|

فناوری در خدمت تخلیه منابع آب

تحولات تکنولوژیک در استخراج آب زیرزمینی و ارزان‌بودن انرژی، باعث تسهیلِ تجاوز به حقوق بهره‌برداران قبلی و نسل‌های آینده شده است.
با توجه به ساختار چاه‌هاي دستی و شیوه استخراج آب از آنها، بهره‌برداري از آنها تأثیري بر سطح آب در سفره‌هاي زیرزمینی نمی‌گذارد. استحصال آب از قنوات نیز بر اساس توازن طبیعی لایه‌هاي آبدار و متناسب با بیلان آبی سفره صورت می‌گیرد؛ بنابراین بهره‌برداري از قنوات نمی‌تواند جز به‌صورت جزئی و محلی موجب افت سطح ایستابی آب در سفره شود. چاه نیمه‌عمیق نیز نمی‌توانست چندان موجب کاهش سطح سفره آبی شود. بهره‌برداري از چاه‌هاي عمیق با امکان مکش بیش‌از‌حد آب از اعماق زمین، می‌تواند در نهایت منجر به افت شدید سطح عمومی سفره آب در دشت شود.
با آغاز پمپاژ و استخراج آب از چاه، سطح آب زیرزمینی در اطراف چاه به‌تدریج پایین رفته، فرورفتگی مخروطی‌شکلی در سطح ایستابی آب اطراف چاه ایجاد می‌شود. بر اثر پایین‌رفتن سطح آب در اطراف چاه، جریان طبیعی آب زیرزمینی تغییر کرده و آب اطراف و نقاط دورتر با سرعتی بیشتر به سمت چاه جریان ‌یافته و یک مخروط افت* که رأس آن در چاه و قاعده آن در سطح ایستابی آب است، ایجاد می‌شود. با گذشت زمان از سرعت بزرگ‌شدن مخروط افت کاسته می‌شود و سرانجام پس از سپری‌ شدن مدت‌زمانی، مخروط افت به‌صورت پایدار درمی‌آید. در زمین‌های با نفوذ‌پذیری زیاد، مانند شن و ماسه، شعاع مخروط افت، زیاد و ارتفاع آن یا افت عمودی در چاه، کم است و مخروط، شکل بشقابی دارد. در زمین‌های با نفوذپذیری کم، مانند رس و سیلت، شعاع مخروط افت، کم و ارتفاع آن، زیاد است و مخروط، حالت کله‌قندی دارد. شعاع مخروط افت را شعاع تأثیر چاه می‌گویند. شعاع تأثیر چاه بستگی به دبی ‌چاه، مدت پمپاژ و خصوصیات سفره دارد.
به علت نفوذ چاه‌های عمیق به عمق سفره آب، بر هم کنش تأثیر دو یا چند چاه عمیق بر یکدیگر و بر سطح سفره آب می‌تواند بسیار ملموس و بازدارنده باشد. نمای شماتیک چنین پدیده‌ای برای دو چاه فرضی در شکل (1) ترسیم شده است. چنانچه ملاحظه می‌شود، سطح ایستابی آب در هر یک از دو چاه مجاور مشغول بهره‌برداری از یک سفره آبی، به مراتب پایین‌تر از حالتی است که هریک از آنها به‌تنهایی مشغول بهره‌برداری از همان سفره باشند. به‌علاوه، شعاع تأثیر کارکرد آنها در سفره نیز به‌مراتب بزرگ‌تر خواهد بود.
گفتنی است که رفتار این پدیده تابع منحنی‌ای است که آن را منحنی هوبرت* نامیده‌اند. این پدیده باعث کاهش آبدهی بیشتر چاه‌ها و خشکیدن قنوات احداث‌شده در آن سفره آبی خواهد شد. این ویژگی منفی چاه‌هاي عمیق، ضمن آنکه می‌تواند موجب توسعه کشاورزي در کوتاه‌مدت شود، عامل اصلی بروز تنش و تعارض میان بهره‌برداران یک سفره آبی و حتی بین نسل‌هاي متوالی آنها است. با پایین‌تر‌رفتن ارتفاع تراز آب، منابع آب زیرزمینی اطمینان‌پذیری کمتری در مواقع بحرانی مثل دوره‌های خشک دارند.
