازه دولت یازدهم در بحث آب اقدام نکرده است. فقط در یکی از بخش‌ها 10 میلیارد دلار اعتبار تخصیص داده‌اند. این نشان از توجه به مسئله آب دارد. مدیریتی که اتفاق افتاده مربوط به سال‌های گذشته است. ما 400 هزار حلقه چاه مجاز در کشور داریم. پیش از سال 1385، 103 هزار حلقه چاه غیرمجاز وجود داشته و از این سال به بعد حدود 300 هزار حلقه چاه غیرمجاز اضافه شده است؛ این یعنی فاجعه؛ اما در کنار این عوامل طبیعی مانند افزایش درجه حرارت و کاهش بارش‌ها و متعاقب آن کاهش تزریق آب به منابع زیرسطحی نیز مزید بر علت شده است. درحال‌حاضر چهار میلیون بهره‌بردار، معیشتشان به انجام عملیات کشاورزی گره خورده است. نمی‌توان با معیشت و سرمایه این افراد که بعضا دارای اقتصاد ضعیفی نیز هستند، بازی کرد. آمارها نشان می‌دهد که حدود 17 درصد سهم برداشت بخش کشاورزی از آب‌های سطحی است، باقی برداشت‌ها از طریق قنات و چاه‌ها انجام می‌شود که خود آنها برای حفر چاه و استحصال آب سرمایه‌گذاری کرده‌اند. ما که نمی‌توانیم سرمایه‌گذاری آنها را نادیده بگیریم؛ بنابراین این موضوع باید با دقت بسیار مدیریت شود.
‌ تعداد زیادی از این‌ها غیرمجاز سرمایه‌گذاری کرده‌اند و چه‌بسا باید جرائم و خسارتی نیز بپردازند.
آن عده که غیرمجاز به منابع آب کشور تعرض کرده‌اند باید چاه‌ها را مسدود کنند چراکه تعرض غیرقانونی به منابع آب نیز تخلف است؛ ولی در باقی موارد باید مدیریت صحیح اعمال شود.
‌شما مخالف مصرف 90 درصدی آب در بخش کشاورزی هستید؟
بله. ما چنین آماری را نمی‌پذیریم.
‌برآورد شما چه عددی را نشان می‌دهد؟
بررسی‌های سال 1390 نشان می‌دهد که بخش کشاورزی حدود 70 میلیارد مترمکعب آب مصرف کرده است. این عدد امروز 20 درصد کاهش یافته و میزان آب برداشت‌شده برای فعالیت‌های کشاورزی درحال‌حاضر به کمتر از 60 میلیارد مترمکعب رسیده است. اگر این عدد را نسبت به میزان آب تجدیدشونده موجود در کشور محاسبه کنیم حدود 60 درصد از مصارف آب در کشور را شامل می‌شود. اگر معتقد هستند مصرف این بخش بیشتر از ارقام محاسبه شده ماست آب را به‌صورت حجمی در زمان و مکان به کشاورزی تحویل دهند.
‌آمار شما بر اساس چه اطلاعاتی به دست آمده است؟
ما سه پارامتر برای محاسبه میزان آب مصرفی تعیین کرده‌ایم؛ نخست راندمان آبیاری که بر مبنای 40 درصد برآورد شده؛ حال آنکه معتقدیم راندمان آبیاری بالاتر از این عدد است. اطلاعاتی که در بررسی‌های پژوهشی توسط مرکز تحقیقات فنی و مهندسی به دست آمده، راندمان آب در بیش از هزار نقطه از کشور حدود 45 درصد بوده است؛ دوم استفاده از سند ملی و سوم آمارنامه وزارت جهاد کشاورزی مبنای محاسباتی ما بوده است و بر اساس این سه معیار در سال 1390، حدود 70 میلیارد مترمکعب و در این چهار سال که با خشک‌سالی مواجه بوده‌ایم و اساسا آبی برای برداشت وجود نداشته، 20 درصد کاهش مصرف اتفاق افتاده است.
