کارشناسان آب و کشاورزی در میزگرد بررسی بحران آب
بحران دستاورد عملکرد جمعی ماست
اگر میخواهیم بر بحران كنونی فائق آییم بازنگری در اهداف استراتژیك نظام امری محتوم است. دیگر كار از یك برنامه و دو برنامه گذشته است و این برنامههای بخشی و خرد راه به جایی نمیبرد. تأكید سه میهمان میزگرد برگزار شده در روزنامه «شرق» نیز بر این اصل استوار است. اگرچه هریك از میهمانان به نمایندگی از یكی از بخشهای دخیل در مدیریت آب حضور داشتند اما هر سه متفقالقول بودند كه بحران آب جدی است و برای برطرفشدن آن باید نظام در سیاستهای كلی خود بازنگری كند؛ قوه مجریه، مقننه و قضائیه آب را در راس اولویت برنامههای خود قرار داده و یك برنامه واحد تدوین كنند. عمادی بهعنوان نماینده بخش كشاورزی پدیدآورنده بحران آب را مشكلات سیاسی، امنیتی و اجتماعی و مخصوصا بحران فراقوهای عنوان میكند که خود را در آب نشان داده است. این مشكلات نیز از نگاه بخشی به موضوع، نشأت گرفته است. بههمیندلیل است كه داشتن یك برنامه واحد مورد تأكید هر سه كارشناس قرار دارد. ازآنجاكه این بحران قابلیت تبدیلشدن به بحران سیاسی، اجتماعی و اقتصادی را دارد نباید زمان را از دست داد و خود را مشغول به تدوین برنامههای خرد و تكحوزهای كرد. ایران 1.5 درجه گرمتر از 30 سال گذشته شده است و این یعنی تبخیر بیشتر آب. هر یك درجه حرارت بیشتر به منزله 17 درصد تبخیر بیشتر است و موضوع وقتی قابلتأملتر میشود كه بدانیم 72 درصد از منابع آب تجدیدپذیر در ایران از طریق تبخیر از دست میرود. فهمی، نماینده وزارت نیرو از روشهایی میگوید كه در دنیا برای جلوگیری از تبخیر، مورد استفاده قرار میگیرد. او معتقد است باید این راهكارها در كنار تمام برنامههای اولویتدار آب دنبال شود. غفاریشیروان، مشاور وزیر نیرو، محدحسین عمادی مشاور وزیرجهادكشاورزی در امور آب و هدایت فهمی معاون مدیرکل دفتر برنامهریزی کلان آب و آبفا برای بررسی چرایی ایجاد بحران و ارائه راهكار برای حل آن در میزگرد برگزار شده در روزنامه «شرق» حضور پیدا كردهاند.
آقای غفاری شیروان میخواهم بحث را با تحلیل شما از اظهارنظری كه اخیرا شنیدهام، آغاز کنم. یکی از مسئولان درباره وضعیت کنونی آب کشور معتقد به وجود بحران نیست. وقتی نظر ایشان درباره شش میلیارد مترمكعب اضافهبرداشت از منابع زیرزمینی و كاهش منابع سطحی از 135 تا 120 میلیارد مترمكعب در سالهای گذشته را پرسیدم نیز ایشان چنین اتفاقاتی را بحران ندانسته و معتقد به وجود تنشهای آبی بودند. نظر شما چیست؟ آیا شما نیز معتقد هستید که امروز بخش آب با بحران مواجه نیست؟
شیروان: خیلی وقت است كه وارد بحران مدیریت آب شدهایم. منتها باتوجهبه شواهد عینی و عملی كه در سطح جامعه و كشور اتفاق افتاده، الان برای مردم محسوس است كه دچار بحران هستیم. این بحران از خیلی وقت پیش شروع شده، باتوجهبه اینكه كشوری هستیم كه در كمربند خشك كره زمین هستیم؛ یعنی اقلیمی كه الان در ایران وجود دارد، 85 درصد این اقلیم فراخشك، خشك و نیمهخشك است؛ بنابراین ایران از حیث منابع آب در سیكل اکولوژیکی، كشور فقیری است. تعبیر من این نیست كه بحث جمعیتی داشته باشیم، از منظر تأمین نیازهای بشری، سهبرابر ذخایر زیستیمان را كه تجدیدشونده است مصرف میكنیم. یكی از آنها هم آب است. بحث جنگلها، مراتع، خاك و هوا هم وجود دارد و همه این مجموعه را باتوجهبه مطالعات بینالمللی، سهبرابر منابع زیستی را مصرف میكنیم؛ یعنی بقیهاش را وارد میكنیم و از توانی كه دیگر تجدیدپذیر نیست استفاده میكنیم. بههمیندلیل در بحث آبهای زیرزمینی دو بحث وجود دارد؛ آبهای استاتیك و دینامیك. ازنظر برداشت از آبهای استاتیك خیلی افراط كردهایم و جایگزینی هم برای این موضوع وجود ندارد. باید برگردیم به اینكه ساختار مدیریتی باید
بهصورت مشاركت مردم و دولت باشد. دولت تنظیمكننده و سیاستگذار است منتها مشكل این است كه به مشاركت مردم به دلایلی به مفهوم واقعی نپرداختهایم. بههرحال مردم در شهرها، روستاها و تولید، ذینفع هستند. شاید ضرورتهایی دراینمیان بوده اما بیش از منابع در اختیار استفاده میكنیم و اضافه برداشت شش میلیارد مترمكعب به بخش دینامیك مربوط است و هرچه زودتر باید تعیین تكلیف شود و مردم هم همراهی كنند. این اراده در مردم وجود دارد. الان اتاق بازرگانی هم خیلی فعال شده كه به دولت كمك كند و دولت هم مشاركت مردم را در مدیریت آب خواهان است. مثل آبهای زیرزمینی جدا از سرمایهگذاری كه انجام دادهاند و میدهند مشاركت مردم خیلی مهم است و نباید صرفا در حفر چاه و بهرهبرداری باشد. باید در حفاظت منابع آب هم سیاستگذاری و برنامهریزی داشته باشند و با دولت همكاری كنند.
مشارکت مردم در مدیریت آب فرایندی کُند و پیچیده دارد. به گفته قائممقام وزیر نیرو در دو سال گذشته فقط سه تشكل مردمی در سراسر كشور ایجاد شده است. ازسویدیگر اینکه تشکلها به نحوی آموزش ببینند تا منافع ملی را به منافع کوتاهمدت خود ارجح بدانند نیز بحث دیگری است. اگر بنا باشد تنها سیاست در دستور کار ایجاد تشکلهای مردمی و سپردن مدیریت منابع به آنها باشد؛ آیا زمان را برای حفاظت از ذخایر باقیمانده از دست نخواهیم داد؟
فهمی: سؤال اول شما كلیدی است. باید بپذیریم كه بحران داریم یا نه. بحران، شرایطی است كه ازنظر جمیع مؤلفههای دخیل، ازنظر ذهنی و عینی شرایط بهصورت گذشته امكانپذیر نیست؛ یعنی نه ذینفعان و مردم بتوانند مثل گذشته زندگی كنند و نه حكمرانان آب مثل گذشته برقرار كنند. آیا این وضعیت در جامعه ما برقرار است؟ بله بحران كاملا وجود دارد چون مردم مانند گذشته امكان استفاده از آب را ندارند. در بخش كشاورزی، شرب، صنعت و... با كمبود آب مواجه هستیم. در بخش مدیریت ملی آب كشور هم همینطور است. در گذشته میشد ساختوساز و ظرفیتهای جدید انجام شود اما الان دیگر آبی در رودخانهها نیست. منابع زیرزمینی ذخیره بهشدت كاهش پیدا كرده است. هرسال شش میلیارد از سپرده ثابت آب زیرزمینی استفاده كردهایم؛ یعنی بیش از نزدیك به یكپنجم ذخیره استاتیك را مصرف كرده و دشتها در معرض فرونشینی هستند. پس با بحرانی جدی مواجه هستیم اما باید ببینیم منشأ بحرانها چیست. علت این اتفاق محل مناقشه است. خیلیها معتقدند بحران آب نتیجه بحران مدیریت است چون كشور ایران همیشه كشوری خشك و نیمهخشك بوده است. واقعیت این است كه من 10 عامل را نام میبرم كه
درجه شدت و ضعف در بحران آب دارند. اولین ریشههای بحران، افزایش بیرویه در تمام بخشهای كشور است. كشوری كه در مناطق نیمهخشك و بیابانی واقع شده نباید بیش از 92 درصد منابع تجدیدشوندهاش را در كشاورزی معیشتی (و نه كشاورزی تجاری) مصرف كند. راندمانهای ما بسیار پایین است. همین راندمان كه در حد 41 درصد گفته میشود هم برای كشور ما بالاست. مسئله دوم تغییر اقلیم است. تغییرات اقلیمی نشان میدهد در عرض 10، 15 سال اخیر 10 درصد بارشهای ما كاهش پیدا كرده. اگر این میزان را به جریان آب رودخانه تبدیل كنیم در رودخانههای ما 25 درصد آب نسبت به گذشته وجود ندارد. كشور ما وارد یك فاز خشكسالی 15 ساله شده است؛ بنابراین تغییر اقلیم و توالی خشكسالیها نقش مؤثری داشتهاند. یكی از عوامل تشدید این بحران مصرف زیاد، حكمرانی ناپایدار در بخش آب و در كشور است. نوع حكمرانی ما در بخش آب، ناپایدار است یعنی اگر فقط به جنبههای ساختوساز بپردازید و بخش غیرسازهای را فراموش كنید، همین بحثی كه الان درباره آب زیرزمینی مطرح است، واقعا دچار مشکل میشویم. شاید بعد از جنگ این مسیر اجتنابناپذیر بود اما ازنظر حكمرانی آب واقعا درست عمل نكردهایم.
چهارمین عامل ضعف مدیریتی است. در بسیاری از بخشها، مدیران استراتژیست نداریم؛ یعنی جایی مدیر اجرائی داریم كه باید فكر و برنامهریزی میكرد و جایی كه مدیر كارگاهی نیاز بود یك فرد برنامهریز گذاشتهایم. این جابجایی افراد و تیم محدود مدیریت كشور یك آفت است. مدیریت كشور ما تخصص ندارد. خط قرمز ما باید منافع ملی باشد. از تمام طیفها حتی در خارج از كشور، كسانی كه قلبشان برای كشور میتپد را باید به كار گرفت و نباید به یك جمع محدود با گزینش خاص اكتفا كنیم. تجربه نشان داده كه این رویه جوابگو نیست. بسیاری از كارهایی كه در بخشهای توسعه كشور بهطور عام تحت تأثیر فشارهای سیاسی محلی، نمایندگان مجلس و برای موجه جلوهدادهشدن انجام شده كم نیست. مورد بعدی ناكارآمدی ساختاری و نهادی است. ساختاری كه در وزارت نیرو در گذشته داشتیم مناسب بود. ما این طرح را از چارچوب حوزهای خارج كردهایم. مسائلی که به وجود آمده اینکه ساختار سازمانی و نهادی بخش آب، كاراییاش را از دست داده است. هفتمین مورد، خلأ قانونی و تراکم قانونی است. قوانین بهشدت با یكدیگر متضاد هستند اما عمدهترین مشکل در قوانین ما، بهطور عام، استثناهاست؛ مثلا میگوییم
چاه غیرمجاز را ببندیم مگر آنهایی كه قبل از سال 85 احداث شده است. با قانون، قانون را دور زدن درست نیست. بحث هشتم فرهنگ كاری است. در بخش دولتی و مردمی ازنظر فرهنگ كاری یك ضعف جدی وجود دارد. اگر میگویم مدیران ما ضعف داشتند و اشتباهاتی در بخش دولتی داشتیم، بههرحال اشتباهات داشتیم اما توانستیم كارشناسان خوبی هم تربیت كنیم. مردمی كه میبینند، هنوز باور ندارند كه بحران وجود دارد. مردم هنوز فكر میكنند ما مسئله را بزرگ میكنیم تا قیمت آب را بالا ببریم. اگر هم باور كنند، برای مثال كشاورز ما حاضر نیست خودش گامی بردارد. كسی حاضر نیست برای احیای دریاچه ارومیه كاری كند. همه منتظر پیداشدن یك ناجی هستند. منتظرند یك نفر عصای موسی را بیندازد و مسئله را حل كند. این ضعف فرهنگی است. در بخش دولتی و مردمی مسئولیتپذیر نیستیم. هیچ مدیر دولتی بابت اشتباهاتش عذرخواهی نمیكند. كسی مسئولیت قبول نمیكند. فاجعه كنونی حاصل یك اتفاقی جمعی است. مشكلات اقتصادی و مالی نقش زیادی نداشته، البته تحریمها در بخش آب بیتأثیر نبوده است. بحث مشاركت مردم كه در مدیریت آب كلیدی است نیز به بخش حكمرانی برمیگردد. حكمرانی سه جزء دارد. بخش دولتی،
خصوصی كه باید قوی باشد و جامعه مدنی، سازمانهای مردمنهاد، سندیكاها كه نقش مهمی دارند. ما فكر میكنیم با حرف تشكل ایجاد میشود. بسترهای سیاسی و اجتماعی نیاز است. وقتی در كشوری تحزب وجود ندارد مانند شوخی است كه مردم مشاركت داشته باشند. این مشاركت صوری است؛ یعنی دولتیها زمانی كه به مردم نیاز دارند به سراغشان خواهند رفت. مشاركت یك مسئله اجتماعی است. نمود عدم مشاركت در همه اجزای اجتماعی، سیاسی خود را نشان میدهد. در دنیا سرمایه اجتماعی مورد توجه و تأکید است. رفتار مردم و دولت طوری بوده كه سرمایه اجتماعی ما دچار خدشه شده است. سرمایه اجتماعی سه مؤلفه دارد؛ اعتماد ملی بین آحاد مردم و قومیتها حتی در خط استان؛ دوم انسجام و وحدت ملی؛ سوم مشاركت. در مقوله آب چهکار كردهایم كه وقتی صحبت از انسجام ملی داریم دو استان مثل دو كشور متخاصم به تأسیسات هم حمله میكنند. برای مثال آذربایجان شرقی و اردبیل، با هم مشكل دارند. ما نتوانستهایم مردم را متوجه جدیبودن بحران كنیم. یك قشر اجتماعی وجود دارد که بحران آب را درك كردهاند. مسئولان سیاسی ما هم خیلی بحران آب را درك نكردهاند. چرا ما كارشناسان، مسئولان سیاسی را به این
مقولهها حساس نكردهایم. مشكل اینجاست كه نتوانستهایم بین مردم و گروهها اعتماد به وجود بیاوریم. حتی سازمانها و وزارتخانهها که با هم صحبت میكنند انگار وزارتخانه دو كشور متخاصم هستند و آمارهای یكدیگر را نفی میكنند.