پیامدهای اصلی پایین رفتن سطح آب‌های زیرزمینی عبارتند از:
نشست زمین: بهره‌برداری بیش‌از‌حد باعث خالی‌شدن خلل و فرج آبرفت‌ها از آب و ایجاد فضای خالی بین دانه‌ای می‌شود. به‌این‌ترتیب فضاهای بین‌ذره‌ای که قبلاً از آب پر شده بودند، خالی می‌شوند و هوا جایگزین آب می‌شود. چون هوا مانند آب، تحمل وزن لایه‌های بالایی را ندارد کم‌کم فضای بین ذرات خاک بر اثر عملکرد نیروی ثقل ناشی از وزن طبقات بالایی زمین، بسته شده و خاک متراکم می‌شود. در اثر این فشردگی، ظرفیت آبخوان به صورت برگشت‌ناپذیری کاهش می‌یابد.
با توجه به ناهمگن‌بودن بافت خاک سفره‌های آب، معمولا نشست زمین در همه جهات به‌صورت یکنواخت اتفاق نیفتاده، باعث کج‌شدن جدار چاه‌ها، خارج‌شدن تجهیزات آبکشی از حالت تراز، بروز نقص فنی در آنها و کاهش عمر چاه‌های آب می‌شود. به‌علاوه، نشست غیر‌یکنواخت زمین می‌تواند باعث ایجاد درز و شکاف‌های وسیع و عمیق در اراضی کشاورزی، ساختمان‌ها، تأسیسات شهری و روستایی و آسیب‌دیدن تأسیسات زیر‌بنایی نظیر راه‌ها، پل‌ها، ریل‌های راه‌آهن و خطوط لوله انتقال آب و حامل‌های انرژی شود.
نشست، همچنین ممکن است به‌صورت فروریزش محلی چاه‌ها (Sinkhole) در نواحی‌ای که زیر آبخوان سنگ آهک، دولومیت و دیگر سنگ‌های قابل انحلال قرار دارد، به‌وقوع بپیوندد.
نشست زمین بر اثر اضافه‌برداشت از سفره‌های آب در برخی نقاط دنیا نظیر شهر نیواورلینز (New‌Orleans) در ایالات متحده، باعث شده این شهر که زمانی ارتفاعی بیشتر از سطح دریا داشت، امروزه به پایین‌تر از سطح دریا فرورفته و در نتیجه، زمینه ویرانی شدید شهر بر اثر وقوع توفان‌های سیل‌آسا فراهم شود. متأسفانه، این پدیده را می‌توان در بخش‌های مهمی از ایران نیز نظیر دشت‌های استان‌های کرمان، یزد، همدان و خراسان‌رضوی نیز مشاهده کرد که این موضوع، پایداری بهره‌برداری از آب‌های زیرزمینی و تأسیسات این مناطق را با خطرات جدی مواجه کرده است.
نفوذ (برگشت) آب‌های شور به آبخوان: همان‌گونه‌که می‌دانیم، خروجی منابع آب زیرزمینی در اغلب دشت‌ها به پهنه‌های مردابی، دریاچه‌ها یا دریاهای باز، و به‌طور‌کلی اکوسیستم‌های آبی، مختوم می‌شود که منابع آبِ موجود در آنها، شور یا لب شور است. با توجه به اینکه آب شیرین، چگالی کمتری نسبت به آب شور دارد، آب شیرین در بالای آب زیرزمینی شور قرار می‌گیرد. در شرایط طبیعی، مرز بین آب شور و آب شیرین به یک نقطه تعادل می‌رسد. وقتی آب از یک سفره آب زیرزمینی که نزدیک آب زیرزمینی شور است، پمپاژ می‌شود، مرز آب شیرین و شور حرکت خواهد کرد. اگر مرز بین آب شور و شیرین به اندازه‌ای جابه‌جا شود که برخی از چاه‌ها را دربر بگیرد، چنین چاهی شور خواهد شد.
