|

مدیریت یک‌پارچه بر مبنای مطالعات مستمر

میترا توفیق. پژوهشگر محیط‌زیست و توسعه پایدار

1- مقدمه
آب براي زندگي و سلامتي عنصري حياتي و منبع بنيادي براي توسعه بشري است. منابع آب شيرين جهان تحت فشار روزافزون هستند، به شكلي كه هنوز بسياري از افراد بشر از اين منبع حياتي براي نيازهاي اوليه و ساده محروم هستند. افزايش جمعيت، افزايش فعاليت‌هاي اقتصادي و بهبود استانداردهاي زندگي، رقابت و در‌نتيجه تعارض بر سر منابع محدود آب شيرين را نيز افزايش داده است.
در چندين دهه گذشته، منابع آب قابل‌استحصال در كشور به‌مرور زمان محدودتر شده است. خشك‌سالي‌ها، افزايش جمعيت، تشديد بهره‌برداري‌هاي بي‌رويه از منابع طبيعي به‌ويژه آب، خاك، جنگل و مرتع، زمينه را براي كاهش منابع آب در دسترس و تشديد ناپايداري‌ها و عدم تعادل‌هاي زيست‌محيطي و اجتماعي- اقتصادي مساعد كرده است. این موضوع موجب بروز تنش‌های اجتماعی، افزایش جريان‌هاي سيلابي، بیلان منفی شدید آب‌های زیرزمینی و بروز پدیده برگشت‌ناپذیر فرونشست زمين در برخي از دشت‌هاي کشور، شسته‌شدن ميليون‌ها تن خاك، كاهش شديد حجم آب بسیاری از تالاب‌های کشور، آلودگی منابع آب سطحی و زیرزمینی و... شده است که در صورت تداوم، چشم‌انداز امنيت آبي كشور در آينده‌اي نه‌چندان دور دچار مخاطره جدی خواهد شد.
مديريت یکپارچه منابع آب (IWRM)1 در پاسخ به فشارهاي روزافزون بر سيستم‌هاي منابع آب كه در پي رشد بي‌رويه جمعيت و توسعه‌هاي اجتماعي-اقتصادي ايجاد شده‌اند، ارائه شده ‌است. مسئله كمبود آب و كاهش كيفيت آب، بسياري از كشورهاي جهان را وادار کرده ‌است كه ديدگاه‌هاي خود درزمینهٔ مديريت منابع آب را مورد‌بازبيني و تجديدنظر قرار دهند. در‌نتيجه، سيستم مديريت منابع آب در معرض يك تغيير اساسي در سطح جهاني قرار گرفته و از ديدگاه مبتني بر اصول مهندسي كه اساسا بر تأمين آب تكيه دارد، به ديدگاه فرابخشي مبتني بر تقاضاي آب تغيير موضع مي‌دهد.
پيش از دهه 1990 ميلادي، تصميم‌گيري‌هاي مديريتي در جنبه‌هاي مختلف منابع آب (مانند کيفيت آب، آب زيرزميني، تأمين و بهداشت آب، آبياري، برق آبي و...) معمولا به‌طور مجزا و اغلب مستقل در نهادهاي متفاوت مديريت مي‌شد، در‌صورتي‌که رویکرد نوین مديريت منابع آب در جهت رسيدگي به منافع متضاد با استفاده از رویکرد چند‌بخشي، هماهنگ، چند‌رشته‌اي، مشارکتي، انعطاف‌پذير و شفاف به‌صورت یکپارچه حرکت مي‌کند، مديريت یکپارچه منابع آب (IWRM) اطميناني درباره کسب حداکثر منافع از سرمايه‌گذاري‌ها و توزيع عادلانه منابع و پايداري آنها، بدون هزينه نامطلوب براي محیط‌زیست و اکوسيستم، ايجاد مي‌کند.‌
در مدیریت یکپارچه منابع آب، تمام استفاده‌هاي منابع آب با ملاحظه يكديگر در نظر گرفته می‌شوند. تخصيص منابع آب و تصميم‌گيري‌هاي مديريتي در‌اين‌خصوص با‌توجه‌به تأثير مصارف مختلف بر يكديگر محاسبه و اتخاذ مي‌شوند. در اين تصميم‌گيري‌ها مسائل كلي اقتصادي و اجتماعي نيز به‌منظور نيل به توسعه پايدار مورد‌توجه قرار داده می‌شوند.
خوشبختانه اين رویکرد جديد مدنظر سياست‌گذاران و متخصصين کشور نيز قرار گرفته ‌است و در سند چشم‌انداز 20 ساله كشور، سياست‌هاي كلي نظام، سياست‌هاي كلي برنامه چهارم توسعه و راهبردهاي توسعه بلندمدت منابع آب كشور بر اين نكته تأكيد شده است. هدف از اتخاذ این رویکرد:
«دستيابي به مديريت یکپارچه منابع آب با مشاركت مستقيم بخش‌هاي اقتصادي، فرهنگي، اجتماعي، زيربنايي و خدماتي در محدوده هريك از حوضه‌هاي آبريز كشور و سازگار با شرايط اقليمي، زيست‌محيطي، تعادل‌بخشي بين منابع آب، حفاظت كمي‌و‌كيفي منابع آن به‌منظور بهره‌برداري بهينه از منابع آب با رعايت حقوق كليه ذي‌نفعان (طبيعي و انساني) و دسترسي عادلانه همگان به آب سالم و كافي بر مبناي الگوهاي مصرف مناسب و ارزش آب در راستاي منابع ملي و توسعه پايدار كشور» است.