‌ آب‌هاي زيرزميني، بسيار بيشتر از ظرفيتشان استحصال شده‌اند. اضافه برداشت سالانه 6 ميليارد مترمكعب از آب‌هاي زيرزميني را وزارت نيرو در قالب برداشت‌هاي غيرمجاز اعلام كرده است. برنامه وزارت جهاد کشاورزی با متخلفان كه چاه غيرمجاز يا برداشت غيرمجاز از چاه‌هاي مجاز دارند چيست؟
این جزء وظایف وزارت جهاد کشاورزی نیست و مدیریت آب با وزارت نیروست.
‌این پاسخ شما از نگاه بخشی به موضوع آب حکایت دارد در‌حالی‌که امروز همه کارشناسان معتقدند مشکلات ما از نگاه بخشی به مسائل ایجاد شده است و تأکید دارند که باید نگاه‌ها و برنامه‌ها، بین‌بخشی باشد. مادامی‌که وزارت جهاد کشاورزی و یا هر یک از دستگاه‌ها، خود را از مدیریت آب مبرا بداند مدیریت درستی اعمال نمی‌شود. چطور یک وزارتخانه که ذی‌نفعان آن به‌عنوان بزرگ‌ترین مصرف‌کنندگان آب قلمداد می‌شوند در مدیریت آب نقشی ایفا نمی‌کند؟ حتی به گفته شما مصرف کشاورزی اگر 60 درصد مصرف آب کشور باشد، باز هم عدد بزرگی است و قابلیت برنامه‌ریزی از سوی متولیان بخش را دارد.
همان‌طور که گفتم مدیریت منابع آب با وزارت جهاد کشاورزی نیست اما اعتقاد ما این است که باید حضور پیدا کنیم. اگر به‌طور خلاصه بخواهم توضیح دهم باید بگویم مسئله مدیریت آب در کشور فقط به دست وزارت نیرو و جهاد کشاورزی انجام نخواهد شد. باید برای اعمال مدیریتی درست بر منابع، قوه قضائیه، قوه مقننه و قوه مجریه با هم وارد عمل شوند. برخوردهای قضائی با متخلفان باید به‌صورت جدی دنبال شود. از سوی دیگر قوانین در مدیریت منابع آب بازبینی شده، مباحث آبیاری تحت فشار و حفاظت از خاک در مجلس قانون‌های حمایتی داشته باشد و در بحث منابعی که در مجلس برای بخش‌ها تصویب می‌شود موضوع آب به‌طور ویژه دیده شود. برای نمونه از ابتدای سال تاکنون یک ریال به آبیاری تحت فشار پرداخت نشده است. در‌صورتی‌که در این مدت 350 میلیارد تومان دیون ایجاد کرده‌ایم؛ یعنی کار کرده‌ایم اما پولی دریافت نکرده‌ایم. برهم‌خوردن تعادل در چرخه اکولوژیکی، پیامدهای خطرناکی دارد که با در‌نظر‌گرفتن آن باید قوانین تصویب شود. در نظر بگیرید به دلیل برداشت‌های زیاد و کاهش نزولات، شوری منابع آب افزایش یافته؛ در این صورت دیگر نمی‌توان با این منابع هیچ کشت و زرعی انجام داد. اگر ذخایر استراتژیک را برداشت کرده و سفره‌هایی که طبیعت به‌عنوان پشتوانه در زمین قرار داده است را تخلیه کنیم؛ نشست آبخوان‌ها و ازبین‌رفتن پشتوانه‌ها برای همیشه عاقبت حتمی است که در انتظارمان خواهد بود و به دنبال آن فجایع زیست‌محیطی به وجود خواهد آمد. در برخی از نقاط کشور، امروز می‌بینیم به دلیل نشست دشت‌ها، پل‌ها، جاده‌ها، تأسیسات آبی و تأسیسات شهری با خرابی‌های گسترده روبه‌رو شده‌اند؛ بنابراین برای حفظ تعادل این چرخه، همه دستگاه‌ها باید با هم و هماهنگ برنامه‌ریزی کرده و منابع آب را با