به نظر میرسد دنبالکردنِ ایجاد تشکلهای مردمی بهعنوان تنها راه مدیریت منابع آب، فرصتهای در اختیار برای نجات باقیمانده ذخایر را از بین خواهد برد. آیا نباید سیاستهای موازی دیگری در کنار این سیاست در دستور کار قرار داده شود که سیاستهایی عاجلتر و اثربخشتر هستند؟
اگر این تشكلها ایجاد شود خیلی مؤثر است. در قانون، تشكلها جزء وظایف وزارت جهاد كشاورزی است. وزارت نیرو، وظیفه قانونی در این زمینه ندارد. باید یك مشكل دیگر در تشكلها را حل كنیم. در مدیریت تشكلها هم باید انگیزه وجود داشته باشد. باید مسئله مالكیت آب را در قانون حل كنیم. آب مالكیتپذیر نیست و جزء انفال است. اینكه فقط در حد شعار بگوییم تشكل ایجاد شود فایدهای ندارد. باید فرهنگسازی شود.
با وجود آنکه امروز همه کارشناسان و مسئولان دراینباره که با سیاستهای بخشی نمیتوان بحران را رفع کرد و لازم است برنامههای میانبخشی تعریف شود، متفقالقول هستند اما هنوز میبینیم نگاهها بخشی است. هرچند شورای هماهنگی آب برای دستیابی به برنامهای یکپارچه تشکیل شده ولی به نظر میرسد در خصوص برنامههای مدیریت آب، بدنه دولت به اجماع نرسیده است. با مسئولان وزارت جهاد کشاورزی که صحبت میکنیم، با بیان این مطلب که مدیریت آب با وزارت نیروست، خود را از بحث مدیریت کنار میکشند. مسئولان وزارت نیرو هم با این توضیح که کشاورزی بزرگترین مصرفکننده آب است، مسئولیتها را متوجه وزارت جهاد کشاورزی میدانند. چه زمانی قرار است به مدیریت واحد در این حوزه دست پیدا کنیم؟ زمان زیادی برای حل بحران در اختیار نیست و همچنان با وجود گذشت دو سال از روی کار آمدن دولت، کاری انجام نشده است.
عمادی: در جواب سؤال اولتان مقدمهای عرض میكنم. بحران به این صورت تعریف میشود كه وقتی فرایندی سرعتش و مسیرش به نحوی از تعادل خارج شده و پایدار نیست بحران شکل گرفته است. طبعا با بحران روبهرو هستیم اما به نظرم بحران ما بحران معرفتی آب است. سه نگرش در این زمینه داریم. از سه منظر به آب نگاه میكنیم بههمیندلیل وقتی شما شیئی را طیفی میبینید نمیتوانید آن را تجزیه و تلفیق كنید و تصمیمگیریتان هم اشتباه است چون یك سایه را جای شیء میبینید درصورتیكه شیء جای دیگر است. مشكل معرفتی ما این است كه ما آب را به دلیل سازمان، تشكیلات و دستگاهی كه در كشور تشكیل شده مجموعهای متولی آب هستند و تفكر زیستمحیطی دارند. اینها اعتقاد دارند چرخه آب طبیعی است و چون بشر این چرخه را دستکاری كرده همهچیز از روال طبیعی خارج شده و باید برداشتها محدود شود تا اوضاع به شرایط قبل برگردد. به این تفكر میگوییم آب برای محیط. دومین دیدگاه كه قبل از انقلاب هم عدهای این دیدگاه را داشتند، آب برای شرب و مصرف شخصی است؛ مانند سازمان آب، شهرداریها، استانداریها، وزارت كشور. طبق نظریه مازلو مهم این است كه ابتدا نیاز آبی
برطرف شود. طبعا یك عده هم آب را بهعنوان تأمین معاش میدانند كه اولویت و دیدگاه و تحلیلشان از مسائل متفاوت است. گروه سوم معتقدند آب برای تولید است و از قدیم تقسیم شده و سهم هرکسی مشخص است. اینها سه گروه هستند كه مانند داستان مولانا هرکدام به گوش و پا و خرطوم فیل دست زدهاند و هرکدام برای خودشان برداشتی جدا از آن دارند. تا زمانی كه یك شناخت جامع و همسان درباره آب نداشته باشیم همه بحثها در حد تعزیه است؛ یعنی همه در مصیبت آب صحبت میكنیم؛ یعنی «هرکسی از ظن خود شد یار من». بحران معرفتی از بحران عینی بدتر است. زمانی میتوانید با یك پدیده برخورد كنید كه صورت درستی از مسئله داشته باشد. هر زمان كه سیبل را كج ببینید با هر چه شلیك كنید به هدف نخواهد خورد. به نظرم بخش عمده این قضیه مشكل معرفتی است و بخش دیگر در عالم اجراست. در عالم اجرا اولین مشكل مسئله حاكمیتی است. دهه 40، 50 همه پیشبینی كردند كه ایران با میزان برداشت و سطح بارش به مشكل برخواهد خورد. مدیریتی كه باید نمایندگی یك ملت و نسل آینده را برای حفظ و تعادل منابع بپذیرد پاشیده شد و اتفاقا بزرگترین اشتباهات بعد از انقلاب تا سال 62 شد. یك انقلاب در ساختار
سیاسی و قدرت بهنحوی پیش آمد كه مدیریت بر منابع برهم ریخت. مردمی كه انقلاب كرده بودند خواهان حكومتی بودند كه هر اجازهای را به آنها بدهد. در حاكمیت آب به این میگوییم فاجعه اشتراك. منبع مشتركی كه صاحب ندارد و همه در رقابت منفی از آن بهرهبرداری میكنند. از سال 59 تا 62 بیشترین مجوزها و تخریبها و چاههای غیرمجاز را داشتیم و این روند همچنان ادامه دارد. ازنظر قانونی، تمام قوانینی را كه از گذشته نوشته شده است نگاه كنید میبینید روند تخریب در 30 سال گذشته است. مدیریت کلان است كه به مردم و منابع نظم میدهد. در توسعه، سه عنصر انسان، منابع و حاكمیت داریم. حاكمیت مدیری است كه رابطه انسان و حكومت و منابع را تعیین میكند. وقتی این رأس برداشته شود، رأسی كه باید برای نسل فردا تصمیم بگیرد-زیرا این رأس است كه میگوید نباید از آب استاتیك برداشته شود چون برای تعادل محیطزیست است؛ زیرا بخشی از منابع مربوط به آیندگان است؛ وقتی مدیریت کلان نباشد_ مردم در رقابتی كه درنهایت به فاجعه ختم میشود به جان منابع میافتند. دولت هم چون منتخب مردمی است كه میخواهند از منابع آب بهرهبرداری كنند در سیكل باطل تورنادو میافتد كه نمایندگان
مجلس میگویند به 200 هزار چاه غیرمجاز مجوز دادهاند. از این مسئله مهمتر این است كه جریانی به نام صنعت ساخت سد در كشور به وجود میآید كه بیش از 30 برابر قبل از انقلاب سد ساخته شد. نماینده مجلس، سازمان برنامهوبودجه، دولت، استاندار، فرماندار و شهردار همه میخواهند سد ساخته شود چون پشت این قضیه پول است. همه میخواهند یك حركت ایجاد شود و بعد مانند قطاری كه از ریل خارج شده دیگر به دنبال تأمین نیاز نیست و میگویند شما متوجه نیستید كه سد نیاز دارید. یك صنعت به راه میافتد كه میلیاردها دلار پشت آن است و اگر سد نسازد نمیتواند زنده باشد و تمام جریان نظام حقوقی، اقتصادی و... را در اختیار دارد؛ یعنی نیاز نیست كه تعیین كند نیاز به آب و سد وجود دارد، شركت باید سد جدید بسازد چون نمیتواند بیكار بماند. این شبکه منافع، مشكل ایجاد كرده و ما بدون مطالعه سیكل آب و توجه به استاتیك و دینامیك آب آن را با سدها كنترل كردهایم و همه جریان سیاسی، حقوقی، مجلس و دستگاه اجرائی خود را فدای این جریان كردهاند. گروهی كه بخش كشاورزی و صنعت را مطرح میكنند میگویند ما باید به خودكفایی برسیم. آن زمان گفتند در كشور آنقدر منابع داریم كه
اصلا كسری نداریم. هنوز هم این برداشت وجود دارد. مسئله این بود كه باید خودكفا باشیم و استقلال داشته باشیم و حتی میتوانیم محصولات كشاورزی را صادر كنیم. كشاورزی به آب وابسته است. مشكل اصلی آب است. مشكل ما فقط آب است. میگویند تولید در هكتار، درصورتیكه در دنیا تولید بر اساس حجم آب مصرفی است. در اجلاس بارسلون سال قبل میگویند علم در هكتار؛ یعنی چقدر از تولید، تكنولوژی، چقدر منابع و چقدر ماشینآلات است. ملاك بهرهوری تولید در هكتار نیست. سه دیدگاه داریم كه از سه منظر مختلف به مسئله بحران آب نگاه میكنند؛ بنابراین به یك وفاق جمعی ملی و سازمانی نرسیدهایم. در بخش اجرائی مشكل حاكمیت داریم. حاكمیت نقش خود را بعد از انقلاب درباره مدیریت منابع آب خوب انجام نداده است؛ اینکه بیشتر برای حفظ برخی شعارها مثل خودكفایی تلاش كرده است. پایداری و حفظ منابع آب، جزء شعارها نبوده است. همه هم در این رقابت با هم شریك بودهاند. مورد دیگر بحث مدیریت و بعد فناوری است. مدیریت سازه و ساختمان و نهاد دولتی برای این كار دچار تفرق است؛ یعنی وزارت نیرو مسئولیت تأمین منابع آب را بر عهده دارد. وزارت كشاورزی مسئول مصرف آب در بخش كشاورزی و
مدیریت آب در مزرعه است. سازمانهای نظارتی هم شامل محیطزیست، برنامه و بودجه و امثالهم است. این تفرق سازمانی و نهادی هم مانند كاری چندتكه است. طبیعی است كه هركسی مشكل را گردن دیگری میاندازد. الان كه با بحران مواجه شدهایم وزارت نیرو میگوید 90 درصد مصرف در كشاورزی است پس تو صرفهجویی كن. كشاورز سنتی هم اگر یك لیتر از آب مصرفیاش كم شود تولیدش كم شده و خودكفایی كشور به مشكل برمیخورد. یك بازی است كه هرکسی نقش خودش را انجام میدهد. یكی میگوید من متولی تولید كشور هستم، دیگری میگوید من متولی منابع كشور هستم چون 90 درصد پیش بیاید تو باید كم كنی كه به شهر بدهند، چون آنجا بحران سیاسی و امنیتی پیدا میشود و تنها كسی كه میتوان سهمش را كم كرد كشاورز است. من قضیه را از دیدگاه فراتحلیلی نگاه میكنم كه میگوید شما بازیگرها و نقشهایشان را نگاه كنید كه مشكل از كجاست. از تركیبشان مشكل ایجاد میشود نه تجزیهشان. تركیب قضیه این است كه كشاورز آب را مصرف میكند كه منجر به خودكفایی میشود و منابع غذایی را به وجود میآورد. این بخش متولی تولید است كه میگوید اگر هزینه آب زیاد شود هزینه تولید بالا میرود. گندم كیلویی 1800
تومان به دوهزار تومان خواهد رسید. از طرف دیگر همین جامعه كشاورز، همان جامعه روستایی ما هستند كه بالاترین خط فقر و جمعیت زیر خط فقر را دارند كه وقتی هزینه تولید اضافه شود، به عدم بالانس اجتماعی و فقیرترشدن این افراد منجر میشود و بیش از 150 نماینده مجلس اعتراض میكنند چون رأیشان را از كشاورزان میگیرند. پس این تنازعات هست و وجود خواهد داشت چون به وفاق دستهجمعی نرسیدهایم. باید قوانین حاكمیتی را درباره آب اصلاح كنیم؛ از آن مهمتر اصلاح رابطه مردم و دولت است. همانطور كه اشاره شد تمام مطالعات نشان میدهد اعتماد مردم بین مردم و بین مردم و دولت حتی نسبت به قبل از انقلاب كاهش پیدا كرده است. وقتی اعتماد كم شد، عنصر اصلی پایداری در روابط و حفظ ثروت اجتماعی هم از بین میرود. وقتی اعتماد نباشد چطور میتوان ارتباط و تعامل برقرار كرد. تمامی اینها مثل سیكل به هم وابسته است و لازمه آن یك تحول در نگرش در جهان ذهنی و تغییر و تحول در سازمان، تشكیلات و مدیریت و مهمتر از همه در حاكمیت است. حاكمیت بهعنوان مدافع نسل آینده حق خودش را بر این مبنا انجام دهد. طبیعی است كه همدلی سازمانها بیتأثیر نیست. باید دیدگاهها به هم
نزدیك شود. من معتقد به اصلاح تدریجی هستم كه با همدلی همراه باشد. باید قبول كنیم كه یك مشكل وجود دارد اما ابعاد مختلف دارد؛ یعنی همان بحث فیل و خرطوم و دستوپا است. باید همه دستبهدست هم داده و این مشكل را حل كنند. اگر نگرش را تغییر ندهیم و روابط خود با مردم را عوض نكنیم قطعا بحران به فاجعه تبدیل میشود.