معيارهای اصلی مديريت یکپارچه منابع آب شامل موارد زیر است:
- بازدهی و بهره‌وری اقتصادی در مصرف آب: به لحاظ افزايش کمبود آب و منابع مالی، آسيب‌پذيری و اتمام منابع طبيعی و افزايش تقاضاهای مرتبط با آن، آب بايستی با حداکثر کارایی ممکن مورد‌استفاده قرار گيرد.
- عدالت: دسترسی به آب با کميت و کيفيت کافی برای حيات نسل بشر و حق همه مردم جهان است.
- پايداری زیست‌محیطی: مصارف فعلی منابع بايستی به نحوی مديريت شود که اثرات تخريبی بر سيستم‌های حيات‌‌بخش نداشته باشد و استفاده از اين منابع برای نسل‌های بعدی خدشه‌دار نشود.
پیش‌نیاز عملياتي‌كردن مدیریت یکپارچه منابع آب، تحول در چرخه مدیریت و برنامه‌ریزی کلان آب کشور است. این فرايند، زمان‌بر و گام‌به‌گام است که کلیه بخش‌‌ها و مصرف‌کنندگان آب را در بر می‌گیرد و فرايندی چرخه‌اي است که با برنامه‌ريزي شروع و با اجراي چارچوب‌ها و برنامه‌هاي اقدام و پايش پيشرفت كار، تداوم مي‌يابد (شکل 2).
2- ضرورت یکپارچه‌نگری در برنامه‌ریزی منابع آب کشور
مهم‌ترین موضوع قابل‌بهبود در مدیریت منابع آب کشور، یکپارچه‌نگری در برنامه‌ریزی منابع آب کشور است. از‌سوی‌ديگر ماهيت فرابخشی و تأثيرگذاری متقابل مديريت منابع آب با بخش‌های اقتصادی، اجتماعی و زيست‌محيطی و همچنین ملاحظات سياسی، فرهنگی و بين‌المللی، ضرورت توجه به ارزیابی پیامد طرح‌های توسعه منابع آب در ارتباط آن با بخش‌های خارج از حوزه آب را نمایان می‌کند.
عدم حاکمیت رویکرد مدیریت یکپارچه در برنامه‌ریزی منابع آب کشور و همچنین عدم ارتباط پویا با بخش‌های مرتبط، در تعریف طرح‌های توسعه منابع آب، موجب بروز مشکلات متعددی شده است. این موضوع چالش‌های عمده‌ای را فراروی مديران بخش آب کشور قرار داده که با استفاده از رويكردها و روش‌هاي دهه‌های قبل، قابل‌حل نیست.
فقدان طرح آمايش سرزمین، عدم انطباق محدوده‌ جغرافيايي حوضه‌‌های آبريز با محدوده‌هاي تقسیمات سياسي کشور، استفاده بخش قابل‌ملاحظه منابع آب تجديدشونده کشور و رسيدن به مرزهای پايانی امکان استحصال آب بيشتر نیز از ديگر عواملی است که مدیریت یکپارچه در مديريت منابع آب کشور را بیش‌ازپیش ضروری می‌کند.
با‌توجه‌به سابقه مطالعات طرح‌های جامع آب کشور، رویکردهای نوین و همچنین چالش‌های موجود و نياز بخش آب كشور، مطالعات «بهنگام‌سازی طرح جامع آب کشور» با تأکید بر اتخاذ رویکرد مدیریت یکپارچه منابع آب، در دستور کار وزارت نیرو قرار گرفت و نهایتا انجام این مطالعات در سال 1386 به تفکیک حوضه‌های آبریز کشور به شش مشاور کشور ابلاغ شد و مؤسسه تحقیقات، به‌عنوان مشاور مادر، فعالیت‌های خود را در مهرماه سال 1388 آغاز کرد.
3- معرفی مطالعات بهنگام‌سازی طرح جامع آب کشور
با این مطالعات مديريت آب كشور فعاليتي را آغاز كرد كه به لحاظ رويكرد، كثرت و تنوع اهداف، دامنه انتظارات و سازمان انجام كار تفاوت‌هاي عمده‌اي با تجربيات گذشته درزمینهٔ انجام مطالعات جامع آب داشت. مطالعات بهنگام‌سازي طرح جامع آب كشور باتوجه‌به تنوع تخصص‌ها و گستردگي دامنه خدمات كارشناسي موردنياز، موجب همکاری و مشارکت تخصص‌های جدیدی در مطالعات شد و بخش‌های خارج از حوزه آب، از‌جمله محيط‌زیست، اجتماعی و اقتصادی در خروجی مطالعات نقش مؤثری داشتند.
اهداف و خروجی‌های مورد‌انتظار مطالعات «بهنگام‌سازي طرح جامع آب کشور» به شرح زیر تعریف شده است:
1- ایجاد بستر مناسب جهت تدوین برنامه‌های توسعه پنج‌ساله کشور و دستیابی به اهداف چشم‌انداز.
2- حفظ اكوسيستم‌هاي آبي و حفاظت و بهره‌برداري پايدار از منابع.
3- تهيه و تنظيم برنامه‌ريزي جامع حوضه‌هاي آبريز با رويكرد مديريت يكپارچه منابع آب (IWRM).
4- تعيين ظرفيت توسعه در سطح حوضه‌های آبریز و استان و اولويت‌بندي اجراي طرح‌هاي سازه‌اي و غيرسازه‌اي برای نيل به توسعه پایدار.