نگاه برقراری تعادل، مدیریت کنند. یکی از اولین اقدامات در این زمینه مسدود‌کردن چاه‌های غیرمجاز است. مدیریت آب و مصرف را باید با توسعه روش‌های صحیح آبیاری تقویت کرده و گیاهان پرمصرف را باید به گلخانه‌ها منتقل کنیم. روش‌های میکرو و آبیاری قطره‌ای را توسعه دهیم؛ زیرا به‌شدت راندمان را افزایش می‌دهند. به‌طور مثال در مزارعی که 18 هزار مترمکعب به‌صورت سطحی آب مصرف می‌شد در روش بارانی به 12 هزار مترمکعب و در روش آبیاری قطره‌ای به حدود چهار تا چهار هزار و پانصد مترمکعب در هر هکتار، مصرف کاهش پیدا کرده است؛ بنابراین برای توسعه این نوع روش آبیاری هم باید پشتوانه‌های قانونی وجود داشته باشد و هم منابع لازم تخصیص یابد. سمت‌و‌سوی منابع اعتباری یا گشایش‌های اعتباری به مصرف بهینه آب باشد. من در جلسه گردهمایی مدیران وزارت نیرو و جهاد کشاورزی با حضور هر دو وزیر محترم پیشنهاد دادم باتوجه‌به دستور توقف بسیاری از سدها، دولت اعتبارات دیده‌شده برای این بخش را به مدیریت مصرف انتقال دهد. مبالغ زیادی نیز دیده شده که می‌تواند بخش مهمی از پروژه‌های آبیاری تحت فشار را پیش ببرد.
‌باتوجه‌به اینکه تأکید مسئولان همه دستگاه‌ها در دولت یازدهم بر هماهنگی‌های بین‌بخشی، دست‌کم درباره حل مسئله آب، است در دو سال اخیر چه اقدامی انجام شده؟ نیمی از زمان دولت گذشته است؛ پس حداقل باید نیمی از برنامه‌ها اجرا شده باشد.
در دو سال گذشته اعتبارات خوبی در بخش آب پیش‌بینی شده، به‌ویژه برای شبکه‌های فرعی که حدود 400 هزار هکتار برنامه‌ریزی صورت گرفته و منابع ارزی این پروژه‌ها از صندوق توسعه ملی تأمین شده است. امسال هزار و 217 میلیارد تومان در آبیاری تحت فشار اعتبار پیش‌بینی شده که با انجام توافقات امیدوار هستیم در نیمه دوم سال این اعتبار تخصیص داده شود. این توانایی وجود دارد که در صورت تأمین اعتبار سالانه تا 400 هزار هکتار آبیاری تحت فشار انجام شود. اقبال کشاورزان از طرح هم هرسال بیشتر می‌شود چرا‌که بهره‌بردارن می‌بینند با پیاده‌سازی این روش، مصرف آب در مزارع و باغات دست‌کم به نصف کاهش یافته است. همین کاهش مصرف، انگیزه لازم را برای کشاورزان ایجاد خواهد کرد. در کنار برنامه‌های مدیریت مصرف آب در بحث الگوی کشت، توسعه تولید محصولاتی در دستور کار است که آبیاری کمتری نیاز دارد و برای محصولات پرآب، موضوع کشت گلخانه‌ای مطرح شده است. در تجارت کشاورزی نیز این سیاست دنبال می‌شود و گیاهان پرمصرف در لیست واردات و گیاهان کم‌مصرف در لیست صادرات قرار گرفته است. توسعه نشاکاری در کشور، حفاظت از منابع خاک و برنامه‌ریزی برای حاصلخیزی خاک از دیگر برنامه‌هاست و علاوه بر آن، اصلاح الگوی تغذیه در کشور نیز دنبال می‌شود. مجموع این عوامل با هم بسته‌ای از برنامه‌های مدیریتی منابع پایه بوده که در دو سال گذشته در دستور کار قرار گرفته است.