در صورت بهره‌برداری بیشتر از حد مجاز و افت سطح ایستابی در آبخوان‌های آب شیرین، شیب منابع آب زیرزمینی که به‌طورطبیعی از طرف سفره آب شیرین به سمت آب‌های شور است، معکوس شده و این پدیده موجب نفوذ (برگشت) آب‌های شور به داخل آبخوان‌های آب شیرین می‌شود و چنانچه بهره‌برداری غیرمجاز ادامه یابد و افت سطح ایستابی متوقف نشود، میزان و دامنه نفوذ آب‌های شور نیز اضافه شده و این فرایند نهایتا به چاه‌های بهره‌برداری از منابع زیرزمینی رسیده و بهره‌برداری از آنها را تحت تأثیر قرار می‌دهد‌. متأسفانه پدیده نفوذ آب شور در بخش‌هایی از مناطق کویری و حتی ساحلی در ایران مشاهده شده است. همچنین در دشت‌ها به‌علت اینکه لایه‌ها یا طبقات بالایی از آب سبک‌تر و شیرین‌تر‌ی برخوردارند، اضافه بهره‌برداری باعث تخلیه لایه‌های آب شیرین و برداشت از لایه‌های زیرین، که املاح بیشتری دارند، می‌شود. افزایش املاح نیز خورند‌گی و رسوب‌گذاری در تأسیسات بهره‌برداری را به دنبال دارد.
کاهش آبدهی و عمر چاه‌های موجود: ازآنجایی‌که عمق چاه‌های حفر‌شده اغلب فقط بخشی از منطقه اشباع را شامل می‌شود، با افت سطح ایستابی و فشار هیدرواستاتیکی*، عملا میزان بهره‌برداری به‌تدریج کاهش یافته و صاحبان چاه‌ها به منظور جبران آبدهی چاه، مرتبا درخواست جابه‌جایی چاه و حفاری اضافی (کف‌شکنی) را برای تأمین آبدهی به میزان قبلی می‌کنند. در نتیجه کج‌شدن جدار چاه‌ها، خارج‌شدن تجهیزات آبکشی از حالت تراز و بروز نقص فنی در چاه‌ها، موجبات کاهش عمر آنها فراهم می‌شود. افت مداوم سطح آب علاوه بر تحمیل هزینه و انرژی بیشتر برای بهره‌برداری به میزان ثابت، تخلیه و نهایتا کاهش ظرفیت کل آبخوان را به همراه دارد.
آلودگی منابع آب زیرزمینی: به‌طور‌محلی، سرعت جابه‌جایی آب زیرزمینی آلوده و شانس اینکه آب زیرزمینی آلوده از طریق یک چاه دارای پمپ برداشت شود، افزایش می‌یابد. به‌علاوه، کیفیت آب زیرزمینی در برابر سوءمدیریت کاربری آب و زمین، روش‌های دفع فاضلاب و پسماندها و آلودگی‌های تصادفی آسیب‌پذیر است. به دلیل سرعت معمولا کُند حرکت آب زیرزمینی، حرکت آلودگی و گسترش آن نیز کُند است. بعد از آلوده‌شدن این مخازن، حتی اگر منبع آلودگی فعال نباشد، زمان طولانی و هزینه‌های زیادی، برای رسیدن به شرایط بهتری از کیفیت لازم است.
اثرات زیست محیطی: به‌علت تبادل دوسویه بین آب‌های سطحی و زیرزمینی در نواحی‌ای که سطح آب زیرزمینی همسطح زمین باشد، افت سطح آب در بسیاری از سفره‌های آب زیرزمینی باعث کاهش و خشکیدگی منابع آب سطحی نظیر رودخانه‌ها و دریاچه‌ها و خشکیدگی رطوبت خاک در ناحیه غیراشباع خاک شده است. این پدیده به نوبه خود، اکوسیستم‌های موجود در این مناطق و نواحی را به‌صورت مخربی متأثر می‌کند. خشک‌شدن تدریجی دریاچه ارومیه و رودخانه زاینده‌رود در ایران، نمونه‌هایی از این تخریب بشر است.