5- ارائه برنامه‌های غیرسازه‌ای شامل ارتقای ساختارها، نهادها، کنترل مصارف، کاهش تلفات، ارتقای راندمان‌ها و مدیریت تقاضای آب.
6- تعیین سهم تخصیص آب برای محیط‌زیست و مصارف و نیازهای مختلف در کل حوضه آبریز و محدوده هر یک از استان‌های واقع در حوضه آبریز بر‌اساس معیارهای اولویت تأمین، کارایی اقتصادی و مقبولیت اجتماعی.
7- افزایش کارایی مصرف آب در بخش‌های مختلف با‌توجه‌به حفاظت كمي و كيفي آن و تبیین مکانیسم‌های لازم برای تحقق آن (از‌‌جمله سیاست‌های تشویقی و تنبیهی و...).
4- بررسی نقاط قوت و ضعف پروژه بهنگام‌سازی طرح جامع آب کشور
با ابلاغ شروع به‌کار مطالعات بهنگام‌سازی طرح جامع آب کشور، فرصتی جدید در آب کشور پدید آمد تا با استفاده از بخش عمده‌ای از پتانسیل کارشناسی موجود در سطح کارفرما و مشاور نسبت به تدوین برنامه عملیاتی برای رفع مشکلات در سطح حوضه‌های آبریز کشور اهتمام ورزند. از مهم‌ترین نکات بارز این طرح، رویکرد مسئله‌محور آن بوده که در چارچوب مدیریت یکپارچه منابع آب (IWRM) و با نگرش استراتژیک، نسبت به حل مسائل آب از حوضه‌های آبریز برنامه‌ریزی خواهد کرد.
از نقاط قوت بهنگام‌سازی طرح جامع آب کشور تلاش بر رویکرد مشارکتی آن برای تحلیل شرایط، مسائل و مشکلات حوضه‌های آبریز در قالب برگزاری جلسات با ذی‌مدخلان استانی است. در این راستا نظام‌نامه‌ای برای نحوه مشارکت ذی‌مدخلان تدوین شد که در آن مدیریت ارتباطات پروژه در سه سطح استانی، ستادی شرکت مدیریت منابع آب و کلان وزارت نیرو ارائه شده است. در این نظام‌نامه جایگاه هریک از گام‌های طرح از سطح طرح مسئله و شناخت مسائل تا تدوین و تصویب چشم‌انداز و استراتژی‌های حوضه آبریز مشخص شده است.
از دیگر ویژگی‌های این مطالعات، مشارکت جدی بخش‌های محیط‌زیست، اجتماعی و اقتصادی از طریق بررسی وضع موجود، تبیین شاخص‌ها با استفاده از تجارب و استانداردهای بین‌المللی و تحلیل مسائل کلیدی و مشکلات اصلی با استفاده از مدل مفهومی و چارچوب تحلیلی DPSIR2 (مورد‌استفاده در گزارش‌‌های جهانـی آب)، WWDR، به‌منظور ارزیابی اقدامات سازه‌ای پیشنهادی و ارائه برنامه اقدامات غیرسازه‌ای است. در شكل 3 مدل مفهومی DPSIR ارائه شده است.
به‌عبارتی‌دیگر در مطالعات بهنگام‌سازی طرح جامع، پیش‌نیاز انجام مطالعات با رویکرد مدیریت یکپارچه محقق شد و سایر تخصص‌ها (multidisciplinary)، متناسب با تجارب و ظرفیت‌های کارشناسی موجود در کشور، هویت مستقل کسب كردند و مشارکت فعالی در مطالعات داشتند. انتظار می‌رود باتوجه‌به تجارب و ظرفیت‌های جدید به‌وجود‌آمده در کشور، ضمن ارتقای کیفیت مطالعات تخصصی، در آینده ارتباط فعال و متقابل این بخش‌ها با یکدیگر و با بخش آب (Interdisciplinary) به وجود آید.
يكي از دستاوردهاي مهم مطالعات بهنگام‌سازي طرح جامع آب كشور، توليد روش‌شناسي مدون مطالعات در کلیه حوزه‌های تخصصی است. در روش‌شناسی، به استفاده حداکثری از اطلاعات موجود و در دسترس و استفاده از تجارب جهاني و با رويكرد مسئله‌محور، تأکید شده است.
باتوجه‌به مشکلات زیست‌محیطی موجود در کشور، مطالعات تخصصی محیط‌زیست نقش و جایگاه ویژه‌ای در این مطالعات داشته است. در این مطالعات سابقه مطالعات محیط‌زیست طرح‌های جامع قبلی آب در کشور، سندهاي توسعه استاني مرتبط با حفاظت و ارتقاي محيط‌زيست و مرجع‌شناسی مطالعات زیست‌محیطی در حوضه‌های آبریز بررسی و با استفاده از تجارب جهانی، روش‌شناسی مطالعات با رویکرد مدیریت یکپارچه منابع آب تدقیق شد. بر‌اساس بررسی وضع موجود محیط‌زیست طبیعی و کمی‌سازی ارزش و کارکرد اکوسیستم‌های آبی و همچنین بررسی محیط‌زیست انسانی و منابع آلاینده موجود (با تعیین منشأ انسانی و طبیعی)، پهنه‌های بحرانی زیست‌محیطی در سطح حوضه‌های آبریز مشخص شدند. در ادامه مطالعات پس از تعیین شاخص‌های بین‌المللی زیست‌محیطی، با استفاده از چارچوب تحلیلی DPSIR، چالش‌ها و محدودیت‌های زیست‌محیطی در سطح حوضه‌های آبریز مشخص شدند. به‌این‌وسیله اولین تجربه کشور در خصوص ارائه محدوديت‌‌‌هاي زيست‌‌‌محيطي حوضه‌های آبریز از منظر توسعه منابع آب فراهم آمد؛ و نهایتا با تکیه بر مطالعات انجام‌شده، امکان ارائه راهبردها و راهکارهای کلان‌سازه‌ای و غیرسازه‌ای، به‌منظور کنترل و پیشگیری از تخريب، حفظ يا ارتقاي محیط‌زیست و همچنین طراحی شبکه پایش کیفیت منابع آب سطحی و زیرزمینی فراهم شد.