‌قصد من از طرح این سؤال بیشتر اطلاع از هماهنگی‌های انجام‌شده بین‌بخشی بود. به‌طور مثال در نمونه اخیر در زاینده‌رود به نظر می‌رسد هیچ هماهنگی بین‌بخشی‌ای انجام نشده است و با وجود مخالفت محيط‌زيست باز هم آب بسته شد. وزارت نيرو مي‌گويد اگر امروز سازمان محيط‌زيست بگويد سدي نبايد ساخته شود؛ ساخته نخواهد شد. چرا اين نگاه در وزارت جهاد کشاورزی وجود ندارد؟ اگرچه معيشت كشاورزان كه غالبا اقتصاد ضعيفي دارند به كشت محصول وابسته است اما نگاه كوتاه‌مدت و بخشي به تأمين معيشت آنها و صرف نظر از پايدار‌ماندن كشاورزي آنها در طول سال‌هاي آينده به زيان خود كشاورزان نخواهد بود؟
نه این‌طور نیست. مصوبه‌ای در شورای‌عالی آب کشور وجود دارد که مدیریت هماهنگ و به‌هم‌پیوسته حوضه‌های آبریز را توسط وزارت نیرو و مشارکت وزارت جهاد کشاورزی، سازمان حفاظت از محیط‌زیست، وزارت کشور، وزارت صنعت، معدن و تجارت، نماینده بهره‌برداران و استانداران دیده شده است. تاکنون چهار حوضه کرخه، زاینده‌رود، سفیدرود و دریاچه ارومیه شکل گرفته و قرار بر این شده است که در مدیریت به‌هم‌پیوسته و یکپارچه این حوضه‌های آبریز همه دستگاه‌های نامبرده حضور داشته باشند. در این شورا دیدگاه‌ها و راهبردهای کلانی در بحث آب وجود دارد که یکی از آنها حفظ محیط‌زیست است یعنی همین مسئله‌ای که شما به آن اشاره کردید. یکی دیگر افزایش بهره‌وری است و جامع‌نگری و آمایش سرزمین هم از راهبردهای کلان دیگر است. در راهبردهای مدیریت کلان همه معتقد هستند رویکردها برای مدیریت مصرف آب باید تغییر کند. شاخص‌های زیست‌محیطی نیز در برنامه‌های بلندمدت و پایدار همراه با بهره‌وری به‌عنوان خط قرمز نشانه رفته است. در بهره‌وری نیز فقط موضوع آب نمی‌گنجد بلکه آب فقط یکی از پارامترهای بهره‌وری است. در بهره‌وری، خاک، خاک‌ورزی، نوع بذر، مبارزه با آفات، بیماری‌ها، انتخاب الگوی کشت، عملیات به‌زراعی در کاشت، داشت و برداشت مؤثر است. مجموع این عوامل با هم قادر به افزایش بهره‌وری خواهند بود؛ یعنی میزان تولید ماده خشک در هر مترمکعب با اجرای این سیاست‌ها افزایش یابد؛ بنابراین نباید تنها به آب به‌عنوان پارامتر تعیین‌کننده نگاه کرد. امروز در سیاست‌های کلان شاخص اثرات زیست‌محیطی به‌عنوان خط قرمز شناخته شده است. در راهبردهای مدیریت آب، چند عامل دخیل است. حکمرانی مناسب، ساختارهای مناسب ملی، حوضه‌ای و منطقه‌ای، توقف پروژه‌های سدسازی، توقف انتقال آب بین‌حوضه‌ای به‌استثنای مواردی که تأمین آب شرب ضرورت داشته باشد، اعمال مدیریت به‌هم‌پیوسته و هماهنگ حوضه‌ها، حقوق بین‌المللی آب، مباحث آبخیزداری و آبخوان‌داری، پایش دقیق بیلان منابع آب زیرزمینی دشت‌ها، مسدود‌کردن چاه‌های غیرمجاز و تعطیل‌کردن موتورپمپ‌های غیرمجاز که کنار رودخانه‌ها زده شده ازجمله موارد مطروحه در راهبردهای مدیریت منابع آب است. در راهبردهای بخش کشاورزی نیز عواملی دیده شده است. واگذاری مدیریت منابع آب به بخش مردمی یکی از مهم‌ترین این عوامل است. تجربه نشان داده مردم بسیار بهتر از دولت می‌توانند منابع را مدیریت کنند. به‌طور مثال در دشت قزوین که 21 حلقه چاه وجود داشته، تنها هفت حلقه از این چاه‌ها مجاز بوده‌اند. مردم با استفاده از سیستم‌های آبیاری تحت فشار 14 حلقه چاه غیرمجاز را از مدار خارج کردند.