افرایش مناقشات بهره‌برداران: اقدامات و فعاليت‌هايي كه در زمينه كاربري و كنترل منابع آب میان مصرف‌کنندگان و در مصارف مختلف صورت مي‌گيرد، مي‌تواند با يكديگر تقابل و تناقض داشته و بالقوه مسائل و پيچيدگي‌هاي زيادي را به‌وجود آورد. برخی از منابع آب در شرایطی در دسترس جامعه قرار می‌گیرند که حقوق بهره‌برداران را نمی‌توان از تعرض دیگران به راحتی مصون داشت و این تعرض موجب کاهش منابع در دسترس و آثار و پیامدهای منفی بر صاحبان حقوق و جامعه می‌شود. معمولا ممکن است مقامات مسئول صدور مجوز بهره‌برداری از منابع آب زیرزمینی، برای صدور مجوزهای جدید در مناطقی که تعادل تغذیه و برداشت آب آنها برقرار نیست، تحت فشار باشند و یا برداشت غیرقانونی از این سفره‌ها انجام پذیرد. این اضافه برداشت‌ها موجبات اضرار به حقوق بهره‌برداران موجود را فراهم می‌سازد. در مناطقی که جریان‌های سطحی از منابع آب زیرزمینی تغذیه می‌شوند، کاهش در جریان پایه آب سطحی در نتیجه کاهش ذخایر آب زیرزمینی، تأمین حقابه‌های موجود آب سطحی را نیز با مشکلات زیادی روبه‌‌رو می‌کند. خشک‌سالی نیز می‌تواند تأثیرات ماندگاری بر شرایط آبخوان باقی بگذارد. ازجمله یک عکس‌العمل معمول در دوره‌های خشک‌سالی حفر چاه‌های بیشتر است که تداوم بهره‌برداری از این چاه‌ها، از جمله تغییرات دائمی در شرایط سفره است که موجبات افزایش مناقشات در حقوق بهره‌برداری از منابع آب باقی‌مانده را فراهم می‌کند.

تحولات تکنولوژیک در استخراج آب زیرزمینی و ارزان‌بودن انرژی، باعث تسهیلِ تجاوز به حقوق بهره‌برداران قبلی و نسل‌های آینده شده است.
با توجه به ساختار چاه‌هاي دستی و شیوه استخراج آب از آنها، بهره‌برداري از آنها تأثیري بر سطح آب در سفره‌هاي زیرزمینی نمی‌گذارد. استحصال آب از قنوات نیز بر اساس توازن طبیعی لایه‌هاي آبدار و متناسب با بیلان آبی سفره صورت می‌گیرد؛ بنابراین بهره‌برداري از قنوات نمی‌تواند جز به‌صورت جزئی و محلی موجب افت سطح ایستابی آب در سفره شود. چاه نیمه‌عمیق نیز نمی‌توانست چندان موجب کاهش سطح سفره آبی شود. بهره‌برداري از چاه‌هاي عمیق با امکان مکش بیش‌از‌حد آب از اعماق زمین، می‌تواند در نهایت منجر به افت شدید سطح عمومی سفره آب در دشت شود.
با آغاز پمپاژ و استخراج آب از چاه، سطح آب زیرزمینی در اطراف چاه به‌تدریج پایین رفته، فرورفتگی مخروطی‌شکلی در سطح ایستابی آب اطراف چاه ایجاد می‌شود. بر اثر پایین‌رفتن سطح آب در اطراف چاه، جریان طبیعی آب زیرزمینی تغییر کرده و آب اطراف و نقاط دورتر با سرعتی بیشتر به سمت چاه جریان ‌یافته و یک مخروط افت* که رأس آن در چاه و قاعده آن در سطح ایستابی آب است، ایجاد می‌شود. با گذشت زمان از سرعت بزرگ‌شدن مخروط افت کاسته می‌شود و سرانجام پس از سپری‌ شدن مدت‌زمانی، مخروط افت به‌صورت پایدار درمی‌آید. در زمین‌های با نفوذ‌پذیری زیاد، مانند شن و ماسه، شعاع مخروط افت، زیاد و ارتفاع آن یا افت عمودی در چاه، کم است و مخروط، شکل بشقابی دارد. در زمین‌های با نفوذپذیری کم، مانند رس و سیلت، شعاع مخروط افت، کم و ارتفاع آن، زیاد است و مخروط، حالت کله‌قندی دارد. شعاع مخروط افت را شعاع تأثیر چاه می‌گویند. شعاع تأثیر چاه بستگی به دبی ‌چاه، مدت پمپاژ و خصوصیات سفره دارد.