شما در صحبتهای خود به شبکه منافع در سدسازی اشاره کردید که یکی از سؤالات اصلی من نیز هست. بعد از انقلاب تب تند سدسازی اگرچه بعضا بنا بر نیاز ضروری کشور بالا گرفت اما ادامه روند سدسازی اغلب به دلیل وجود اعتبارات کلان، دنبال شد و در بسیاری از مناطق، بدون نیاز به داشتن سد، این سازهها بنا شد. چرا درحالیکه تعداد سدهای کشور نسبت به پیش از انقلاب 30 برابر شده است باز هم هنوز 90 سد دیگر در دستور ساخت است؟ حال آنکه در برخی نقاط کشور یکی از عوامل اصلی خشکیها و بحرانها ایجاد همین سدهاست. آیا بنا نیست در دولت جدید این رویه اصلاح شود؟
غفاری شیروان: سرمایه اجتماعی یک واقعیت و یک نیاز مهم است. باید به زمان توجه كنیم كه چه اتفاقی افتاده است. بلافاصله بعد از انقلاب جنگ شروع شد. بعد از جنگ بهاجبار بازسازی در كشور داشتیم. نیروها رها شدند. الان به گذشته نقد میكنیم اما باید شرایط را هم در نظر بگیریم؛ درنتیجه بعد از جنگ، بازسازی كشور بهویژه در غرب كشور شروع شد و شاید بیشترین سدها در آن بخش باشد. وقتی رودخانه در شرق كشور نداریم و بیشتر به آب زیرزمینی متكی هستیم ساختن سد در آنجا معنی ندارد. در اقلیم 85 درصد كه عرض كردم محدودیت جریان آب وجود دارد. شاید اگر زمانها را طبقهبندی كنیم یك مقدار تحلیل گذشته اصلاح شود. نمیتوانیم دریاچه نمك را فراموش كنیم. تمام فعالیتهای انسانی، معیشتی و هرآنچه شكل میگیرد ازنظر كمیوكیفی باید چنان تأثیری داشته باشد كه دریاچه نمك زنده باشد. بحث لایه اجتماعی و اقتصادی و حاكمیت هم مطرح است. همه اینها باید بههم پیوسته باشد. از این منظر رویكرد ما باید این باشد كه سیاستها، مقررات و منابع طوری بههم پیوسته باشد كه جهت بدهد برای اینكه سیستم طبیعی پایدار بماند. مسلما از این سیستم طبیعی قرار نیست
بهرهبرداری نكنیم. باید بهگونهای استفاده كنیم كه پایداری ازنظر کمیوکیفی حفظ شود. این سرزمین را برای نسلهای آینده هم باید حفظ كرد. اینجاست كه اجماعی كه اشاره شد برای همفهمی و وفاق ملی بهویژه در سطح حاكمیت باید ایجاد شود. اگر فرض حاكمیت را سه قوه بدانیم، قوه اجرائی به وزارتخانههای مختلف برمیگردد و هركسی نمیتواند بهصورت جزیرهای كار خودش را انجام دهد. یكی مسئول غذاست اما غیرسیستمی فكر نمیكند. ممكن است خاك داشته باشیم اما با مشكل كمبود آب مواجه هستیم؛ بنابراین نمیتواند بگوید این تكلیف من نیست. همكاری و مشاركت داخل خود قوه اجرائیه وجود دارد بهاضافه وفاق و همكاری بقیه قوا در حاكمیت. همه اینها باید منجر به حفظ سرزمین برای آیندگان شود. سیاستها باید بههمپیوسته باشد. هیچكدام دیگری را نقض نكند. سیاستها كه ابلاغ میشود قوانین هم باید به دنبال آن بههمپیوسته باشد كه نیست. اخیرا وزارت نیرو مجموعهای را در بودجه منتشر كرده كه نظم معین قانونی در مدیریت آب است كه در این دو جلد هرآنچه قانون، سیاست، قوانین و مقررات در ارتباط با آب است چه اصلی و چه فرعی، جمع شده است. این اولین اقدام است كه باید ببینیم اسناد
بالادستی چقدر از منظر همفهمی و وفاق با هم هماهنگ هستند. مردم در این سیاستها و قوانین نقشی دارند؟ نقششان چطور تعریف شده؟ سدسازی به این شكل كه مافیایی وجود داشته باشد را نباید تلقی كنیم. یک فناوری مهم است كه در دوره بعد از انقلاب توسعه پیدا کرده است. هدف این بود كه بتوانیم خلأ خارجیها را پر كنیم چون خیلی از كارها نیمهكاره مانده بود. آن زمان سد جیرفت توسط خارجیها ساخته میشد و سد در حالت نیمهكاره باقی مانده بود. چند سد هرمزگان هم قبل از انقلاب شروع شده بود و سال 58 هم افتتاح شد. همه این بحثها این بود كه چگونه از آب بهرهبرداری بهینه داشته باشیم. هدف این نبود كه فقط سازه سد را بسازیم. درست است كه بعدا رفتارهای دیگران باعث شد اتفاقاتی بیفتد که آن را بهعنوان مافیا تلقی نمیكنیم اما یك توان فنی ایجاد شد. حضور محیطزیستیها در آن مقطع تقریبا در حد شكاربانی بوده. الان خیلی اصلاحات انجام داده و ظرفیتسازی میكنند. آن زمان در سازمان محیطزیست ظرفیتسازی نشد و «انجیاو»ها وجود نداشتند. قرار بود كمكم آن شركت، خصوصی و واگذار شود و از حالت دولتی خارج شود. متأسفانه به هر دلیلی تابهحال این كار انجام نشده است. پس
از جنگ رئیسجمهور بازدیدی از سازمان برنامه داشت و من آن زمان مدیر منابع آب بودم. رئیس سازمان برنامه در جلسه یادداشتی به من داد كه آیا میشود هرماه یك سد افتتاح كرد؟ من برایشان نوشتم این موضوع باید بررسی شود. بنده و آقای دكتر فهمی امروز این دیدگاه را نقد میكنیم اما در شرایط زمانی بعد از جنگ بازسازی شروع شد و همه میخواستند كاری انجام دهند.
شما معتقد هستید در احداث سدها همه این ذینفعها در نظر گرفته شدهاند؟
غفاری شیروان: اول باید ظرف زمان را از دست ندهیم كه بعد از جنگ بازسازی شروع شد و همه به دنبال ساختن كشور بودند و بخشی هم مربوط به آب و كشاورزی بود؛ اما الان در تهران بحثی که وجود دارد این است كه با چه اجازهای اینهمه ساختوساز در تهران انجام میشود؟ هوا را كه از دست دادهایم اما این برجها برچه اساس محاسبات زیستمحیطی ساخته میشود؟ جدا از زیرساختها و فاضلاب و آلودگی و ترافیك، چه حجمی از آب باید نیاز این جمعیت را تأمین كند؟ الان كلانشهرها معضلی شدهاند و در اطراف هم آبی وجود ندارد. ممكن است در محاسبات گفته شود كشاورزی، 90 درصد آب را مصرف میكند و باید صرفهجویی كنیم، خیر در شهرها هم باید صرفهجویی كنیم. الان منابع آبی اطراف كلانشهرها را مردم و ساختوسازها استفاده كردهاند. محیطزیست را بههم زدهایم. همهچیز را یكپارچه و سیستمی ببینیم كه به طبیعت و چرخه آب باید برگردیم. اینكه چه كسانی دخیل هستند و چه كسانی مسئول شوند، همه اینها تمرینی در برنامه چهارم شد. همه ربا هم برنامه چهارم را نوشتیم. بعد از قانون برنامه چهارم، برنامه بینبخشی تعیین شد. وقتی دولت نهم سر كار آمد گفت آمریكاییها
برنامه چهارم را نوشتهاند. برنامهای که بر اساس سیاستهای ابلاغی مقاممعظمرهبری نوشته شده بود. وفاق در برنامه چهارم ایجاد شده بود كه دستگاههای اجرائی با هم برنامه مشترك را نوشته بودند و تكلیف همه كارها هم روشن بود. اقدام میتوانست از همانجا شروع شود. البته این بحثها به برنامه سوم برمیگردد بعد از جنگ كه بازسازیهای تعدیل شده بود، قرار بود بحث همفهمی ایجاد شود چون شورای آب و كشاورزی بهصورت مشترک تشكیل میشد. این نشان میداد اجماعی در بخش مصرف بهویژه تولید پساب در حال شكلگیری است اما عملا برنامه سوم نسبت به برنامههای دیگر خوب اجرا شد؛ برنامه چهارم كه اصلا اجرا نشد؛ برنامه پنجم هم معالفارق بود. درواقع در 10، 12 سال گذشته یك تاریخ گمشده داریم، مصائب و مشكلات حادث از جنگ و بعد از جنگ كه بعد از آن فراتر از جنگ هم در 10 سال گذشته با آن مواجه بودیم. تخریب اساسی در تمام زیرساختها و اخلاق ایجاد شده است حتما باید اصلاح شود. باید در مهار آب مواظب باشیم؛ بعد از این سدسازیها باید بازنگری شود و رقابتی كه در نمایندگان در سدسازی ایجاد شد دولت را هم به دنبال خود كشید. این گرفتاریها هنوز هم ادامه دارد و
امیدواریم همه كمك كنند این رقابت ناصحیح متوقف شود.
آقای فهمی به نظر شما ما امروز بازهم به ادامه روند سدسازیها نیاز داریم؟
فهمی: من به قضیه بهصورت صفر و یكی نگاه نمیكنم. من بهصورت فازی نگاه میكنم. خیلی دوستان میگویند معضل بحران آب به خاطر سدهاست و میگویند كشور قنات داشته و نیاز به سد نبوده است. فهرستی شامل حدود 40 سد تاریخی دارم مانند سد بندر شاپور. اولین سد قوسی جهان به نام عیلامیها در ایزدخواست ثبت شده است؛ یعنی ما 2500 سال قبل دانش سدسازی داشتهایم. اصلا سدسازی در كشور ایران معنی دارد؟ شواهد تاریخی نشان میدهد ما در گذشته سد ساختهایم. اصولا در ترجیعبند هر كتاب علمی راجع به مهندسی آب، جمله اولش این است؛ در كشوری كه توزیع زمانی و مكانی منابع آب، غیریكسان باشد باید ظرفیت بسازید؛ یعنی در كشوری كه زمان بارشها موقعی است كه به درد فصل زراعی نمیخورد و ناهمسانی فصلی و زمانی است، یا ازنظر مكانی یك منطقه كشور پرباران و یك منطقه خشك است، در اروپا توزیع یكسان است؛ مثلا همیشه دانوب پرآب است. در ایران 25 درصد بارشها در فصل زراعی و بقیه در فصلی است كه فصل زراعی گذشته است. پس نیاز به ذخیره داریم. ازنظر مكانی 70 درصد ایران در منطقه خشك است حتی 85 درصد منطقه نیمهخشك هم خشك است. اگر نگاه كنید فقط 15 درصد مناطق
ایران مرطوب است؛ بنابراین ازنظر مكانی هم توزیع، یكسان و مناسب نیست. بههمیندلیل ناچار به سدسازی هستیم؛ اما آیا همه سدهای ساختهشده ضروری بوده است؟ در قبل از انقلاب 19 سد بزرگ داشتیم كه رقم تنظیم آنها 15 تا 17 میلیارد مترمكعب بود. بعد از انقلاب 360 سد داریم كه حجم تنظیمی آنها 33 میلیارد مترمکعب است. در دوران گذشته ساختها مناسب بود و هزینه هم كم بود. بعد از انقلاب ظرفیت سدی ما دو برابر شده است. در چین 24 هزار، در آمریكا حدود 10 هزار، هندوستان 4636، تركیه 365 سد بزرگ دارد كه یك سد آن به اندازه تمام سدهای ما ذخیره دارد؛ بنابراین نباید صفر و یكی نگاه كنیم. در بسیاری از مناطق كشور به جایی رسیدهایم كه ظرفیت ساختوساز تكمیل است و در مناطقی هنوز ظرفیتهایی هست كه از كشور خارج میشود. باید از قطرهقطره منابعمان استفاده كنیم. تركیه با طرح مدیریت منابع آب خود سه كشور منطقه را تحت تأثیر قرار داده است. حرف نخستوزیر این کشور بسیار معنیدار است كه میگوید من هر بشكه آب را با بشكه نفت مبادله خواهم كرد. آب تا این وضعیت مهم است. اینكه بهطور كلی تمام دستاوردهای بخش آب را نادیده بگیریم منصفانه نیست. به نظر من بهعنوان
یك كارشناس ملی آب، سدهایی بوده كه لازم بوده ساخته شود. شاید بتوانم بگویم 10 درصد سدهایی هم بوده كه به این ابعاد ضروری نبوده و تحت فشار سیاسی انجام شده است. وگرنه همین سد گتوند، كافی بود در حجم كمتری ساخته شود. مدیرعامل آن دوران میخواست ساخت بزرگترین سد را به نام خود ثبت كند. اشكالاتی وجود دارد اما به خاطر نفس سدسازی نیست. در همهجا سدسازی انجام میشود. ممكن است بگویید در آمریكا سدها را خراب میكنند، سدهایی خراب میشوند كه عمر مفیدشان پایین بوده است. اگر سدهای ما هم عمر مفیدشان تمام شود باید همین كار را انجام دهیم.