از مهم‌ترین نقاط ضعف طرح جامع اخیر که در طرح‌های جامع قبلی نیز مشهود بوده است، ضعف اطلاعاتی و ناهمخوانی اطلاعات در سطح کشور است. این موضوع باعث شده تا بخش عمده‌ای از زمان و هزینه مطالعات، صرف گردآوری و تحلیل اطلاعات و تشکیل بانک اطلاعاتی منسجم شود. عدم انطباق حوزه اختيارات سازمان‌هاي آب منطقه‌اي بر تقسيمات سياسي كشور، از دیگر چالش‌هاي مهم در انجام مطالعات با رويكرد يكپارچه منابع آب است. این ضعف با استفاده از ابزارهايي مانند سيستم پردازش اطلاعات (GIS)، استفاده از مدل‌های یکپارچه منابع و مصارف در سطح حوضه آبریز و استفاده از سامانه‌های پشتیبان در تصمیم (DSS) تا حدودی جبران شده است؛ وليكن در سطح نتيجه‌گيري و انجام اقدامات و راهكارها، ضرورت توافق بر سازوكارهايي مانند تشكيل سازمان حوضه آبريز نمايان است.
کوتاه‌بودن دوره آماری ایستگاه‌های هواشناسی و هیدرولوژی در سطح کشور، کمبود اطلاعات هواشناسی و هیدرولوژی با پوشش کافی در سطح کشور، باعث شد تا دوره آماری مورد‌استفاده برای تحلیل‌های هیدرولوژیک و تدوین بیلان منابع و مصارف آب به دوره 1347 تا 1385 محدود شود، بخش عمده این دوره در شرایط ترسالی بوده است، این موضوع باعث شد تا حجم آب قابل‌برنامه‌ریزی در سطح حوضه‌های آبریز کشور با واقعیت مشاهده‌شده در دهه اخیر تطابق نداشته و چالش‌هایی را در روند تصویب و اتکای به نتایج بیلان منابع و مصارف آب ایجاد کند. این کمبودهای اطلاعاتی به همراه مخدوش‌بودن آماربرداری‌های انجام‌شده و همچنین نبود بانک اطلاعاتی مناسب از مصارف آب به‌ویژه در بخش کشاورزی باعث شد تا نتایج طرح، تطابق مناسبی با واقعیت‌های موجود در سطح حوضه‌های آبریز نداشته و عملا خروجی‌های آن با وجود تلاش ارزنده کارشناسان زبده بخش آب، زمان و هزینه مصرف‌شده، متناسب با انتظارت از خروجی این مطالعات نباشد.
تلاش به‌عمل‌آمده در کشور با مشارکت تمامی مشاوران و کارشناسان خبره کشور در حوزه منابع آب، در هشت سال گذشته، ضمن ظرفیت‌سازی کارشناسی و کسب تجارب بسیار ارزشمند، موجب شد تا مشکلات جدی موجود در کشور برای استقرار رویکرد یکپارچه منابع آب، در برنامه‌ریزی منابع آب کشور، نمایان شود.
این مشکلات در سطوح مختلف از‌جمله کمبودهای داده و اطلاعات، ضعف بسیار جدی در مطالعات بین تخصصی (Interdisiplinary)، عدم وجود سازوکار برای مشارکت ذی‌نفعان و ذی‌مدخلان، کمبود تجارب و دانش کارشناسی در انجام مطالعات یکپارچه و... موانع جدی در انجام مطالعات جامع محسوب می‌شوند. انجام مطالعات آسیب‌شناسی و تدوین درس آموخته‌های آن، به‌عنوان پیش‌نیاز طرح جامع آب بعدی، گام مؤثری در رفع کمبودها خواهد بود.
همان‌گونه که پیش‌ازاین اشاره شد، مدیریت یکپارچه منابع آب فرایندی چرخه‌ای است و ضروری است که به‌صورت مستمر بازبینی شود. با‌توجه‌به تجارب برنامه‌ریزی و بیش از نیم‌قرن سابقه مدیریت و برنامه‌ریزی منابع آب در کشور، تدوین چندین مطالعات جامع آب و به‌ویژه مطالعات به‌هنگام‌سازی طرح جامع آب در کشور در سال‌های اخیر که به لحاظ رويكرد، كثرت و تنوع اهداف، دامنه انتظارات و سازمان انجام كار، تفاوت‌هاي عمده‌اي با تجربيات گذشته داشته است، موجب انباشت تجربه و دانش قابل‌توجهی در کشور شده است.
تجربه قبلی و چالش‌های موجود در حوزه منابع آب، نشانگر ضرورت استمرار در انجام طرح جامع در کشور با رویکرد مدیریت یکپارچه است.