به علت نفوذ چاه‌های عمیق به عمق سفره آب، بر هم کنش تأثیر دو یا چند چاه عمیق بر یکدیگر و بر سطح سفره آب می‌تواند بسیار ملموس و بازدارنده باشد. نمای شماتیک چنین پدیده‌ای برای دو چاه فرضی در شکل (1) ترسیم شده است. چنانچه ملاحظه می‌شود، سطح ایستابی آب در هر یک از دو چاه مجاور مشغول بهره‌برداری از یک سفره آبی، به مراتب پایین‌تر از حالتی است که هریک از آنها به‌تنهایی مشغول بهره‌برداری از همان سفره باشند. به‌علاوه، شعاع تأثیر کارکرد آنها در سفره نیز به‌مراتب بزرگ‌تر خواهد بود.
گفتنی است که رفتار این پدیده تابع منحنی‌ای است که آن را منحنی هوبرت* نامیده‌اند. این پدیده باعث کاهش آبدهی بیشتر چاه‌ها و خشکیدن قنوات احداث‌شده در آن سفره آبی خواهد شد. این ویژگی منفی چاه‌هاي عمیق، ضمن آنکه می‌تواند موجب توسعه کشاورزي در کوتاه‌مدت شود، عامل اصلی بروز تنش و تعارض میان بهره‌برداران یک سفره آبی و حتی بین نسل‌هاي متوالی آنها است. با پایین‌تر‌رفتن ارتفاع تراز آب، منابع آب زیرزمینی اطمینان‌پذیری کمتری در مواقع بحرانی مثل دوره‌های خشک دارند.
پیامدهای اصلی پایین رفتن سطح آب‌های زیرزمینی عبارتند از:
نشست زمین: بهره‌برداری بیش‌از‌حد باعث خالی‌شدن خلل و فرج آبرفت‌ها از آب و ایجاد فضای خالی بین دانه‌ای می‌شود. به‌این‌ترتیب فضاهای بین‌ذره‌ای که قبلاً از آب پر شده بودند، خالی می‌شوند و هوا جایگزین آب می‌شود. چون هوا مانند آب، تحمل وزن لایه‌های بالایی را ندارد کم‌کم فضای بین ذرات خاک بر اثر عملکرد نیروی ثقل ناشی از وزن طبقات بالایی زمین، بسته شده و خاک متراکم می‌شود. در اثر این فشردگی، ظرفیت آبخوان به صورت برگشت‌ناپذیری کاهش می‌یابد.
با توجه به ناهمگن‌بودن بافت خاک سفره‌های آب، معمولا نشست زمین در همه جهات به‌صورت یکنواخت اتفاق نیفتاده، باعث کج‌شدن جدار چاه‌ها، خارج‌شدن تجهیزات آبکشی از حالت تراز، بروز نقص فنی در آنها و کاهش عمر چاه‌های آب می‌شود. به‌علاوه، نشست غیر‌یکنواخت زمین می‌تواند باعث ایجاد درز و شکاف‌های وسیع و عمیق در اراضی کشاورزی، ساختمان‌ها، تأسیسات شهری و روستایی و آسیب‌دیدن تأسیسات زیر‌بنایی نظیر راه‌ها، پل‌ها، ریل‌های راه‌آهن و خطوط لوله انتقال آب و حامل‌های انرژی شود.
نشست، همچنین ممکن است به‌صورت فروریزش محلی چاه‌ها (Sinkhole) در نواحی‌ای که زیر آبخوان سنگ آهک، دولومیت و دیگر سنگ‌های قابل انحلال قرار دارد، به‌وقوع بپیوندد.