یعنی معتقدید سدهایی كه غیراصولی ساخته شده و میزان آبگیری آنها نسبت به منابع موجود، بیشتر است یا سدهایی که حوضههای پاییندست را خشک کرده، نباید تخریب شود؟
فهمی: سد دریچه دارد و میتوان آن را تخلیه كرد. نمیگویم در بحث سدسازی مافیا بوده است. به ابهامبردن یك مسئله درست نیست. به نظر من كارشناسان ما اگر ساخت سدی را تصویب نكردند و بعد تحت فشارهای سیاسی تصویب كردند اسنادش موجود است كه توسط كارشناسان و دفتر فنی ما رد شده است اما بعد تحت فشارهای وقت از سازمان بودجه ردیف گرفته و اجرا شده است. مردم فكر میكنند سد معجزه میكند. مشكل این است در وزارتخانه افرادی كه برنامهریزی میكردند، این موضوع را بههمپیوسته ندیدند. الان سدهایی برای تغذیه مصنوعی ساخته شده و دیگر آبی پشت سد جمع نمیشود. بهجای اینكه به بحث سدسازی، شعاری نگاه كنیم باید در یك جو كارشناسی به آن بپردازیم. در بسیاری از حوضههای آبریز سدسازی باید آخرین گزینه ما باشد. چون راههای دیگر بسیار كمهزینه و شدنی هم هستند. اگر هیچكدام از راهها جواب نداد باید سد بسازیم.
سدی هم در دست تخریب دارید؟
فهمی: در این مرحله هیچكدام از سدها عمر مفیدشان به پایان نرسیده است. سدی هم كه واقعا مشكل دارد و ممكن است ازنظر منابع آبی در آینده خطرساز باشد، سد گتوند است. در وزارت نیرو از مرجع مستقل دانشگاه تهران خواسته شده كه بررسی كند. این یك اشكال بوده كه در آن دوران با شرایطی كه مدیران میخواستند نوار بلندترین سد را بسازند، اتفاق افتاده است. فكر نكنید در دنیا سدهای مشكلدار وجود ندارد. در سوئیس یا آمریكا سدهایی ازنظر فنی مشكل داشتند و شكسته شدند یا خودشان نابود كردند؛ بنابراین روند سدسازی ما به شكل گذشته امكانپذیر نیست. نه ازنظر خاستگاه سدسازی در بسیاری حوزهها به بخش پایانی خود نزدیك شده است. بهجز مناطقی از حاشیه شمال و غرب كشور ظرفیتهای دیگر برای سدسازی وجود ندارد. در وزارت نیرو این سدها در حال بازبینی هستند و تعدادی حذف میشوند و سدهایی باتوجهبه ظرفیتهای فعلی حتی سدهایی كه در مرحله اجرائی كمتر از 50 درصد باشند متوقف میشوند و این موضوع در وزارتخانه بهعنوان یك رویه وجود دارد. خوشبختانه در این دوره میتوان گفت درحالحاضر عمدتا به سمت فعالیتهای غیرسازهای میرویم ولی ابعاد فاجعه آنچنان وسیع
است كه كار خیلی دشوار است. تصور من این است كه از سازمانهای تخصصی شاید هیچكدام به اندازه وزارت علوم دغدغه زیستمحیطی ندارد یعنی بهشدت معتقدیم حقابه زیستمحیطی تمام رودخانهها، تالابهای كشور باید تأمین شود و پروژههای عمرانی در وزارت نیرو ازنظر اقتصادی موزون و پایدار و ازنظر اجتماعی مورد پذیرش عموم باشد، ازنظر محیطزیست به محیطزیست صدمه نزند و ازنظر سیاسی هم پاسخگو باشد.
چرا با اینكه چنین نگاهی در وزارت نیرو حاكم است ولی نكات زیستمحیطی رعایت نمیشود؛ مثلا چرا از چند هفته پیش آب به روی زایندهرود بسته شده است؟
فهمی: دهها روش برای محاسبه حقابه زیستمحیطی وجود دارد؛ روشهایی که بر اساس دبی رودخانه محاسبه میشود. اولویتهایی كه كشور تعیین كرده، اولویت اول با شرب است؛ یعنی وظیفه من بهعنوان ارگان تأمین آب، آب شرب مردم است.
شما با این قانون موافق هستید؟ یعنی نباید اول حقابه محیطزیست تأمین شود؟
فهمی: اول باید آب موردنیاز انسانها تأمین شود.
اگر حقابه محیطزیست را ندهیم طبیعت هم در سالهای بعد آب موردنیاز را به ما نخواهد داد و حتی برای تأمین آب شرب ممکن است با مشکل مواجه شویم.
فهمی: وقتی انسان به دلیل نبود آب شرب بمیرد زیستمحیط به چه درد میخورد؟
درصورتیکه با نگاه صرفهجویی، منابع را مدیریت کنیم و آب کمتری به شرب و کشاورزی اختصاص دهیم؛ انسانها نخواهند مرد و کشاورزی تعطیل نمیشود.
فهمی: در سازمان ملل جزء حقوق بشر است كه دولتها موظفاند حداقل نیاز آحاد كشورشان را تأمین كنند. دولتها مكلف به این امر هستند؛ بنابراین اول نیاز شرب مردم تأمین میشود. نیاز شرب ما هشت درصد و صنعت، دو درصد است. صرفهجویی باید در كدام بخشها صورت گیرد؟ هزار تومان هزینه میكنیم تا آب را در تهران برای شرب تحویل میدهیم.
اما زایندهرود برای كشت پاییزه بسته شده نه شرب مردم.
فهمی: سهمی كه برای محیطزیست تعیین شده مثلا 700 میلیون مترمربع است. این سهم هم اگر در مخزن آب باشد تأمین میشود. جالب است خودیها به خودمان گل میزنند. دو درصد از مخزن سد امام پر است و در طول تاریخ هیچگاه اینقدر كمآب نبودهایم. امسال حدود 400 میلیون مترمكعب وارد مخازن یك، دو، سه و چهار هورالعظیم شدهایم. آب باید در مخزن باشد كه استفاده كنیم. آبی باید وجود داشته باشد كه سهم حقابه محیطزیست را بدهیم. محیطزیست رتبه بعد از شرب است. انسان بخش هوشمند محیطزیست است و بعد از انسان به محیطزیست میپردازیم. مقدار ناچیز آبی كه در سدها مانده چرا نگه داشتهایم؟ نیاز شرب شهر اصفهان چقدر است؟ باید برنامهریزی كنیم كه اگر در فصل گرما باران نبارد چه باید كرد؟ شاید برای جنبههای احساسی خوب باشد كه بگوییم آب باید رها شود، اما عاقلانه نیست؛ بنابراین در وزارت نیرو در این دوره، این اراده شدید در بدنه كارشناسی وجود دارد كه هیچ سدی را كه توجیه زیستمحیطی و پشتوانه مردمی نداشته باشد شروع نكنیم. دیگر اینكه به روشهای مختلف مصرف كنترل میشود.
فرمودید اگر نیاز باشد آب پاییندست تأمین شود دریاچه را باز میكنید. با این توضیح پاسخی داده میشود به ایرادی كه به خیلی از سدها وارد است؛ اما مشكل اینجاست كه در اغلب این سدها مدیریتهای محلی تصمیم میگیرند که آیا سد باز شود یا بسته بماند و تجربه نشان داده مدیران محلی هم با اولویت تأمین آب شرب و کشاورزی دریچه را باز نمیکنند و حقابه محیطزیست را نمیدهند. همانطور که نمونه آن را در ارومیه شاهد هستیم.
فهمی: سدهای ما منحنی فرمان دارند؛ یعنی وقتی سد طراحی میشود منحنی میزان آب مشخص میشود. در شرایط بحران این منحنی به كف منابع میرسد؛ بنابراین حداقلهای حقابههای زیستمحیطی اعلام میشود. درحالحاضر نمیتوانم با قاطعیت بگویم، خودشان مستقل عمل میكنند؛ اینها ارقام است. فاجعه زیستمحیطی به این خاطر نیست كه قبل از انقلاب 1.3 سد داشتیم و بعد از انقلاب2.2 شده است. چطور میشود چهار میلیارد سهم حقابه زیستمحیطی دریاچه ناپدید میشود. مگر سدها اینقدر تبخیر دارند؟ سد مگر فینفسه مصرف دارد؟ در اطراف دریاچه ارومیه، قبل از انقلاب مردم انگور میكاشتند. انگور یك محصول بسیار كممصرف است و كل كشتزارهای ما 150 هزار هكتار بود. بعد از انقلاب، كشت سیب رایج شد كه بسیار پرآب است و سطح زیركشت زراعی ما 450 هزار هكتار شد؛ یعنی سه برابر. 450 هزار هكتار یعنی پنج میلیارد مترمكعب آب. كل آورد رودخانهها اگر بشری وجود نداشت هشت میلیارد بیشتر نبود كه حدود دو الی سه میلیارد تبخیر میشد. شما مصرف را زیاد كردهاید بعد میگویید مخازن را باز كنید. وزارت نیرو كه این مخازن را برای خودش نمیخواهد. اگر شهرها ازنظر آب شرب دچار
مشكل شدند یك مرجع ملی این مسئولیت را باید بپذیرد. وظیفه ذاتی وزارت نیرو تأمین آب شرب است و نمیتواند به آن بیاعتنا باشد. ما حقابه زیستمحیطی را رها میكنیم اما مردم هزاران پمپ سیار گذاشتهاند و آب به دریاچه نمیرسد. نمیخواهم فقط مردم را مقصر كنم اما آقای دكتر، تحلیل زیبایی داشتند. ما یك مجموعه را رها كردهایم حتی در بخش دولتی، وگرنه چه دولتی اینطور رها میكند كه تمام رودخانهها را پمپ بگذارند؟ چطور نمیتوانیم یك چاه را ببندیم؟ پروندهای در وزارت نیرو داریم كه سالها در مراجع قضائی میچرخد و چون همه میخواهند وجیهالمله شوند به سرانجام نمیرسد. نمایندگان قوانینی را تصویب میكنند كه حفر چاه را قانونی كنند. به نظر من این كار خارج از اراده وزارت نیرو، وزارت جهاد كشاورزی و دولت است؛ یعنی تا زمانی كه هر قانونی داشته باشیم و مبسوط كنیم وقتی قوهای دیگر با ما همكاری نكند وقتتلفكردن است. بحران آب در كشور ما همیشه به بحران اجتماعی كشیده شده است. این وضعیت نمیتواند پایدار باشد. پیشنهاد من این است كه یك ستاد یا شورای اجرائی در بالاترین سطح با عضویت رؤسای قوای مجریه و مقننه و زیر نظر رهبری باید تشكیل شود؛ وگرنه
اینكه از وزارت نیرو انتظار داشته باشیم، هر چقدر وزارت نیرو اراده كند، شدنی نیست؛ بنابراین آخرین تیر تركش این كار است.
آقای فهمی در فهرست عوامل اصلی ایجادکننده بحران فعلی آب، کشاورزی را بهعنوان مقصر اصلی در ابتدای فهرست نوشته بودند. ارزیابی شما چیست؟ آیا این مصرفکننده بزرگ آب در کشور باید کماکان به تولید خود با همان شتاب ادامه دهد؟ آیا نیاز هست ما در تولید بسیاری از محصولات خودکفا شویم؟ آیا وقت پایش سیاستها نرسیده است؟
عمادی: یكی از مواردی كه هر سه نفر ما با آن موافق هستیم این است كه با بحرانی مواجهیم كه سطحش نهتنها از وزارتخانهها بالاتر است، بلكه از قوه مجریه هم بالاتر است و مشكل حاكمیتی است. درواقع مشكل بین حاكمیت و مردم بهعنوان مصرفكننده و حافظ و كشاورز و نظام قانونی است. اعتقاد من این است كه مشكلات سیاسی، امنیتی و اجتماعی و مخصوصا بحران مدیریتی ما است که خود را در آب نشان داده است؛ اما آب هم طبیعت است و خودش را در جای دیگر نشان میدهد و مانند تورنادو میپیچد. تجربه هر سه ما را كه جمع كنید به اندازه یك قرن در سه حوزه تجربه است. با انصاف هم صحبت میكنیم و دنبال مقصر نیستیم. همانطوركه دوستان گفتند همهچیز را باید در ظرف مكان دید.