پی‌نوشت‌ها
1- Integrated Water Resources Management (IWRM)
2- D: Driving force
P: Pressuer
S: State
I: Impact
R: Response

1- مقدمه
آب براي زندگي و سلامتي عنصري حياتي و منبع بنيادي براي توسعه بشري است. منابع آب شيرين جهان تحت فشار روزافزون هستند، به شكلي كه هنوز بسياري از افراد بشر از اين منبع حياتي براي نيازهاي اوليه و ساده محروم هستند. افزايش جمعيت، افزايش فعاليت‌هاي اقتصادي و بهبود استانداردهاي زندگي، رقابت و در‌نتيجه تعارض بر سر منابع محدود آب شيرين را نيز افزايش داده است.
در چندين دهه گذشته، منابع آب قابل‌استحصال در كشور به‌مرور زمان محدودتر شده است. خشك‌سالي‌ها، افزايش جمعيت، تشديد بهره‌برداري‌هاي بي‌رويه از منابع طبيعي به‌ويژه آب، خاك، جنگل و مرتع، زمينه را براي كاهش منابع آب در دسترس و تشديد ناپايداري‌ها و عدم تعادل‌هاي زيست‌محيطي و اجتماعي- اقتصادي مساعد كرده است. این موضوع موجب بروز تنش‌های اجتماعی، افزایش جريان‌هاي سيلابي، بیلان منفی شدید آب‌های زیرزمینی و بروز پدیده برگشت‌ناپذیر فرونشست زمين در برخي از دشت‌هاي کشور، شسته‌شدن ميليون‌ها تن خاك، كاهش شديد حجم آب بسیاری از تالاب‌های کشور، آلودگی منابع آب سطحی و زیرزمینی و... شده است که در صورت تداوم، چشم‌انداز امنيت آبي كشور در آينده‌اي نه‌چندان دور دچار مخاطره جدی خواهد شد.
مديريت یکپارچه منابع آب (IWRM)1 در پاسخ به فشارهاي روزافزون بر سيستم‌هاي منابع آب كه در پي رشد بي‌رويه جمعيت و توسعه‌هاي اجتماعي-اقتصادي ايجاد شده‌اند، ارائه شده ‌است. مسئله كمبود آب و كاهش كيفيت آب، بسياري از كشورهاي جهان را وادار کرده ‌است كه ديدگاه‌هاي خود درزمینهٔ مديريت منابع آب را مورد‌بازبيني و تجديدنظر قرار دهند. در‌نتيجه، سيستم مديريت منابع آب در معرض يك تغيير اساسي در سطح جهاني قرار گرفته و از ديدگاه مبتني بر اصول مهندسي كه اساسا بر تأمين آب تكيه دارد، به ديدگاه فرابخشي مبتني بر تقاضاي آب تغيير موضع مي‌دهد.
پيش از دهه 1990 ميلادي، تصميم‌گيري‌هاي مديريتي در جنبه‌هاي مختلف منابع آب (مانند کيفيت آب، آب زيرزميني، تأمين و بهداشت آب، آبياري، برق آبي و...) معمولا به‌طور مجزا و اغلب مستقل در نهادهاي متفاوت مديريت مي‌شد، در‌صورتي‌که رویکرد نوین مديريت منابع آب در جهت رسيدگي به منافع متضاد با استفاده از رویکرد چند‌بخشي، هماهنگ، چند‌رشته‌اي، مشارکتي، انعطاف‌پذير و شفاف به‌صورت یکپارچه حرکت مي‌کند، مديريت یکپارچه منابع آب (IWRM) اطميناني درباره کسب حداکثر منافع از سرمايه‌گذاري‌ها و توزيع عادلانه منابع و پايداري آنها، بدون هزينه نامطلوب براي محیط‌زیست و اکوسيستم، ايجاد مي‌کند.‌
در مدیریت یکپارچه منابع آب، تمام استفاده‌هاي منابع آب با ملاحظه يكديگر در نظر گرفته می‌شوند. تخصيص منابع آب و تصميم‌گيري‌هاي مديريتي در‌اين‌خصوص با‌توجه‌به تأثير مصارف مختلف بر يكديگر محاسبه و اتخاذ مي‌شوند. در اين تصميم‌گيري‌ها مسائل كلي اقتصادي و اجتماعي نيز به‌منظور نيل به توسعه پايدار مورد‌توجه قرار داده می‌شوند.
خوشبختانه اين رویکرد جديد مدنظر سياست‌گذاران و متخصصين کشور نيز قرار گرفته ‌است و در سند چشم‌انداز 20 ساله كشور، سياست‌هاي كلي نظام، سياست‌هاي كلي برنامه چهارم توسعه و راهبردهاي توسعه بلندمدت منابع آب كشور بر اين نكته تأكيد شده است. هدف از اتخاذ این رویکرد:
«دستيابي به مديريت یکپارچه منابع آب با مشاركت مستقيم بخش‌هاي اقتصادي، فرهنگي، اجتماعي، زيربنايي و خدماتي در محدوده هريك از حوضه‌هاي آبريز كشور و سازگار با شرايط اقليمي، زيست‌محيطي، تعادل‌بخشي بين منابع آب، حفاظت كمي‌و‌كيفي منابع آن به‌منظور بهره‌برداري بهينه از منابع آب با رعايت حقوق كليه ذي‌نفعان (طبيعي و انساني) و دسترسي عادلانه همگان به آب سالم و كافي بر مبناي الگوهاي مصرف مناسب و ارزش آب در راستاي منابع ملي و توسعه پايدار كشور» است.