نشست زمین بر اثر اضافه‌برداشت از سفره‌های آب در برخی نقاط دنیا نظیر شهر نیواورلینز (New‌Orleans) در ایالات متحده، باعث شده این شهر که زمانی ارتفاعی بیشتر از سطح دریا داشت، امروزه به پایین‌تر از سطح دریا فرورفته و در نتیجه، زمینه ویرانی شدید شهر بر اثر وقوع توفان‌های سیل‌آسا فراهم شود. متأسفانه، این پدیده را می‌توان در بخش‌های مهمی از ایران نیز نظیر دشت‌های استان‌های کرمان، یزد، همدان و خراسان‌رضوی نیز مشاهده کرد که این موضوع، پایداری بهره‌برداری از آب‌های زیرزمینی و تأسیسات این مناطق را با خطرات جدی مواجه کرده است.
نفوذ (برگشت) آب‌های شور به آبخوان: همان‌گونه‌که می‌دانیم، خروجی منابع آب زیرزمینی در اغلب دشت‌ها به پهنه‌های مردابی، دریاچه‌ها یا دریاهای باز، و به‌طور‌کلی اکوسیستم‌های آبی، مختوم می‌شود که منابع آبِ موجود در آنها، شور یا لب شور است. با توجه به اینکه آب شیرین، چگالی کمتری نسبت به آب شور دارد، آب شیرین در بالای آب زیرزمینی شور قرار می‌گیرد. در شرایط طبیعی، مرز بین آب شور و آب شیرین به یک نقطه تعادل می‌رسد. وقتی آب از یک سفره آب زیرزمینی که نزدیک آب زیرزمینی شور است، پمپاژ می‌شود، مرز آب شیرین و شور حرکت خواهد کرد. اگر مرز بین آب شور و شیرین به اندازه‌ای جابه‌جا شود که برخی از چاه‌ها را دربر بگیرد، چنین چاهی شور خواهد شد.
در صورت بهره‌برداری بیشتر از حد مجاز و افت سطح ایستابی در آبخوان‌های آب شیرین، شیب منابع آب زیرزمینی که به‌طورطبیعی از طرف سفره آب شیرین به سمت آب‌های شور است، معکوس شده و این پدیده موجب نفوذ (برگشت) آب‌های شور به داخل آبخوان‌های آب شیرین می‌شود و چنانچه بهره‌برداری غیرمجاز ادامه یابد و افت سطح ایستابی متوقف نشود، میزان و دامنه نفوذ آب‌های شور نیز اضافه شده و این فرایند نهایتا به چاه‌های بهره‌برداری از منابع زیرزمینی رسیده و بهره‌برداری از آنها را تحت تأثیر قرار می‌دهد‌. متأسفانه پدیده نفوذ آب شور در بخش‌هایی از مناطق کویری و حتی ساحلی در ایران مشاهده شده است. همچنین در دشت‌ها به‌علت اینکه لایه‌ها یا طبقات بالایی از آب سبک‌تر و شیرین‌تر‌ی برخوردارند، اضافه بهره‌برداری باعث تخلیه لایه‌های آب شیرین و برداشت از لایه‌های زیرین، که املاح بیشتری دارند، می‌شود. افزایش املاح نیز خورند‌گی و رسوب‌گذاری در تأسیسات بهره‌برداری را به دنبال دارد.
کاهش آبدهی و عمر چاه‌های موجود: ازآنجایی‌که عمق چاه‌های حفر‌شده اغلب فقط بخشی از منطقه اشباع را شامل می‌شود، با افت سطح ایستابی و فشار هیدرواستاتیکی*، عملا میزان بهره‌برداری به‌تدریج کاهش یافته و صاحبان چاه‌ها به منظور جبران آبدهی چاه، مرتبا درخواست جابه‌جایی چاه و حفاری اضافی (کف‌شکنی) را برای تأمین آبدهی به میزان قبلی می‌کنند. در نتیجه کج‌شدن جدار چاه‌ها، خارج‌شدن تجهیزات آبکشی از حالت تراز و بروز نقص فنی در چاه‌ها، موجبات کاهش عمر آنها فراهم می‌شود. افت مداوم سطح آب علاوه بر تحمیل هزینه و انرژی بیشتر برای بهره‌برداری به میزان ثابت، تخلیه و نهایتا کاهش ظرفیت کل آبخوان را به همراه دارد.