اگر میخواهیم بر بحران كنونی فائق آییم بازنگری در اهداف استراتژیك نظام امری محتوم است. دیگر كار از یك برنامه و دو برنامه گذشته است و این برنامههای بخشی و خرد راه به جایی نمیبرد. تأكید سه میهمان میزگرد برگزار شده در روزنامه «شرق» نیز بر این اصل استوار است. اگرچه هریك از میهمانان به نمایندگی از یكی از بخشهای دخیل در مدیریت آب حضور داشتند اما هر سه متفقالقول بودند كه بحران آب جدی است و برای برطرفشدن آن باید نظام در سیاستهای كلی خود بازنگری كند؛ قوه مجریه، مقننه و قضائیه آب را در راس اولویت برنامههای خود قرار داده و یك برنامه واحد تدوین كنند. عمادی بهعنوان نماینده بخش كشاورزی پدیدآورنده بحران آب را مشكلات سیاسی، امنیتی و اجتماعی و مخصوصا بحران فراقوهای عنوان میكند که خود را در آب نشان داده است. این مشكلات نیز از نگاه بخشی به موضوع، نشأت گرفته است. بههمیندلیل است كه داشتن یك برنامه واحد مورد تأكید هر سه كارشناس قرار دارد. ازآنجاكه این بحران قابلیت تبدیلشدن به بحران سیاسی، اجتماعی و اقتصادی را دارد نباید زمان را از دست داد و خود را مشغول به تدوین برنامههای خرد و تكحوزهای كرد. ایران 1.5 درجه گرمتر از 30 سال گذشته شده است و این یعنی تبخیر بیشتر آب. هر یك درجه حرارت بیشتر به منزله 17 درصد تبخیر بیشتر است و موضوع وقتی قابلتأملتر میشود كه بدانیم 72 درصد از منابع آب تجدیدپذیر در ایران از طریق تبخیر از دست میرود. فهمی، نماینده وزارت نیرو از روشهایی میگوید كه در دنیا برای جلوگیری از تبخیر، مورد استفاده قرار میگیرد. او معتقد است باید این راهكارها در كنار تمام برنامههای اولویتدار آب دنبال شود. غفاریشیروان، مشاور وزیر نیرو، محدحسین عمادی مشاور وزیرجهادكشاورزی در امور آب و هدایت فهمی معاون مدیرکل دفتر برنامهریزی کلان آب و آبفا برای بررسی چرایی ایجاد بحران و ارائه راهكار برای حل آن در میزگرد برگزار شده در روزنامه «شرق» حضور پیدا كردهاند.
آقای غفاری شیروان میخواهم بحث را با تحلیل شما از اظهارنظری كه اخیرا شنیدهام، آغاز کنم. یکی از مسئولان درباره وضعیت کنونی آب کشور معتقد به وجود بحران نیست. وقتی نظر ایشان درباره شش میلیارد مترمكعب اضافهبرداشت از منابع زیرزمینی و كاهش منابع سطحی از 135 تا 120 میلیارد مترمكعب در سالهای گذشته را پرسیدم نیز ایشان چنین اتفاقاتی را بحران ندانسته و معتقد به وجود تنشهای آبی بودند. نظر شما چیست؟ آیا شما نیز معتقد هستید که امروز بخش آب با بحران مواجه نیست؟
شیروان: خیلی وقت است كه وارد بحران مدیریت آب شدهایم. منتها باتوجهبه شواهد عینی و عملی كه در سطح جامعه و كشور اتفاق افتاده، الان برای مردم محسوس است كه دچار بحران هستیم. این بحران از خیلی وقت پیش شروع شده، باتوجهبه اینكه كشوری هستیم كه در كمربند خشك كره زمین هستیم؛ یعنی اقلیمی كه الان در ایران وجود دارد، 85 درصد این اقلیم فراخشك، خشك و نیمهخشك است؛ بنابراین ایران از حیث منابع آب در سیكل اکولوژیکی، كشور فقیری است. تعبیر من این نیست كه بحث جمعیتی داشته باشیم، از منظر تأمین نیازهای بشری، سهبرابر ذخایر زیستیمان را كه تجدیدشونده است مصرف میكنیم. یكی از آنها هم آب است. بحث جنگلها، مراتع، خاك و هوا هم وجود دارد و همه این مجموعه را باتوجهبه مطالعات بینالمللی، سهبرابر منابع زیستی را مصرف میكنیم؛ یعنی بقیهاش را وارد میكنیم و از توانی كه دیگر تجدیدپذیر نیست استفاده میكنیم. بههمیندلیل در بحث آبهای زیرزمینی دو بحث وجود دارد؛ آبهای استاتیك و دینامیك. ازنظر برداشت از آبهای استاتیك خیلی افراط كردهایم و جایگزینی هم برای این موضوع وجود ندارد. باید برگردیم به اینكه ساختار مدیریتی باید
بهصورت مشاركت مردم و دولت باشد. دولت تنظیمكننده و سیاستگذار است منتها مشكل این است كه به مشاركت مردم به دلایلی به مفهوم واقعی نپرداختهایم. بههرحال مردم در شهرها، روستاها و تولید، ذینفع هستند. شاید ضرورتهایی دراینمیان بوده اما بیش از منابع در اختیار استفاده میكنیم و اضافه برداشت شش میلیارد مترمكعب به بخش دینامیك مربوط است و هرچه زودتر باید تعیین تكلیف شود و مردم هم همراهی كنند. این اراده در مردم وجود دارد. الان اتاق بازرگانی هم خیلی فعال شده كه به دولت كمك كند و دولت هم مشاركت مردم را در مدیریت آب خواهان است. مثل آبهای زیرزمینی جدا از سرمایهگذاری كه انجام دادهاند و میدهند مشاركت مردم خیلی مهم است و نباید صرفا در حفر چاه و بهرهبرداری باشد. باید در حفاظت منابع آب هم سیاستگذاری و برنامهریزی داشته باشند و با دولت همكاری كنند.
مشارکت مردم در مدیریت آب فرایندی کُند و پیچیده دارد. به گفته قائممقام وزیر نیرو در دو سال گذشته فقط سه تشكل مردمی در سراسر كشور ایجاد شده است. ازسویدیگر اینکه تشکلها به نحوی آموزش ببینند تا منافع ملی را به منافع کوتاهمدت خود ارجح بدانند نیز بحث دیگری است. اگر بنا باشد تنها سیاست در دستور کار ایجاد تشکلهای مردمی و سپردن مدیریت منابع به آنها باشد؛ آیا زمان را برای حفاظت از ذخایر باقیمانده از دست نخواهیم داد؟
فهمی: سؤال اول شما كلیدی است. باید بپذیریم كه بحران داریم یا نه. بحران، شرایطی است كه ازنظر جمیع مؤلفههای دخیل، ازنظر ذهنی و عینی شرایط بهصورت گذشته امكانپذیر نیست؛ یعنی نه ذینفعان و مردم بتوانند مثل گذشته زندگی كنند و نه حكمرانان آب مثل گذشته برقرار كنند. آیا این وضعیت در جامعه ما برقرار است؟ بله بحران كاملا وجود دارد چون مردم مانند گذشته امكان استفاده از آب را ندارند. در بخش كشاورزی، شرب، صنعت و... با كمبود آب مواجه هستیم. در بخش مدیریت ملی آب كشور هم همینطور است. در گذشته میشد ساختوساز و ظرفیتهای جدید انجام شود اما الان دیگر آبی در رودخانهها نیست. منابع زیرزمینی ذخیره بهشدت كاهش پیدا كرده است. هرسال شش میلیارد از سپرده ثابت آب زیرزمینی استفاده كردهایم؛ یعنی بیش از نزدیك به یكپنجم ذخیره استاتیك را مصرف كرده و دشتها در معرض فرونشینی هستند. پس با بحرانی جدی مواجه هستیم اما باید ببینیم منشأ بحرانها چیست. علت این اتفاق محل مناقشه است. خیلیها معتقدند بحران آب نتیجه بحران مدیریت است چون كشور ایران همیشه كشوری خشك و نیمهخشك بوده است. واقعیت این است كه من 10 عامل را نام میبرم كه
درجه شدت و ضعف در بحران آب دارند. اولین ریشههای بحران، افزایش بیرویه در تمام بخشهای كشور است. كشوری كه در مناطق نیمهخشك و بیابانی واقع شده نباید بیش از 92 درصد منابع تجدیدشوندهاش را در كشاورزی معیشتی (و نه كشاورزی تجاری) مصرف كند. راندمانهای ما بسیار پایین است. همین راندمان كه در حد 41 درصد گفته میشود هم برای كشور ما بالاست. مسئله دوم تغییر اقلیم است. تغییرات اقلیمی نشان میدهد در عرض 10، 15 سال اخیر 10 درصد بارشهای ما كاهش پیدا كرده. اگر این میزان را به جریان آب رودخانه تبدیل كنیم در رودخانههای ما 25 درصد آب نسبت به گذشته وجود ندارد. كشور ما وارد یك فاز خشكسالی 15 ساله شده است؛ بنابراین تغییر اقلیم و توالی خشكسالیها نقش مؤثری داشتهاند. یكی از عوامل تشدید این بحران مصرف زیاد، حكمرانی ناپایدار در بخش آب و در كشور است. نوع حكمرانی ما در بخش آب، ناپایدار است یعنی اگر فقط به جنبههای ساختوساز بپردازید و بخش غیرسازهای را فراموش كنید، همین بحثی كه الان درباره آب زیرزمینی مطرح است، واقعا دچار مشکل میشویم. شاید بعد از جنگ این مسیر اجتنابناپذیر بود اما ازنظر حكمرانی آب واقعا درست عمل نكردهایم.
چهارمین عامل ضعف مدیریتی است. در بسیاری از بخشها، مدیران استراتژیست نداریم؛ یعنی جایی مدیر اجرائی داریم كه باید فكر و برنامهریزی میكرد و جایی كه مدیر كارگاهی نیاز بود یك فرد برنامهریز گذاشتهایم. این جابجایی افراد و تیم محدود مدیریت كشور یك آفت است. مدیریت كشور ما تخصص ندارد. خط قرمز ما باید منافع ملی باشد. از تمام طیفها حتی در خارج از كشور، كسانی كه قلبشان برای كشور میتپد را باید به كار گرفت و نباید به یك جمع محدود با گزینش خاص اكتفا كنیم. تجربه نشان داده كه این رویه جوابگو نیست. بسیاری از كارهایی كه در بخشهای توسعه كشور بهطور عام تحت تأثیر فشارهای سیاسی محلی، نمایندگان مجلس و برای موجه جلوهدادهشدن انجام شده كم نیست. مورد بعدی ناكارآمدی ساختاری و نهادی است. ساختاری كه در وزارت نیرو در گذشته داشتیم مناسب بود. ما این طرح را از چارچوب حوزهای خارج كردهایم. مسائلی که به وجود آمده اینکه ساختار سازمانی و نهادی بخش آب، كاراییاش را از دست داده است. هفتمین مورد، خلأ قانونی و تراکم قانونی است. قوانین بهشدت با یكدیگر متضاد هستند اما عمدهترین مشکل در قوانین ما، بهطور عام، استثناهاست؛ مثلا میگوییم
چاه غیرمجاز را ببندیم مگر آنهایی كه قبل از سال 85 احداث شده است. با قانون، قانون را دور زدن درست نیست. بحث هشتم فرهنگ كاری است. در بخش دولتی و مردمی ازنظر فرهنگ كاری یك ضعف جدی وجود دارد. اگر میگویم مدیران ما ضعف داشتند و اشتباهاتی در بخش دولتی داشتیم، بههرحال اشتباهات داشتیم اما توانستیم كارشناسان خوبی هم تربیت كنیم. مردمی كه میبینند، هنوز باور ندارند كه بحران وجود دارد. مردم هنوز فكر میكنند ما مسئله را بزرگ میكنیم تا قیمت آب را بالا ببریم. اگر هم باور كنند، برای مثال كشاورز ما حاضر نیست خودش گامی بردارد. كسی حاضر نیست برای احیای دریاچه ارومیه كاری كند. همه منتظر پیداشدن یك ناجی هستند. منتظرند یك نفر عصای موسی را بیندازد و مسئله را حل كند. این ضعف فرهنگی است. در بخش دولتی و مردمی مسئولیتپذیر نیستیم. هیچ مدیر دولتی بابت اشتباهاتش عذرخواهی نمیكند. كسی مسئولیت قبول نمیكند. فاجعه كنونی حاصل یك اتفاقی جمعی است. مشكلات اقتصادی و مالی نقش زیادی نداشته، البته تحریمها در بخش آب بیتأثیر نبوده است. بحث مشاركت مردم كه در مدیریت آب كلیدی است نیز به بخش حكمرانی برمیگردد. حكمرانی سه جزء دارد. بخش دولتی،
خصوصی كه باید قوی باشد و جامعه مدنی، سازمانهای مردمنهاد، سندیكاها كه نقش مهمی دارند. ما فكر میكنیم با حرف تشكل ایجاد میشود. بسترهای سیاسی و اجتماعی نیاز است. وقتی در كشوری تحزب وجود ندارد مانند شوخی است كه مردم مشاركت داشته باشند. این مشاركت صوری است؛ یعنی دولتیها زمانی كه به مردم نیاز دارند به سراغشان خواهند رفت. مشاركت یك مسئله اجتماعی است. نمود عدم مشاركت در همه اجزای اجتماعی، سیاسی خود را نشان میدهد. در دنیا سرمایه اجتماعی مورد توجه و تأکید است. رفتار مردم و دولت طوری بوده كه سرمایه اجتماعی ما دچار خدشه شده است. سرمایه اجتماعی سه مؤلفه دارد؛ اعتماد ملی بین آحاد مردم و قومیتها حتی در خط استان؛ دوم انسجام و وحدت ملی؛ سوم مشاركت. در مقوله آب چهکار كردهایم كه وقتی صحبت از انسجام ملی داریم دو استان مثل دو كشور متخاصم به تأسیسات هم حمله میكنند. برای مثال آذربایجان شرقی و اردبیل، با هم مشكل دارند. ما نتوانستهایم مردم را متوجه جدیبودن بحران كنیم. یك قشر اجتماعی وجود دارد که بحران آب را درك كردهاند. مسئولان سیاسی ما هم خیلی بحران آب را درك نكردهاند. چرا ما كارشناسان، مسئولان سیاسی را به این
مقولهها حساس نكردهایم. مشكل اینجاست كه نتوانستهایم بین مردم و گروهها اعتماد به وجود بیاوریم. حتی سازمانها و وزارتخانهها که با هم صحبت میكنند انگار وزارتخانه دو كشور متخاصم هستند و آمارهای یكدیگر را نفی میكنند.