معيارهای اصلی مديريت یکپارچه منابع آب شامل موارد زیر است:
- بازدهی و بهره‌وری اقتصادی در مصرف آب: به لحاظ افزايش کمبود آب و منابع مالی، آسيب‌پذيری و اتمام منابع طبيعی و افزايش تقاضاهای مرتبط با آن، آب بايستی با حداکثر کارایی ممکن مورد‌استفاده قرار گيرد.
- عدالت: دسترسی به آب با کميت و کيفيت کافی برای حيات نسل بشر و حق همه مردم جهان است.
- پايداری زیست‌محیطی: مصارف فعلی منابع بايستی به نحوی مديريت شود که اثرات تخريبی بر سيستم‌های حيات‌‌بخش نداشته باشد و استفاده از اين منابع برای نسل‌های بعدی خدشه‌دار نشود.
پیش‌نیاز عملياتي‌كردن مدیریت یکپارچه منابع آب، تحول در چرخه مدیریت و برنامه‌ریزی کلان آب کشور است. این فرايند، زمان‌بر و گام‌به‌گام است که کلیه بخش‌‌ها و مصرف‌کنندگان آب را در بر می‌گیرد و فرايندی چرخه‌اي است که با برنامه‌ريزي شروع و با اجراي چارچوب‌ها و برنامه‌هاي اقدام و پايش پيشرفت كار، تداوم مي‌يابد (شکل 2).
2- ضرورت یکپارچه‌نگری در برنامه‌ریزی منابع آب کشور
مهم‌ترین موضوع قابل‌بهبود در مدیریت منابع آب کشور، یکپارچه‌نگری در برنامه‌ریزی منابع آب کشور است. از‌سوی‌ديگر ماهيت فرابخشی و تأثيرگذاری متقابل مديريت منابع آب با بخش‌های اقتصادی، اجتماعی و زيست‌محيطی و همچنین ملاحظات سياسی، فرهنگی و بين‌المللی، ضرورت توجه به ارزیابی پیامد طرح‌های توسعه منابع آب در ارتباط آن با بخش‌های خارج از حوزه آب را نمایان می‌کند.
عدم حاکمیت رویکرد مدیریت یکپارچه در برنامه‌ریزی منابع آب کشور و همچنین عدم ارتباط پویا با بخش‌های مرتبط، در تعریف طرح‌های توسعه منابع آب، موجب بروز مشکلات متعددی شده است. این موضوع چالش‌های عمده‌ای را فراروی مديران بخش آب کشور قرار داده که با استفاده از رويكردها و روش‌هاي دهه‌های قبل، قابل‌حل نیست.
فقدان طرح آمايش سرزمین، عدم انطباق محدوده‌ جغرافيايي حوضه‌‌های آبريز با محدوده‌هاي تقسیمات سياسي کشور، استفاده بخش قابل‌ملاحظه منابع آب تجديدشونده کشور و رسيدن به مرزهای پايانی امکان استحصال آب بيشتر نیز از ديگر عواملی است که مدیریت یکپارچه در مديريت منابع آب کشور را بیش‌ازپیش ضروری می‌کند.
با‌توجه‌به سابقه مطالعات طرح‌های جامع آب کشور، رویکردهای نوین و همچنین چالش‌های موجود و نياز بخش آب كشور، مطالعات «بهنگام‌سازی طرح جامع آب کشور» با تأکید بر اتخاذ رویکرد مدیریت یکپارچه منابع آب، در دستور کار وزارت نیرو قرار گرفت و نهایتا انجام این مطالعات در سال 1386 به تفکیک حوضه‌های آبریز کشور به شش مشاور کشور ابلاغ شد و مؤسسه تحقیقات، به‌عنوان مشاور مادر، فعالیت‌های خود را در مهرماه سال 1388 آغاز کرد.
3- معرفی مطالعات بهنگام‌سازی طرح جامع آب کشور
با این مطالعات مديريت آب كشور فعاليتي را آغاز كرد كه به لحاظ رويكرد، كثرت و تنوع اهداف، دامنه انتظارات و سازمان انجام كار تفاوت‌هاي عمده‌اي با تجربيات گذشته درزمینهٔ انجام مطالعات جامع آب داشت. مطالعات بهنگام‌سازي طرح جامع آب كشور باتوجه‌به تنوع تخصص‌ها و گستردگي دامنه خدمات كارشناسي موردنياز، موجب همکاری و مشارکت تخصص‌های جدیدی در مطالعات شد و بخش‌های خارج از حوزه آب، از‌جمله محيط‌زیست، اجتماعی و اقتصادی در خروجی مطالعات نقش مؤثری داشتند.
اهداف و خروجی‌های مورد‌انتظار مطالعات «بهنگام‌سازي طرح جامع آب کشور» به شرح زیر تعریف شده است:
1- ایجاد بستر مناسب جهت تدوین برنامه‌های توسعه پنج‌ساله کشور و دستیابی به اهداف چشم‌انداز.
2- حفظ اكوسيستم‌هاي آبي و حفاظت و بهره‌برداري پايدار از منابع.
3- تهيه و تنظيم برنامه‌ريزي جامع حوضه‌هاي آبريز با رويكرد مديريت يكپارچه منابع آب (IWRM).
4- تعيين ظرفيت توسعه در سطح حوضه‌های آبریز و استان و اولويت‌بندي اجراي طرح‌هاي سازه‌اي و غيرسازه‌اي برای نيل به توسعه پایدار.