آلودگی منابع آب زیرزمینی: به‌طور‌محلی، سرعت جابه‌جایی آب زیرزمینی آلوده و شانس اینکه آب زیرزمینی آلوده از طریق یک چاه دارای پمپ برداشت شود، افزایش می‌یابد. به‌علاوه، کیفیت آب زیرزمینی در برابر سوءمدیریت کاربری آب و زمین، روش‌های دفع فاضلاب و پسماندها و آلودگی‌های تصادفی آسیب‌پذیر است. به دلیل سرعت معمولا کُند حرکت آب زیرزمینی، حرکت آلودگی و گسترش آن نیز کُند است. بعد از آلوده‌شدن این مخازن، حتی اگر منبع آلودگی فعال نباشد، زمان طولانی و هزینه‌های زیادی، برای رسیدن به شرایط بهتری از کیفیت لازم است.
اثرات زیست محیطی: به‌علت تبادل دوسویه بین آب‌های سطحی و زیرزمینی در نواحی‌ای که سطح آب زیرزمینی همسطح زمین باشد، افت سطح آب در بسیاری از سفره‌های آب زیرزمینی باعث کاهش و خشکیدگی منابع آب سطحی نظیر رودخانه‌ها و دریاچه‌ها و خشکیدگی رطوبت خاک در ناحیه غیراشباع خاک شده است. این پدیده به نوبه خود، اکوسیستم‌های موجود در این مناطق و نواحی را به‌صورت مخربی متأثر می‌کند. خشک‌شدن تدریجی دریاچه ارومیه و رودخانه زاینده‌رود در ایران، نمونه‌هایی از این تخریب بشر است.
افرایش مناقشات بهره‌برداران: اقدامات و فعاليت‌هايي كه در زمينه كاربري و كنترل منابع آب میان مصرف‌کنندگان و در مصارف مختلف صورت مي‌گيرد، مي‌تواند با يكديگر تقابل و تناقض داشته و بالقوه مسائل و پيچيدگي‌هاي زيادي را به‌وجود آورد. برخی از منابع آب در شرایطی در دسترس جامعه قرار می‌گیرند که حقوق بهره‌برداران را نمی‌توان از تعرض دیگران به راحتی مصون داشت و این تعرض موجب کاهش منابع در دسترس و آثار و پیامدهای منفی بر صاحبان حقوق و جامعه می‌شود. معمولا ممکن است مقامات مسئول صدور مجوز بهره‌برداری از منابع آب زیرزمینی، برای صدور مجوزهای جدید در مناطقی که تعادل تغذیه و برداشت آب آنها برقرار نیست، تحت فشار باشند و یا برداشت غیرقانونی از این سفره‌ها انجام پذیرد. این اضافه برداشت‌ها موجبات اضرار به حقوق بهره‌برداران موجود را فراهم می‌سازد. در مناطقی که جریان‌های سطحی از منابع آب زیرزمینی تغذیه می‌شوند، کاهش در جریان پایه آب سطحی در نتیجه کاهش ذخایر آب زیرزمینی، تأمین حقابه‌های موجود آب سطحی را نیز با مشکلات زیادی روبه‌‌رو می‌کند. خشک‌سالی نیز می‌تواند تأثیرات ماندگاری بر شرایط آبخوان باقی بگذارد. ازجمله یک عکس‌العمل معمول در دوره‌های خشک‌سالی حفر چاه‌های بیشتر است که تداوم بهره‌برداری از این چاه‌ها، از جمله تغییرات دائمی در شرایط سفره است که موجبات افزایش مناقشات در حقوق بهره‌برداری از منابع آب باقی‌مانده را فراهم می‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.