به نظر میرسد دنبالکردنِ ایجاد تشکلهای مردمی بهعنوان تنها راه مدیریت منابع آب، فرصتهای در اختیار برای نجات باقیمانده ذخایر را از بین خواهد برد. آیا نباید سیاستهای موازی دیگری در کنار این سیاست در دستور کار قرار داده شود که سیاستهایی عاجلتر و اثربخشتر هستند؟
اگر این تشكلها ایجاد شود خیلی مؤثر است. در قانون، تشكلها جزء وظایف وزارت جهاد كشاورزی است. وزارت نیرو، وظیفه قانونی در این زمینه ندارد. باید یك مشكل دیگر در تشكلها را حل كنیم. در مدیریت تشكلها هم باید انگیزه وجود داشته باشد. باید مسئله مالكیت آب را در قانون حل كنیم. آب مالكیتپذیر نیست و جزء انفال است. اینكه فقط در حد شعار بگوییم تشكل ایجاد شود فایدهای ندارد. باید فرهنگسازی شود.
با وجود آنکه امروز همه کارشناسان و مسئولان دراینباره که با سیاستهای بخشی نمیتوان بحران را رفع کرد و لازم است برنامههای میانبخشی تعریف شود، متفقالقول هستند اما هنوز میبینیم نگاهها بخشی است. هرچند شورای هماهنگی آب برای دستیابی به برنامهای یکپارچه تشکیل شده ولی به نظر میرسد در خصوص برنامههای مدیریت آب، بدنه دولت به اجماع نرسیده است. با مسئولان وزارت جهاد کشاورزی که صحبت میکنیم، با بیان این مطلب که مدیریت آب با وزارت نیروست، خود را از بحث مدیریت کنار میکشند. مسئولان وزارت نیرو هم با این توضیح که کشاورزی بزرگترین مصرفکننده آب است، مسئولیتها را متوجه وزارت جهاد کشاورزی میدانند. چه زمانی قرار است به مدیریت واحد در این حوزه دست پیدا کنیم؟ زمان زیادی برای حل بحران در اختیار نیست و همچنان با وجود گذشت دو سال از روی کار آمدن دولت، کاری انجام نشده است.
عمادی: در جواب سؤال اولتان مقدمهای عرض میكنم. بحران به این صورت تعریف میشود كه وقتی فرایندی سرعتش و مسیرش به نحوی از تعادل خارج شده و پایدار نیست بحران شکل گرفته است. طبعا با بحران روبهرو هستیم اما به نظرم بحران ما بحران معرفتی آب است. سه نگرش در این زمینه داریم. از سه منظر به آب نگاه میكنیم بههمیندلیل وقتی شما شیئی را طیفی میبینید نمیتوانید آن را تجزیه و تلفیق كنید و تصمیمگیریتان هم اشتباه است چون یك سایه را جای شیء میبینید درصورتیكه شیء جای دیگر است. مشكل معرفتی ما این است كه ما آب را به دلیل سازمان، تشكیلات و دستگاهی كه در كشور تشكیل شده مجموعهای متولی آب هستند و تفكر زیستمحیطی دارند. اینها اعتقاد دارند چرخه آب طبیعی است و چون بشر این چرخه را دستکاری كرده همهچیز از روال طبیعی خارج شده و باید برداشتها محدود شود تا اوضاع به شرایط قبل برگردد. به این تفكر میگوییم آب برای محیط. دومین دیدگاه كه قبل از انقلاب هم عدهای این دیدگاه را داشتند، آب برای شرب و مصرف شخصی است؛ مانند سازمان آب، شهرداریها، استانداریها، وزارت كشور. طبق نظریه مازلو مهم این است كه ابتدا نیاز آبی
برطرف شود. طبعا یك عده هم آب را بهعنوان تأمین معاش میدانند كه اولویت و دیدگاه و تحلیلشان از مسائل متفاوت است. گروه سوم معتقدند آب برای تولید است و از قدیم تقسیم شده و سهم هرکسی مشخص است. اینها سه گروه هستند كه مانند داستان مولانا هرکدام به گوش و پا و خرطوم فیل دست زدهاند و هرکدام برای خودشان برداشتی جدا از آن دارند. تا زمانی كه یك شناخت جامع و همسان درباره آب نداشته باشیم همه بحثها در حد تعزیه است؛ یعنی همه در مصیبت آب صحبت میكنیم؛ یعنی «هرکسی از ظن خود شد یار من». بحران معرفتی از بحران عینی بدتر است. زمانی میتوانید با یك پدیده برخورد كنید كه صورت درستی از مسئله داشته باشد. هر زمان كه سیبل را كج ببینید با هر چه شلیك كنید به هدف نخواهد خورد. به نظرم بخش عمده این قضیه مشكل معرفتی است و بخش دیگر در عالم اجراست. در عالم اجرا اولین مشكل مسئله حاكمیتی است. دهه 40، 50 همه پیشبینی كردند كه ایران با میزان برداشت و سطح بارش به مشكل برخواهد خورد. مدیریتی كه باید نمایندگی یك ملت و نسل آینده را برای حفظ و تعادل منابع بپذیرد پاشیده شد و اتفاقا بزرگترین اشتباهات بعد از انقلاب تا سال 62 شد. یك انقلاب در ساختار
سیاسی و قدرت بهنحوی پیش آمد كه مدیریت بر منابع برهم ریخت. مردمی كه انقلاب كرده بودند خواهان حكومتی بودند كه هر اجازهای را به آنها بدهد. در حاكمیت آب به این میگوییم فاجعه اشتراك. منبع مشتركی كه صاحب ندارد و همه در رقابت منفی از آن بهرهبرداری میكنند. از سال 59 تا 62 بیشترین مجوزها و تخریبها و چاههای غیرمجاز را داشتیم و این روند همچنان ادامه دارد. ازنظر قانونی، تمام قوانینی را كه از گذشته نوشته شده است نگاه كنید میبینید روند تخریب در 30 سال گذشته است. مدیریت کلان است كه به مردم و منابع نظم میدهد. در توسعه، سه عنصر انسان، منابع و حاكمیت داریم. حاكمیت مدیری است كه رابطه انسان و حكومت و منابع را تعیین میكند. وقتی این رأس برداشته شود، رأسی كه باید برای نسل فردا تصمیم بگیرد-زیرا این رأس است كه میگوید نباید از آب استاتیك برداشته شود چون برای تعادل محیطزیست است؛ زیرا بخشی از منابع مربوط به آیندگان است؛ وقتی مدیریت کلان نباشد_ مردم در رقابتی كه درنهایت به فاجعه ختم میشود به جان منابع میافتند. دولت هم چون منتخب مردمی است كه میخواهند از منابع آب بهرهبرداری كنند در سیكل باطل تورنادو میافتد كه نمایندگان
مجلس میگویند به 200 هزار چاه غیرمجاز مجوز دادهاند. از این مسئله مهمتر این است كه جریانی به نام صنعت ساخت سد در كشور به وجود میآید كه بیش از 30 برابر قبل از انقلاب سد ساخته شد. نماینده مجلس، سازمان برنامهوبودجه، دولت، استاندار، فرماندار و شهردار همه میخواهند سد ساخته شود چون پشت این قضیه پول است. همه میخواهند یك حركت ایجاد شود و بعد مانند قطاری كه از ریل خارج شده دیگر به دنبال تأمین نیاز نیست و میگویند شما متوجه نیستید كه سد نیاز دارید. یك صنعت به راه میافتد كه میلیاردها دلار پشت آن است و اگر سد نسازد نمیتواند زنده باشد و تمام جریان نظام حقوقی، اقتصادی و... را در اختیار دارد؛ یعنی نیاز نیست كه تعیین كند نیاز به آب و سد وجود دارد، شركت باید سد جدید بسازد چون نمیتواند بیكار بماند. این شبکه منافع، مشكل ایجاد كرده و ما بدون مطالعه سیكل آب و توجه به استاتیك و دینامیك آب آن را با سدها كنترل كردهایم و همه جریان سیاسی، حقوقی، مجلس و دستگاه اجرائی خود را فدای این جریان كردهاند. گروهی كه بخش كشاورزی و صنعت را مطرح میكنند میگویند ما باید به خودكفایی برسیم. آن زمان گفتند در كشور آنقدر منابع داریم كه
اصلا كسری نداریم. هنوز هم این برداشت وجود دارد. مسئله این بود كه باید خودكفا باشیم و استقلال داشته باشیم و حتی میتوانیم محصولات كشاورزی را صادر كنیم. كشاورزی به آب وابسته است. مشكل اصلی آب است. مشكل ما فقط آب است. میگویند تولید در هكتار، درصورتیكه در دنیا تولید بر اساس حجم آب مصرفی است. در اجلاس بارسلون سال قبل میگویند علم در هكتار؛ یعنی چقدر از تولید، تكنولوژی، چقدر منابع و چقدر ماشینآلات است. ملاك بهرهوری تولید در هكتار نیست. سه دیدگاه داریم كه از سه منظر مختلف به مسئله بحران آب نگاه میكنند؛ بنابراین به یك وفاق جمعی ملی و سازمانی نرسیدهایم. در بخش اجرائی مشكل حاكمیت داریم. حاكمیت نقش خود را بعد از انقلاب درباره مدیریت منابع آب خوب انجام نداده است؛ اینکه بیشتر برای حفظ برخی شعارها مثل خودكفایی تلاش كرده است. پایداری و حفظ منابع آب، جزء شعارها نبوده است. همه هم در این رقابت با هم شریك بودهاند. مورد دیگر بحث مدیریت و بعد فناوری است. مدیریت سازه و ساختمان و نهاد دولتی برای این كار دچار تفرق است؛ یعنی وزارت نیرو مسئولیت تأمین منابع آب را بر عهده دارد. وزارت كشاورزی مسئول مصرف آب در بخش كشاورزی و
مدیریت آب در مزرعه است. سازمانهای نظارتی هم شامل محیطزیست، برنامه و بودجه و امثالهم است. این تفرق سازمانی و نهادی هم مانند كاری چندتكه است. طبیعی است كه هركسی مشكل را گردن دیگری میاندازد. الان كه با بحران مواجه شدهایم وزارت نیرو میگوید 90 درصد مصرف در كشاورزی است پس تو صرفهجویی كن. كشاورز سنتی هم اگر یك لیتر از آب مصرفیاش كم شود تولیدش كم شده و خودكفایی كشور به مشكل برمیخورد. یك بازی است كه هرکسی نقش خودش را انجام میدهد. یكی میگوید من متولی تولید كشور هستم، دیگری میگوید من متولی منابع كشور هستم چون 90 درصد پیش بیاید تو باید كم كنی كه به شهر بدهند، چون آنجا بحران سیاسی و امنیتی پیدا میشود و تنها كسی كه میتوان سهمش را كم كرد كشاورز است. من قضیه را از دیدگاه فراتحلیلی نگاه میكنم كه میگوید شما بازیگرها و نقشهایشان را نگاه كنید كه مشكل از كجاست. از تركیبشان مشكل ایجاد میشود نه تجزیهشان. تركیب قضیه این است كه كشاورز آب را مصرف میكند كه منجر به خودكفایی میشود و منابع غذایی را به وجود میآورد. این بخش متولی تولید است كه میگوید اگر هزینه آب زیاد شود هزینه تولید بالا میرود. گندم كیلویی 1800
تومان به دوهزار تومان خواهد رسید. از طرف دیگر همین جامعه كشاورز، همان جامعه روستایی ما هستند كه بالاترین خط فقر و جمعیت زیر خط فقر را دارند كه وقتی هزینه تولید اضافه شود، به عدم بالانس اجتماعی و فقیرترشدن این افراد منجر میشود و بیش از 150 نماینده مجلس اعتراض میكنند چون رأیشان را از كشاورزان میگیرند. پس این تنازعات هست و وجود خواهد داشت چون به وفاق دستهجمعی نرسیدهایم. باید قوانین حاكمیتی را درباره آب اصلاح كنیم؛ از آن مهمتر اصلاح رابطه مردم و دولت است. همانطور كه اشاره شد تمام مطالعات نشان میدهد اعتماد مردم بین مردم و بین مردم و دولت حتی نسبت به قبل از انقلاب كاهش پیدا كرده است. وقتی اعتماد كم شد، عنصر اصلی پایداری در روابط و حفظ ثروت اجتماعی هم از بین میرود. وقتی اعتماد نباشد چطور میتوان ارتباط و تعامل برقرار كرد. تمامی اینها مثل سیكل به هم وابسته است و لازمه آن یك تحول در نگرش در جهان ذهنی و تغییر و تحول در سازمان، تشكیلات و مدیریت و مهمتر از همه در حاكمیت است. حاكمیت بهعنوان مدافع نسل آینده حق خودش را بر این مبنا انجام دهد. طبیعی است كه همدلی سازمانها بیتأثیر نیست. باید دیدگاهها به هم
نزدیك شود. من معتقد به اصلاح تدریجی هستم كه با همدلی همراه باشد. باید قبول كنیم كه یك مشكل وجود دارد اما ابعاد مختلف دارد؛ یعنی همان بحث فیل و خرطوم و دستوپا است. باید همه دستبهدست هم داده و این مشكل را حل كنند. اگر نگرش را تغییر ندهیم و روابط خود با مردم را عوض نكنیم قطعا بحران به فاجعه تبدیل میشود.