5- ارائه برنامه‌های غیرسازه‌ای شامل ارتقای ساختارها، نهادها، کنترل مصارف، کاهش تلفات، ارتقای راندمان‌ها و مدیریت تقاضای آب.
6- تعیین سهم تخصیص آب برای محیط‌زیست و مصارف و نیازهای مختلف در کل حوضه آبریز و محدوده هر یک از استان‌های واقع در حوضه آبریز بر‌اساس معیارهای اولویت تأمین، کارایی اقتصادی و مقبولیت اجتماعی.
7- افزایش کارایی مصرف آب در بخش‌های مختلف با‌توجه‌به حفاظت كمي و كيفي آن و تبیین مکانیسم‌های لازم برای تحقق آن (از‌‌جمله سیاست‌های تشویقی و تنبیهی و...).
4- بررسی نقاط قوت و ضعف پروژه بهنگام‌سازی طرح جامع آب کشور
با ابلاغ شروع به‌کار مطالعات بهنگام‌سازی طرح جامع آب کشور، فرصتی جدید در آب کشور پدید آمد تا با استفاده از بخش عمده‌ای از پتانسیل کارشناسی موجود در سطح کارفرما و مشاور نسبت به تدوین برنامه عملیاتی برای رفع مشکلات در سطح حوضه‌های آبریز کشور اهتمام ورزند. از مهم‌ترین نکات بارز این طرح، رویکرد مسئله‌محور آن بوده که در چارچوب مدیریت یکپارچه منابع آب (IWRM) و با نگرش استراتژیک، نسبت به حل مسائل آب از حوضه‌های آبریز برنامه‌ریزی خواهد کرد.
از نقاط قوت بهنگام‌سازی طرح جامع آب کشور تلاش بر رویکرد مشارکتی آن برای تحلیل شرایط، مسائل و مشکلات حوضه‌های آبریز در قالب برگزاری جلسات با ذی‌مدخلان استانی است. در این راستا نظام‌نامه‌ای برای نحوه مشارکت ذی‌مدخلان تدوین شد که در آن مدیریت ارتباطات پروژه در سه سطح استانی، ستادی شرکت مدیریت منابع آب و کلان وزارت نیرو ارائه شده است. در این نظام‌نامه جایگاه هریک از گام‌های طرح از سطح طرح مسئله و شناخت مسائل تا تدوین و تصویب چشم‌انداز و استراتژی‌های حوضه آبریز مشخص شده است.
از دیگر ویژگی‌های این مطالعات، مشارکت جدی بخش‌های محیط‌زیست، اجتماعی و اقتصادی از طریق بررسی وضع موجود، تبیین شاخص‌ها با استفاده از تجارب و استانداردهای بین‌المللی و تحلیل مسائل کلیدی و مشکلات اصلی با استفاده از مدل مفهومی و چارچوب تحلیلی DPSIR2 (مورد‌استفاده در گزارش‌‌های جهانـی آب)، WWDR، به‌منظور ارزیابی اقدامات سازه‌ای پیشنهادی و ارائه برنامه اقدامات غیرسازه‌ای است. در شكل 3 مدل مفهومی DPSIR ارائه شده است.
به‌عبارتی‌دیگر در مطالعات بهنگام‌سازی طرح جامع، پیش‌نیاز انجام مطالعات با رویکرد مدیریت یکپارچه محقق شد و سایر تخصص‌ها (multidisciplinary)، متناسب با تجارب و ظرفیت‌های کارشناسی موجود در کشور، هویت مستقل کسب كردند و مشارکت فعالی در مطالعات داشتند. انتظار می‌رود باتوجه‌به تجارب و ظرفیت‌های جدید به‌وجود‌آمده در کشور، ضمن ارتقای کیفیت مطالعات تخصصی، در آینده ارتباط فعال و متقابل این بخش‌ها با یکدیگر و با بخش آب (Interdisciplinary) به وجود آید.
يكي از دستاوردهاي مهم مطالعات بهنگام‌سازي طرح جامع آب كشور، توليد روش‌شناسي مدون مطالعات در کلیه حوزه‌های تخصصی است. در روش‌شناسی، به استفاده حداکثری از اطلاعات موجود و در دسترس و استفاده از تجارب جهاني و با رويكرد مسئله‌محور، تأکید شده است.
باتوجه‌به مشکلات زیست‌محیطی موجود در کشور، مطالعات تخصصی محیط‌زیست نقش و جایگاه ویژه‌ای در این مطالعات داشته است. در این مطالعات سابقه مطالعات محیط‌زیست طرح‌های جامع قبلی آب در کشور، سندهاي توسعه استاني مرتبط با حفاظت و ارتقاي محيط‌زيست و مرجع‌شناسی مطالعات زیست‌محیطی در حوضه‌های آبریز بررسی و با استفاده از تجارب جهانی، روش‌شناسی مطالعات با رویکرد مدیریت یکپارچه منابع آب تدقیق شد. بر‌اساس بررسی وضع موجود محیط‌زیست طبیعی و کمی‌سازی ارزش و کارکرد اکوسیستم‌های آبی و همچنین بررسی محیط‌زیست انسانی و منابع آلاینده موجود (با تعیین منشأ انسانی و طبیعی)، پهنه‌های بحرانی زیست‌محیطی در سطح حوضه‌های آبریز مشخص شدند. در ادامه مطالعات پس از تعیین شاخص‌های بین‌المللی زیست‌محیطی، با استفاده از چارچوب تحلیلی DPSIR، چالش‌ها و محدودیت‌های زیست‌محیطی در سطح حوضه‌های آبریز مشخص شدند. به‌این‌وسیله اولین تجربه کشور در خصوص ارائه محدوديت‌‌‌هاي زيست‌‌‌محيطي حوضه‌های آبریز از منظر توسعه منابع آب فراهم آمد؛ و نهایتا با تکیه بر مطالعات انجام‌شده، امکان ارائه راهبردها و راهکارهای کلان‌سازه‌ای و غیرسازه‌ای، به‌منظور کنترل و پیشگیری از تخريب، حفظ يا ارتقاي محیط‌زیست و همچنین طراحی شبکه پایش کیفیت منابع آب سطحی و زیرزمینی فراهم شد.