‌در دو سال گذشته چه تعداد تشکل مردمی شکل گرفته است؟
آماری در اختیار ندارم ولی به‌عنوان یکی از راهبردها در دستور کار است. یکی دیگر از بحث‌های مهم این است که وزارت نیرو کنتور هوشمند را به‌صورت حجمی روی چاه‌ها نصب کند. به‌این‌صورت که مقدار آب مورد‌نیاز، تخمین زده می‌شود و توسط کنتورها حجم قابل‌برداشت آب مشخص خواهد شد. سیستم هم به‌گونه‌ای تعریف شده است که با برداشت میزان آب تعریف‌شده، خودبه‌خود برق چاه قطع شده و امکان اضافه برداشت را به بهره‌بردار نمی‌دهد. حتی ما در نظر داریم در نقاط تحویل آب، سیستم‌های کنترلی ایجاد شود و میزان آب قابل‌برداشت را مشخص کنند تا ما بر اساس میزان آب تحویلی، الگوی کشت را تعریف کنیم. در کنار این عوامل موضوع کاهش ضایعات به‌عنوان یکی از موضوعات ضروری باید دنبال ‌شود. استفاده از تکنولوژی و فناوری‌های جدید در بخش آبیاری می‌تواند بهره‌وری را به‌شدت افزایش دهد؛ بنابراین استفاده از تکنولوژی می‌تواند نقش مهمی در مصرف بهینه داشته باشد. در بین روش‌های مختلف آبیاری نیز روش آبیاری زیرسطحی، راندمان بسیار بالایی داشته؛ چراکه تبخیر آب را به صفر می‌رساند. با این توضیحات پیشنهاد ما به دولت، تخصیص منابع بر اساس شاخص بهره‌وری بوده است. به‌عبارت‌دیگر ما پیشنهاد داده‌ایم در هر مزرعه‌ای که بهره‌وری بالا باشد میزان تخصیص آب را ما تعیین کنیم. یکی دیگر از موضوعاتی که این وزارتخانه دنبال می‌کند تولید محصولاتی است که در مصرف واحد آب کالری بیشتری تولید می‌کنند؛ یعنی با مصرف آب کمتر، کالری بیشتری تولید می‌شود. از سوی دیگر اصلاح فصل کشت نیز می‌تواند به کاهش میزان مصرف آب کمک کند به‌این‌صورت که محصولاتی که تا پیش‌ازاین در فصل بهار کشت می‌شد و تا تابستان آب زیادی مصرف می‌کرد، ازاین‌پس در فصل پاییز کاشته شده و ابتدای بهار برداشت شود. با این تغییر فصل به دلیل کاهش تبخیر آب و بارش‌های مؤثر در این فصول، آب کمتری مصرف می‌شود. اعمال کشاورزی حفاظتی نیز از دیگر برنامه‌های در دستور کار است. کشاورزی حفاظتی نیز به مفهوم افزایش مواد آلی خاک و حفظ باقی‌مانده گیاه در خاک است. استفاده از سیاست‌های صرفه‌جویی آب در تجارت هم باید در لیست اولویت‌ها قرار گیرد. در کنار همه این‌ برنامه‌ها باید کشت گلخانه‌ای نیز توسعه پیدا کند.