شما در صحبتهای خود به شبکه منافع در سدسازی اشاره کردید که یکی از سؤالات اصلی من نیز هست. بعد از انقلاب تب تند سدسازی اگرچه بعضا بنا بر نیاز ضروری کشور بالا گرفت اما ادامه روند سدسازی اغلب به دلیل وجود اعتبارات کلان، دنبال شد و در بسیاری از مناطق، بدون نیاز به داشتن سد، این سازهها بنا شد. چرا درحالیکه تعداد سدهای کشور نسبت به پیش از انقلاب 30 برابر شده است باز هم هنوز 90 سد دیگر در دستور ساخت است؟ حال آنکه در برخی نقاط کشور یکی از عوامل اصلی خشکیها و بحرانها ایجاد همین سدهاست. آیا بنا نیست در دولت جدید این رویه اصلاح شود؟
غفاری شیروان: سرمایه اجتماعی یک واقعیت و یک نیاز مهم است. باید به زمان توجه كنیم كه چه اتفاقی افتاده است. بلافاصله بعد از انقلاب جنگ شروع شد. بعد از جنگ بهاجبار بازسازی در كشور داشتیم. نیروها رها شدند. الان به گذشته نقد میكنیم اما باید شرایط را هم در نظر بگیریم؛ درنتیجه بعد از جنگ، بازسازی كشور بهویژه در غرب كشور شروع شد و شاید بیشترین سدها در آن بخش باشد. وقتی رودخانه در شرق كشور نداریم و بیشتر به آب زیرزمینی متكی هستیم ساختن سد در آنجا معنی ندارد. در اقلیم 85 درصد كه عرض كردم محدودیت جریان آب وجود دارد. شاید اگر زمانها را طبقهبندی كنیم یك مقدار تحلیل گذشته اصلاح شود. نمیتوانیم دریاچه نمك را فراموش كنیم. تمام فعالیتهای انسانی، معیشتی و هرآنچه شكل میگیرد ازنظر كمیوكیفی باید چنان تأثیری داشته باشد كه دریاچه نمك زنده باشد. بحث لایه اجتماعی و اقتصادی و حاكمیت هم مطرح است. همه اینها باید بههم پیوسته باشد. از این منظر رویكرد ما باید این باشد كه سیاستها، مقررات و منابع طوری بههم پیوسته باشد كه جهت بدهد برای اینكه سیستم طبیعی پایدار بماند. مسلما از این سیستم طبیعی قرار نیست
بهرهبرداری نكنیم. باید بهگونهای استفاده كنیم كه پایداری ازنظر کمیوکیفی حفظ شود. این سرزمین را برای نسلهای آینده هم باید حفظ كرد. اینجاست كه اجماعی كه اشاره شد برای همفهمی و وفاق ملی بهویژه در سطح حاكمیت باید ایجاد شود. اگر فرض حاكمیت را سه قوه بدانیم، قوه اجرائی به وزارتخانههای مختلف برمیگردد و هركسی نمیتواند بهصورت جزیرهای كار خودش را انجام دهد. یكی مسئول غذاست اما غیرسیستمی فكر نمیكند. ممكن است خاك داشته باشیم اما با مشكل كمبود آب مواجه هستیم؛ بنابراین نمیتواند بگوید این تكلیف من نیست. همكاری و مشاركت داخل خود قوه اجرائیه وجود دارد بهاضافه وفاق و همكاری بقیه قوا در حاكمیت. همه اینها باید منجر به حفظ سرزمین برای آیندگان شود. سیاستها باید بههمپیوسته باشد. هیچكدام دیگری را نقض نكند. سیاستها كه ابلاغ میشود قوانین هم باید به دنبال آن بههمپیوسته باشد كه نیست. اخیرا وزارت نیرو مجموعهای را در بودجه منتشر كرده كه نظم معین قانونی در مدیریت آب است كه در این دو جلد هرآنچه قانون، سیاست، قوانین و مقررات در ارتباط با آب است چه اصلی و چه فرعی، جمع شده است. این اولین اقدام است كه باید ببینیم اسناد
بالادستی چقدر از منظر همفهمی و وفاق با هم هماهنگ هستند. مردم در این سیاستها و قوانین نقشی دارند؟ نقششان چطور تعریف شده؟ سدسازی به این شكل كه مافیایی وجود داشته باشد را نباید تلقی كنیم. یک فناوری مهم است كه در دوره بعد از انقلاب توسعه پیدا کرده است. هدف این بود كه بتوانیم خلأ خارجیها را پر كنیم چون خیلی از كارها نیمهكاره مانده بود. آن زمان سد جیرفت توسط خارجیها ساخته میشد و سد در حالت نیمهكاره باقی مانده بود. چند سد هرمزگان هم قبل از انقلاب شروع شده بود و سال 58 هم افتتاح شد. همه این بحثها این بود كه چگونه از آب بهرهبرداری بهینه داشته باشیم. هدف این نبود كه فقط سازه سد را بسازیم. درست است كه بعدا رفتارهای دیگران باعث شد اتفاقاتی بیفتد که آن را بهعنوان مافیا تلقی نمیكنیم اما یك توان فنی ایجاد شد. حضور محیطزیستیها در آن مقطع تقریبا در حد شكاربانی بوده. الان خیلی اصلاحات انجام داده و ظرفیتسازی میكنند. آن زمان در سازمان محیطزیست ظرفیتسازی نشد و «انجیاو»ها وجود نداشتند. قرار بود كمكم آن شركت، خصوصی و واگذار شود و از حالت دولتی خارج شود. متأسفانه به هر دلیلی تابهحال این كار انجام نشده است. پس
از جنگ رئیسجمهور بازدیدی از سازمان برنامه داشت و من آن زمان مدیر منابع آب بودم. رئیس سازمان برنامه در جلسه یادداشتی به من داد كه آیا میشود هرماه یك سد افتتاح كرد؟ من برایشان نوشتم این موضوع باید بررسی شود. بنده و آقای دكتر فهمی امروز این دیدگاه را نقد میكنیم اما در شرایط زمانی بعد از جنگ بازسازی شروع شد و همه میخواستند كاری انجام دهند.
شما معتقد هستید در احداث سدها همه این ذینفعها در نظر گرفته شدهاند؟
غفاری شیروان: اول باید ظرف زمان را از دست ندهیم كه بعد از جنگ بازسازی شروع شد و همه به دنبال ساختن كشور بودند و بخشی هم مربوط به آب و كشاورزی بود؛ اما الان در تهران بحثی که وجود دارد این است كه با چه اجازهای اینهمه ساختوساز در تهران انجام میشود؟ هوا را كه از دست دادهایم اما این برجها برچه اساس محاسبات زیستمحیطی ساخته میشود؟ جدا از زیرساختها و فاضلاب و آلودگی و ترافیك، چه حجمی از آب باید نیاز این جمعیت را تأمین كند؟ الان كلانشهرها معضلی شدهاند و در اطراف هم آبی وجود ندارد. ممكن است در محاسبات گفته شود كشاورزی، 90 درصد آب را مصرف میكند و باید صرفهجویی كنیم، خیر در شهرها هم باید صرفهجویی كنیم. الان منابع آبی اطراف كلانشهرها را مردم و ساختوسازها استفاده كردهاند. محیطزیست را بههم زدهایم. همهچیز را یكپارچه و سیستمی ببینیم كه به طبیعت و چرخه آب باید برگردیم. اینكه چه كسانی دخیل هستند و چه كسانی مسئول شوند، همه اینها تمرینی در برنامه چهارم شد. همه ربا هم برنامه چهارم را نوشتیم. بعد از قانون برنامه چهارم، برنامه بینبخشی تعیین شد. وقتی دولت نهم سر كار آمد گفت آمریكاییها
برنامه چهارم را نوشتهاند. برنامهای که بر اساس سیاستهای ابلاغی مقاممعظمرهبری نوشته شده بود. وفاق در برنامه چهارم ایجاد شده بود كه دستگاههای اجرائی با هم برنامه مشترك را نوشته بودند و تكلیف همه كارها هم روشن بود. اقدام میتوانست از همانجا شروع شود. البته این بحثها به برنامه سوم برمیگردد بعد از جنگ كه بازسازیهای تعدیل شده بود، قرار بود بحث همفهمی ایجاد شود چون شورای آب و كشاورزی بهصورت مشترک تشكیل میشد. این نشان میداد اجماعی در بخش مصرف بهویژه تولید پساب در حال شكلگیری است اما عملا برنامه سوم نسبت به برنامههای دیگر خوب اجرا شد؛ برنامه چهارم كه اصلا اجرا نشد؛ برنامه پنجم هم معالفارق بود. درواقع در 10، 12 سال گذشته یك تاریخ گمشده داریم، مصائب و مشكلات حادث از جنگ و بعد از جنگ كه بعد از آن فراتر از جنگ هم در 10 سال گذشته با آن مواجه بودیم. تخریب اساسی در تمام زیرساختها و اخلاق ایجاد شده است حتما باید اصلاح شود. باید در مهار آب مواظب باشیم؛ بعد از این سدسازیها باید بازنگری شود و رقابتی كه در نمایندگان در سدسازی ایجاد شد دولت را هم به دنبال خود كشید. این گرفتاریها هنوز هم ادامه دارد و
امیدواریم همه كمك كنند این رقابت ناصحیح متوقف شود.
آقای فهمی به نظر شما ما امروز بازهم به ادامه روند سدسازیها نیاز داریم؟
فهمی: من به قضیه بهصورت صفر و یكی نگاه نمیكنم. من بهصورت فازی نگاه میكنم. خیلی دوستان میگویند معضل بحران آب به خاطر سدهاست و میگویند كشور قنات داشته و نیاز به سد نبوده است. فهرستی شامل حدود 40 سد تاریخی دارم مانند سد بندر شاپور. اولین سد قوسی جهان به نام عیلامیها در ایزدخواست ثبت شده است؛ یعنی ما 2500 سال قبل دانش سدسازی داشتهایم. اصلا سدسازی در كشور ایران معنی دارد؟ شواهد تاریخی نشان میدهد ما در گذشته سد ساختهایم. اصولا در ترجیعبند هر كتاب علمی راجع به مهندسی آب، جمله اولش این است؛ در كشوری كه توزیع زمانی و مكانی منابع آب، غیریكسان باشد باید ظرفیت بسازید؛ یعنی در كشوری كه زمان بارشها موقعی است كه به درد فصل زراعی نمیخورد و ناهمسانی فصلی و زمانی است، یا ازنظر مكانی یك منطقه كشور پرباران و یك منطقه خشك است، در اروپا توزیع یكسان است؛ مثلا همیشه دانوب پرآب است. در ایران 25 درصد بارشها در فصل زراعی و بقیه در فصلی است كه فصل زراعی گذشته است. پس نیاز به ذخیره داریم. ازنظر مكانی 70 درصد ایران در منطقه خشك است حتی 85 درصد منطقه نیمهخشك هم خشك است. اگر نگاه كنید فقط 15 درصد مناطق
ایران مرطوب است؛ بنابراین ازنظر مكانی هم توزیع، یكسان و مناسب نیست. بههمیندلیل ناچار به سدسازی هستیم؛ اما آیا همه سدهای ساختهشده ضروری بوده است؟ در قبل از انقلاب 19 سد بزرگ داشتیم كه رقم تنظیم آنها 15 تا 17 میلیارد مترمكعب بود. بعد از انقلاب 360 سد داریم كه حجم تنظیمی آنها 33 میلیارد مترمکعب است. در دوران گذشته ساختها مناسب بود و هزینه هم كم بود. بعد از انقلاب ظرفیت سدی ما دو برابر شده است. در چین 24 هزار، در آمریكا حدود 10 هزار، هندوستان 4636، تركیه 365 سد بزرگ دارد كه یك سد آن به اندازه تمام سدهای ما ذخیره دارد؛ بنابراین نباید صفر و یكی نگاه كنیم. در بسیاری از مناطق كشور به جایی رسیدهایم كه ظرفیت ساختوساز تكمیل است و در مناطقی هنوز ظرفیتهایی هست كه از كشور خارج میشود. باید از قطرهقطره منابعمان استفاده كنیم. تركیه با طرح مدیریت منابع آب خود سه كشور منطقه را تحت تأثیر قرار داده است. حرف نخستوزیر این کشور بسیار معنیدار است كه میگوید من هر بشكه آب را با بشكه نفت مبادله خواهم كرد. آب تا این وضعیت مهم است. اینكه بهطور كلی تمام دستاوردهای بخش آب را نادیده بگیریم منصفانه نیست. به نظر من بهعنوان
یك كارشناس ملی آب، سدهایی بوده كه لازم بوده ساخته شود. شاید بتوانم بگویم 10 درصد سدهایی هم بوده كه به این ابعاد ضروری نبوده و تحت فشار سیاسی انجام شده است. وگرنه همین سد گتوند، كافی بود در حجم كمتری ساخته شود. مدیرعامل آن دوران میخواست ساخت بزرگترین سد را به نام خود ثبت كند. اشكالاتی وجود دارد اما به خاطر نفس سدسازی نیست. در همهجا سدسازی انجام میشود. ممكن است بگویید در آمریكا سدها را خراب میكنند، سدهایی خراب میشوند كه عمر مفیدشان پایین بوده است. اگر سدهای ما هم عمر مفیدشان تمام شود باید همین كار را انجام دهیم.