از مهم‌ترین نقاط ضعف طرح جامع اخیر که در طرح‌های جامع قبلی نیز مشهود بوده است، ضعف اطلاعاتی و ناهمخوانی اطلاعات در سطح کشور است. این موضوع باعث شده تا بخش عمده‌ای از زمان و هزینه مطالعات، صرف گردآوری و تحلیل اطلاعات و تشکیل بانک اطلاعاتی منسجم شود. عدم انطباق حوزه اختيارات سازمان‌هاي آب منطقه‌اي بر تقسيمات سياسي كشور، از دیگر چالش‌هاي مهم در انجام مطالعات با رويكرد يكپارچه منابع آب است. این ضعف با استفاده از ابزارهايي مانند سيستم پردازش اطلاعات (GIS)، استفاده از مدل‌های یکپارچه منابع و مصارف در سطح حوضه آبریز و استفاده از سامانه‌های پشتیبان در تصمیم (DSS) تا حدودی جبران شده است؛ وليكن در سطح نتيجه‌گيري و انجام اقدامات و راهكارها، ضرورت توافق بر سازوكارهايي مانند تشكيل سازمان حوضه آبريز نمايان است.
کوتاه‌بودن دوره آماری ایستگاه‌های هواشناسی و هیدرولوژی در سطح کشور، کمبود اطلاعات هواشناسی و هیدرولوژی با پوشش کافی در سطح کشور، باعث شد تا دوره آماری مورد‌استفاده برای تحلیل‌های هیدرولوژیک و تدوین بیلان منابع و مصارف آب به دوره 1347 تا 1385 محدود شود، بخش عمده این دوره در شرایط ترسالی بوده است، این موضوع باعث شد تا حجم آب قابل‌برنامه‌ریزی در سطح حوضه‌های آبریز کشور با واقعیت مشاهده‌شده در دهه اخیر تطابق نداشته و چالش‌هایی را در روند تصویب و اتکای به نتایج بیلان منابع و مصارف آب ایجاد کند. این کمبودهای اطلاعاتی به همراه مخدوش‌بودن آماربرداری‌های انجام‌شده و همچنین نبود بانک اطلاعاتی مناسب از مصارف آب به‌ویژه در بخش کشاورزی باعث شد تا نتایج طرح، تطابق مناسبی با واقعیت‌های موجود در سطح حوضه‌های آبریز نداشته و عملا خروجی‌های آن با وجود تلاش ارزنده کارشناسان زبده بخش آب، زمان و هزینه مصرف‌شده، متناسب با انتظارت از خروجی این مطالعات نباشد.
تلاش به‌عمل‌آمده در کشور با مشارکت تمامی مشاوران و کارشناسان خبره کشور در حوزه منابع آب، در هشت سال گذشته، ضمن ظرفیت‌سازی کارشناسی و کسب تجارب بسیار ارزشمند، موجب شد تا مشکلات جدی موجود در کشور برای استقرار رویکرد یکپارچه منابع آب، در برنامه‌ریزی منابع آب کشور، نمایان شود.
این مشکلات در سطوح مختلف از‌جمله کمبودهای داده و اطلاعات، ضعف بسیار جدی در مطالعات بین تخصصی (Interdisiplinary)، عدم وجود سازوکار برای مشارکت ذی‌نفعان و ذی‌مدخلان، کمبود تجارب و دانش کارشناسی در انجام مطالعات یکپارچه و... موانع جدی در انجام مطالعات جامع محسوب می‌شوند. انجام مطالعات آسیب‌شناسی و تدوین درس آموخته‌های آن، به‌عنوان پیش‌نیاز طرح جامع آب بعدی، گام مؤثری در رفع کمبودها خواهد بود.
همان‌گونه که پیش‌ازاین اشاره شد، مدیریت یکپارچه منابع آب فرایندی چرخه‌ای است و ضروری است که به‌صورت مستمر بازبینی شود. با‌توجه‌به تجارب برنامه‌ریزی و بیش از نیم‌قرن سابقه مدیریت و برنامه‌ریزی منابع آب در کشور، تدوین چندین مطالعات جامع آب و به‌ویژه مطالعات به‌هنگام‌سازی طرح جامع آب در کشور در سال‌های اخیر که به لحاظ رويكرد، كثرت و تنوع اهداف، دامنه انتظارات و سازمان انجام كار، تفاوت‌هاي عمده‌اي با تجربيات گذشته داشته است، موجب انباشت تجربه و دانش قابل‌توجهی در کشور شده است.
تجربه قبلی و چالش‌های موجود در حوزه منابع آب، نشانگر ضرورت استمرار در انجام طرح جامع در کشور با رویکرد مدیریت یکپارچه است.
پی‌نوشت‌ها
1- Integrated Water Resources Management (IWRM)
2- D: Driving force
P: Pressuer
S: State
I: Impact
R: Response

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.