‌برنامه‌هایی که به آن اشاره کردید اغلب برنامه‌های بخشی و مورد اجرای وزارت جهاد کشاورزی است. در راستای مدیریت به‌هم‌پیوسته و یکپارچه که از مصوبات شورای عالی آب است چه اقدامی انجام شده است؟ برنامه‌های میان‌بخشی چیست؟ آیا هماهنگی و یکپارچگی مدیریت به اندازه‌ای هست که اگر سازمان محیط‌زیست نسبت به اجرای یکی از پروژه‌های کشاورزی اعلام خطر کند طرح مورد‌نظر را متوقف کنید؟
در بحث مدیریت منابع آب، مدیریت یکپارچه یا مدیریت به‌هم‌پیوسته حوضه‌ها شکل گرفته است. همه دستگاه‌های مرتبط حضور دارند و جلسات شورا با مدیریت وزارت نیرو تشکیل می‌شود.
‌پس چرا با وجود اعلام خطر محیط‌زیست باز هم آب زاینده‌رود بسته شد؟
به دلیل فراهم‌كردن شرایط مطمئن جهت کشت پاییزه در سال آبی جدید درشورای هماهنگی حوضه زاینده‌رود تصمیم گرفته شد با اطلاع‌رسانی استاندار اصفهان آب زاینده‌رود موقتا قطع شود.
‌چرا با وجود آنكه سازمان محيط‌زيست نسبت به عواقب اين تصميم چندين بار هشدار داده است، باز هم حقابه زاينده‌رود قطع شد؟
معیشت تعداد زیادی از کشاورزان به آب زاینده‌رود وابسته است. احتمالاً آبی که برای کشت پاییزه مورد‌نیاز است وزارت نیرو باید مدیریت کند و به کشاورزان آب برساند. ممکن است بتوانیم سطح زیرکشت را کم کنیم اما آیا می‌توان مزارع را تعطیل کرد؟
‌اين يك نگاه مقطعي و كوتاه‌مدت است. اگر حقابه زاينده‌رود قطع شود و اين رود و تالاب گاوخوني خشك شود در سال‌هاي بعد اساسا آبي وجود نخواهد داشت كه كشاورزان استفاده كنند. آيا معيشت كشاورزان فقط براي امسال و سال آينده موضوع پراهميتي است؟ اگر سال‌هاي بعد و در دولت بعد معيشت كشاورزان به خطر بيفتد ايرادي نخواهد داشت؟
ما در یک شرایط خاص قرار داریم. بر اساس شرایط اضطراری منابع آبی مدیریت می‌شود. این نگاه نیز مقطعی نیست. درباره زاینده‌رود تصمیم‌ گرفته شده که بارگذاری جدید، ممنوع شود. خط قرمز برای ما محیط‌زیست است و از طریق افزایش بهره‌وری حفاظت از منابع دنبال می‌شود. ما تمام برنامه‌ها برای اصلاح روش‌ها و کاهش مصرف آب را دنبال می‌کنیم اما نمی‌توانیم کشاورزی را تعطیل کنیم. در شرق اصفهان احداث هزارو 700 هکتار گلخانه برنامه‌ریزی شده است. این طرح‌ها استفاده از آب را به‌شدت کاهش خواهد داد.
‌در حوضه ارومیه چطور، کشت گلخانه‌ای در دستور کار هست؟
در همه نقاط کشور، توسعه کشت گلخانه‌ای به‌عنوان یک سیاست کلان دنبال می‌شود. درباره برنج نیز تصمیم‌گیری شده که فقط به دو استان گیلان و مازندران محدود شود؛ اما نمی‌توان به مردم حکم کرد که کشت انجام ندهند. اصلا قانونی برای این کار وجود ندارد. البته مردم نیز مشکل کم‌آبی را پذیرفته‌اند. باز هم تأکید می‌کنم ما فقط با مشکل کم‌آبی روبه‌رو هستیم؛ اما با همین منابع آب درصورتی‌که مدیریت صحیح داشته باشیم و از تعرضات به آب‌ها جلوگیری کنیم، می‌توانیم باز هم امنیت غذایی را در کشور برقرار کنیم. درباره ارومیه نیز با تشکیل ستاد حل بحران دریاچه با شدت بیشتری این برنامه‌ها دنبال می‌شود.