یعنی معتقدید سدهایی كه غیراصولی ساخته شده و میزان آبگیری آنها نسبت به منابع موجود، بیشتر است یا سدهایی که حوضههای پاییندست را خشک کرده، نباید تخریب شود؟
فهمی: سد دریچه دارد و میتوان آن را تخلیه كرد. نمیگویم در بحث سدسازی مافیا بوده است. به ابهامبردن یك مسئله درست نیست. به نظر من كارشناسان ما اگر ساخت سدی را تصویب نكردند و بعد تحت فشارهای سیاسی تصویب كردند اسنادش موجود است كه توسط كارشناسان و دفتر فنی ما رد شده است اما بعد تحت فشارهای وقت از سازمان بودجه ردیف گرفته و اجرا شده است. مردم فكر میكنند سد معجزه میكند. مشكل این است در وزارتخانه افرادی كه برنامهریزی میكردند، این موضوع را بههمپیوسته ندیدند. الان سدهایی برای تغذیه مصنوعی ساخته شده و دیگر آبی پشت سد جمع نمیشود. بهجای اینكه به بحث سدسازی، شعاری نگاه كنیم باید در یك جو كارشناسی به آن بپردازیم. در بسیاری از حوضههای آبریز سدسازی باید آخرین گزینه ما باشد. چون راههای دیگر بسیار كمهزینه و شدنی هم هستند. اگر هیچكدام از راهها جواب نداد باید سد بسازیم.
سدی هم در دست تخریب دارید؟
فهمی: در این مرحله هیچكدام از سدها عمر مفیدشان به پایان نرسیده است. سدی هم كه واقعا مشكل دارد و ممكن است ازنظر منابع آبی در آینده خطرساز باشد، سد گتوند است. در وزارت نیرو از مرجع مستقل دانشگاه تهران خواسته شده كه بررسی كند. این یك اشكال بوده كه در آن دوران با شرایطی كه مدیران میخواستند نوار بلندترین سد را بسازند، اتفاق افتاده است. فكر نكنید در دنیا سدهای مشكلدار وجود ندارد. در سوئیس یا آمریكا سدهایی ازنظر فنی مشكل داشتند و شكسته شدند یا خودشان نابود كردند؛ بنابراین روند سدسازی ما به شكل گذشته امكانپذیر نیست. نه ازنظر خاستگاه سدسازی در بسیاری حوزهها به بخش پایانی خود نزدیك شده است. بهجز مناطقی از حاشیه شمال و غرب كشور ظرفیتهای دیگر برای سدسازی وجود ندارد. در وزارت نیرو این سدها در حال بازبینی هستند و تعدادی حذف میشوند و سدهایی باتوجهبه ظرفیتهای فعلی حتی سدهایی كه در مرحله اجرائی كمتر از 50 درصد باشند متوقف میشوند و این موضوع در وزارتخانه بهعنوان یك رویه وجود دارد. خوشبختانه در این دوره میتوان گفت درحالحاضر عمدتا به سمت فعالیتهای غیرسازهای میرویم ولی ابعاد فاجعه آنچنان وسیع
است كه كار خیلی دشوار است. تصور من این است كه از سازمانهای تخصصی شاید هیچكدام به اندازه وزارت علوم دغدغه زیستمحیطی ندارد یعنی بهشدت معتقدیم حقابه زیستمحیطی تمام رودخانهها، تالابهای كشور باید تأمین شود و پروژههای عمرانی در وزارت نیرو ازنظر اقتصادی موزون و پایدار و ازنظر اجتماعی مورد پذیرش عموم باشد، ازنظر محیطزیست به محیطزیست صدمه نزند و ازنظر سیاسی هم پاسخگو باشد.
چرا با اینكه چنین نگاهی در وزارت نیرو حاكم است ولی نكات زیستمحیطی رعایت نمیشود؛ مثلا چرا از چند هفته پیش آب به روی زایندهرود بسته شده است؟
فهمی: دهها روش برای محاسبه حقابه زیستمحیطی وجود دارد؛ روشهایی که بر اساس دبی رودخانه محاسبه میشود. اولویتهایی كه كشور تعیین كرده، اولویت اول با شرب است؛ یعنی وظیفه من بهعنوان ارگان تأمین آب، آب شرب مردم است.
شما با این قانون موافق هستید؟ یعنی نباید اول حقابه محیطزیست تأمین شود؟
فهمی: اول باید آب موردنیاز انسانها تأمین شود.
اگر حقابه محیطزیست را ندهیم طبیعت هم در سالهای بعد آب موردنیاز را به ما نخواهد داد و حتی برای تأمین آب شرب ممکن است با مشکل مواجه شویم.
فهمی: وقتی انسان به دلیل نبود آب شرب بمیرد زیستمحیط به چه درد میخورد؟
درصورتیکه با نگاه صرفهجویی، منابع را مدیریت کنیم و آب کمتری به شرب و کشاورزی اختصاص دهیم؛ انسانها نخواهند مرد و کشاورزی تعطیل نمیشود.
فهمی: در سازمان ملل جزء حقوق بشر است كه دولتها موظفاند حداقل نیاز آحاد كشورشان را تأمین كنند. دولتها مكلف به این امر هستند؛ بنابراین اول نیاز شرب مردم تأمین میشود. نیاز شرب ما هشت درصد و صنعت، دو درصد است. صرفهجویی باید در كدام بخشها صورت گیرد؟ هزار تومان هزینه میكنیم تا آب را در تهران برای شرب تحویل میدهیم.
اما زایندهرود برای كشت پاییزه بسته شده نه شرب مردم.
فهمی: سهمی كه برای محیطزیست تعیین شده مثلا 700 میلیون مترمربع است. این سهم هم اگر در مخزن آب باشد تأمین میشود. جالب است خودیها به خودمان گل میزنند. دو درصد از مخزن سد امام پر است و در طول تاریخ هیچگاه اینقدر كمآب نبودهایم. امسال حدود 400 میلیون مترمكعب وارد مخازن یك، دو، سه و چهار هورالعظیم شدهایم. آب باید در مخزن باشد كه استفاده كنیم. آبی باید وجود داشته باشد كه سهم حقابه محیطزیست را بدهیم. محیطزیست رتبه بعد از شرب است. انسان بخش هوشمند محیطزیست است و بعد از انسان به محیطزیست میپردازیم. مقدار ناچیز آبی كه در سدها مانده چرا نگه داشتهایم؟ نیاز شرب شهر اصفهان چقدر است؟ باید برنامهریزی كنیم كه اگر در فصل گرما باران نبارد چه باید كرد؟ شاید برای جنبههای احساسی خوب باشد كه بگوییم آب باید رها شود، اما عاقلانه نیست؛ بنابراین در وزارت نیرو در این دوره، این اراده شدید در بدنه كارشناسی وجود دارد كه هیچ سدی را كه توجیه زیستمحیطی و پشتوانه مردمی نداشته باشد شروع نكنیم. دیگر اینكه به روشهای مختلف مصرف كنترل میشود.
فرمودید اگر نیاز باشد آب پاییندست تأمین شود دریاچه را باز میكنید. با این توضیح پاسخی داده میشود به ایرادی كه به خیلی از سدها وارد است؛ اما مشكل اینجاست كه در اغلب این سدها مدیریتهای محلی تصمیم میگیرند که آیا سد باز شود یا بسته بماند و تجربه نشان داده مدیران محلی هم با اولویت تأمین آب شرب و کشاورزی دریچه را باز نمیکنند و حقابه محیطزیست را نمیدهند. همانطور که نمونه آن را در ارومیه شاهد هستیم.
فهمی: سدهای ما منحنی فرمان دارند؛ یعنی وقتی سد طراحی میشود منحنی میزان آب مشخص میشود. در شرایط بحران این منحنی به كف منابع میرسد؛ بنابراین حداقلهای حقابههای زیستمحیطی اعلام میشود. درحالحاضر نمیتوانم با قاطعیت بگویم، خودشان مستقل عمل میكنند؛ اینها ارقام است. فاجعه زیستمحیطی به این خاطر نیست كه قبل از انقلاب 1.3 سد داشتیم و بعد از انقلاب2.2 شده است. چطور میشود چهار میلیارد سهم حقابه زیستمحیطی دریاچه ناپدید میشود. مگر سدها اینقدر تبخیر دارند؟ سد مگر فینفسه مصرف دارد؟ در اطراف دریاچه ارومیه، قبل از انقلاب مردم انگور میكاشتند. انگور یك محصول بسیار كممصرف است و كل كشتزارهای ما 150 هزار هكتار بود. بعد از انقلاب، كشت سیب رایج شد كه بسیار پرآب است و سطح زیركشت زراعی ما 450 هزار هكتار شد؛ یعنی سه برابر. 450 هزار هكتار یعنی پنج میلیارد مترمكعب آب. كل آورد رودخانهها اگر بشری وجود نداشت هشت میلیارد بیشتر نبود كه حدود دو الی سه میلیارد تبخیر میشد. شما مصرف را زیاد كردهاید بعد میگویید مخازن را باز كنید. وزارت نیرو كه این مخازن را برای خودش نمیخواهد. اگر شهرها ازنظر آب شرب دچار
مشكل شدند یك مرجع ملی این مسئولیت را باید بپذیرد. وظیفه ذاتی وزارت نیرو تأمین آب شرب است و نمیتواند به آن بیاعتنا باشد. ما حقابه زیستمحیطی را رها میكنیم اما مردم هزاران پمپ سیار گذاشتهاند و آب به دریاچه نمیرسد. نمیخواهم فقط مردم را مقصر كنم اما آقای دكتر، تحلیل زیبایی داشتند. ما یك مجموعه را رها كردهایم حتی در بخش دولتی، وگرنه چه دولتی اینطور رها میكند كه تمام رودخانهها را پمپ بگذارند؟ چطور نمیتوانیم یك چاه را ببندیم؟ پروندهای در وزارت نیرو داریم كه سالها در مراجع قضائی میچرخد و چون همه میخواهند وجیهالمله شوند به سرانجام نمیرسد. نمایندگان قوانینی را تصویب میكنند كه حفر چاه را قانونی كنند. به نظر من این كار خارج از اراده وزارت نیرو، وزارت جهاد كشاورزی و دولت است؛ یعنی تا زمانی كه هر قانونی داشته باشیم و مبسوط كنیم وقتی قوهای دیگر با ما همكاری نكند وقتتلفكردن است. بحران آب در كشور ما همیشه به بحران اجتماعی كشیده شده است. این وضعیت نمیتواند پایدار باشد. پیشنهاد من این است كه یك ستاد یا شورای اجرائی در بالاترین سطح با عضویت رؤسای قوای مجریه و مقننه و زیر نظر رهبری باید تشكیل شود؛ وگرنه
اینكه از وزارت نیرو انتظار داشته باشیم، هر چقدر وزارت نیرو اراده كند، شدنی نیست؛ بنابراین آخرین تیر تركش این كار است.
آقای فهمی در فهرست عوامل اصلی ایجادکننده بحران فعلی آب، کشاورزی را بهعنوان مقصر اصلی در ابتدای فهرست نوشته بودند. ارزیابی شما چیست؟ آیا این مصرفکننده بزرگ آب در کشور باید کماکان به تولید خود با همان شتاب ادامه دهد؟ آیا نیاز هست ما در تولید بسیاری از محصولات خودکفا شویم؟ آیا وقت پایش سیاستها نرسیده است؟
عمادی: یكی از مواردی كه هر سه نفر ما با آن موافق هستیم این است كه با بحرانی مواجهیم كه سطحش نهتنها از وزارتخانهها بالاتر است، بلكه از قوه مجریه هم بالاتر است و مشكل حاكمیتی است. درواقع مشكل بین حاكمیت و مردم بهعنوان مصرفكننده و حافظ و كشاورز و نظام قانونی است. اعتقاد من این است كه مشكلات سیاسی، امنیتی و اجتماعی و مخصوصا بحران مدیریتی ما است که خود را در آب نشان داده است؛ اما آب هم طبیعت است و خودش را در جای دیگر نشان میدهد و مانند تورنادو میپیچد. تجربه هر سه ما را كه جمع كنید به اندازه یك قرن در سه حوزه تجربه است. با انصاف هم صحبت میكنیم و دنبال مقصر نیستیم. همانطوركه دوستان گفتند همهچیز را باید در ظرف مكان دید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.