‌قرار است چه برنامه ویژه‌ای در ارومیه اجرا شود؟ آخرین تصمیمات برای نجات دریاچه چیست؟
مسدود‌کردن چاه‌های غیرمجاز از برنامه‌های اصلی است. پروژه‌های سدسازی از مدتی پیش دستور توقف گرفته‌اند. علاوه بر آن، کشت محصولات کم‌مصرف و توسعه روش‌های نوین آبیاری از سوی وزارت جهاد کشاورزی دنبال خواهد شد.
‌آیا باغات سیب تغییر کاربری خواهند داد؟
من نمی‌توانم بگویم کشت این باغات چه خواهد شد. باید برای آن برنامه‌ریزی شود.
‌هنوز برنامه‌ریزی نشده است؟
الگوی کشت جزء وظایف سایر معاونت‌ها است ولی ما متناسب با الگوی کشتی که تعریف می‌کنند آب مورد‌نیاز را تأمین می‌کنیم. توصیه هم می‌کنیم گیاهان کم‌مصرف را ترویج کنند.
‌بعد از انقلاب موج افزايش توليدات و خودكفايي يا خوداتكايي در بسياري از محصولات ايجاد شد و بدون توجه به میزان آب‌بري نسبت به كشت انواع محصولات کشاورزی يا توليد انواع محصولات دامي اقدام شد. در خيلي از مناطق توسعه كشت‌هايی مثل بادام يا زيتون بدون برآورد كارشناسي صورت گرفت. امروز مسئولان هم به اين نتيجه رسيده‌اند كه توليد بسياري از محصولات باتوجه‌به آب مجازي محاسبه‌شده آن مقرون‌به‌صرفه نيست؟ محاسباتي در وزارت جهاد کشاورزی صورت گرفته كه آب مجازي هر محصول چقدر است؟ کدام‌یک از محصولات در ليست سياه استفاده بيش‌از‌اندازه از آب قرار دارند؟
داریم روی این مباحث کار می‌کنیم. گیاهان صیفی، سبزی، برنج و چغندرقند جزء محصولات پر‌مصرف هستند که برای برخی کشت گلخانه‌ای، برای برخی تغییر فصل کشت و برای برخی محدود‌کردن کشت پیش‌بینی شده است؛ ولی باید این موضوع را در نظر داشت که برنامه و قانون هرچقدر هم که به‌خوبی تدوین شود، اجرای آن به دلیل درگیر‌بودن مردم با این برنامه‌ها، کار راحتی نیست. القای کشت نوع خاصی از محصول به کشاورز، نیازمند فرایند پیچیده‌ای است. قوانین حمایتی، مباحث آموزشی و ترویجی باید با هم دیده شود.
‌سال‌هاست براي صرفه‌جويي آب در بخش كشاورزي طرح آبياري تحت فشار در دستور كار قرار گرفته است. اعتبارات بسيار هزينه شد اما عملا اين طرح به‌عنوان يك طرح شكست‌خورده در مزارع دنبال نشد.
به‌هیچ‌وجه این‌طور نیست. من این را نمی‌پذیرم. آبیاری تحت فشار یکی از راهکارهایی است که در بهینه‌کردن مصرف می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد. اگر بهره‌بردار از سیستم خود به‌درستی استفاده نمی‌کند، دلیل بر ناموفق‌بودنِ روش نیست. آبیاری تحت فشار به‌ویژه آبیاری میکرو، یکی از راه‌های نجات از کم‌آبی شده است؛ اعتبار باشد امکان توسعه آن وجود دارد و خوب جواب داده است.
‌ظرفیت اجرای طرح‌های آبیاری تحت فشار و تولید تجهیزات آن در کشور فراهم شده است؟
شرکت‌های عامل ارتقای زیادی پیدا کرده‌اند و به نظر من اکنون کشور در‌این‌زمینه به تعادل خوبی رسیده است. ظرفیت اجرای این سیستم به لحاظ وجود دانش و تولید ابزار و تجهیزات تا 500 هزار هکتار در سال وجود دارد. طبیعی است کاری که از صفر آغاز می‌شود با مشکلات و ایراداتی در طول اجرا مواجه شود. هرچه زمان می‌گذرد دانش، به‌روزتر شده، تکنولوژی‌های نوین و تجهیزات بهتری مورد استفاده قرار می‌گیرد؛ بنابراین ایرادات گذشته به‌تدریج برطرف می‌شود. زمانی من مدیرکل آبیاری تحت فشار بودم. در آن زمان با وام کار می‌کردیم. استقبال هم کم بود. ولی هرچه پیش رفته‌ایم شرایط بهتر شد و امروز استقبال از طرح، افزایش چشمگیری دارد. گاه کشاورزان خودشان روش‌هایی ابداع می‌کنند که موجب تعجب ما می‌شود. در سال‌های اول شاید مواردی دیده می‌شد که از آبیاری تحت فشار صرف‌نظر کرده و به روش سابق روی می‌آوردند اما به‌تدریج که نواقص برطرف شده، این اتفاق دیده نشده است. درحال‌حاضر به دلیل استفاده از نوارهای تیپ، به راندمان‌های بسیار خوب و بهره‌وری خوبی رسیده‌ایم که بایستی به‌شدت این روش در باغات و زراعت توسعه پیدا کند.
‌میزان اعتباری که تاکنون برای آبیاری تحت فشار هزینه شده چقدر است؟
ارقام آن را در خاطر ندارم ولی امسال یک‌هزار‌و 217 میلیارد تومان پیش‌بینی شده است. یک‌میلیون‌و 430 هزار هکتار نیز از ابتدا تاکنون تحت پوشش آبیاری تحت فشار قرار گرفته است.
‌اگر بخواهيد اصلي‌ترين علت مشکلات به‌وجود‌آمده در بحث آب را بيان كنيد به چه عاملی اشاره خواهيد كرد؟
به نظرم دوعامل اصلی در بحران به‌وجود‌آمده، نقش اساسی دارند.
اول رفتار ما با طبیعت و منابع آب و دوم رفتار طبیعت که خشک‌سالی‌های چند سال گذشته را رقم زده است. یکی از پژوهش‌ها نشان می‌دهد که حدود 70 درصد مشکلات، ناشی از رفتار ما با منابع آب کشور بوده، حدود 30 درصد آن در رفتار طبیعت به دست آمده است. همان‌طوری ‌که عرض کردم نگاه ما و رفتار ما بیشتر هیدرولوژیکی بود تا اکولوژیکی؛ در‌واقع اکوسیستم را در محاسباتمان نادیده گرفتیم. در بحث مدیریت مصرف، تعدادی از سیاست‌گذاران و مدیران سابق اعتقاد چندانی نداشتند ولی امروز موضوع عوض شده است؛ توپ در زمین مدیریت مصرف است. قبول داریم بایستی در بحث مصرف و بهره‌وری، مدیریت قوی‌تری اعمال شود اما نیاز به اعتبار و حمایت دارد تا زمانی‌که به‌صورت قطره‌چکانی اعتبار تزریق شود اتفاق خاصی نخواهد افتاد. با موضوع آب بایستی همانند زمان جنگ برخورد کرد و باید این بحث غالب باشد و شبیه به جبهه جنگ با آن برخورد کرد. تا زمانی‌که به موضوع به‌این‌صورت نگرش نشود و با سرمایه‌گذاری کلان حمایت نشود اتفاق خاصی نمی‌افتد. ما در کشور متخصص و متفکر داریم، بخش خصوصی ظرفیت بالایی برای ورود به موضوع دارد، دولتمردان بایستی حمایت کنند، منابع مالی در فرصت مناسب تزریق کنند، قطعا می‌توان نتیجه مطلوب گرفت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.