|

در حاشیه طرح‌های سدسازی

زندگی خشکیده بر تن دریاچه‌ها

شیرین سعیدی.روزنامه‌نگار

«زندگی خشک می‌شود حتی اگر تو هم به آن دل نبندی». این جمله را بارها و بارها از زبان کسانی شنیده‌ایم که زیست‌بوم و حفظ آن را از واجبات برای زندگی بهتر و حتی توسعه کشور می‌دانند. از آب‌و‌هوا و جغرافیای ایران همیشه به‌عنوان یک کشور نیمه‌خشک و خشک با هوای نیمه‌گرمسیری یاد می‌شود که بیشتر مناطق آن هم خشک است (حدود 70 درصد)؛ به‌خصوص منطقه بزرگی که در کویر لوت و در فلات مرکزی ایران است. به‌همین‌دلیل هم ایران از دیرباز بیشتر به آب‌های زیرزمینی و شبکه آب‌رسانی از طریق قنات‌ها و رودهای محلی متکی بوده و ذخیره آب به شیوه آب‌انبار هم از همین شیوه ناشی می‌شده است. در برخی موارد هم آب همیشه یک پای ثابت دعواهای بین اقوام و قبیله‌ها بوده است.
پراکندگی جمعیت در ایران نیز رابطه مستقیمی با آب و زمین‌های قابل‌کشت و دسترسی به آب داشته است. این شیوه تا سالیان سال حتی پس از مدرن‌شدن و شیوع تمدن و شهر‌نشینی هم ادامه داشته است. گذر زمان و تغییر آب‌وهوا، تغییر سیاست‌های شهرسازی و صنعتی‌شدن ایران، افزایش کنترل‌نشده جمعیت، مهاجرت‌های بی‌رویه و بدون اصول که به‌شدت پراکندگی جمعیت را در نواحی مختلف برهم زده ازجمله عواملی هستند که توازن استفاده از آب را برهم زده و به‌شدت به بحران آب و زودتر‌رسیدن به نقطه بحران دامن زده است.
در بین عوامل یاد‌شده تغییر سیاست‌گذاری برای توسعه شهرها و استفاده از آب که پیامد افزایش ناهنجار جمعیت در دهه 60 بوده بیشترین تأثیر را برای شروع بحران داشته است. بحرانی که با سد‌سازی، استفاده ناهمگون از دریاچه‌ها و تالاب‌ها، احداث سدهای محلی و کوچک بر روی رودهای حوضه آبریز دریاچه‌ها و تالاب‌ها تشدید شده است. متأسفانه بیشتر این پروژه‌های احداث سد و احیانا احداث پل، لطمه‌های جبران‌ناپذیری به شیوه استفاده از آب و محیط‌زیست زده است. پروژه‌هایی مانند سد سیوند، سیمره، گتوند، احداث پل روی دریاچه ارومیه، احداث تونل انحرافی کوهرنگ و بردن آب زاینده‌رود، خشک‌شدن زاینده‌رود، تالاب گاو‌خونی، تالاب انزلی، دریاچه فامور، پریشان، بختگان، هامون، بسته‌شدن رودخانه هیرمند از سرچشمه به دلیل ندادن حقابه، افت شدید آب دریاچه زریوار، استفاده و تأسیس صنایع آب‌بر مانند تولید فولاد در نواحی خشک و کم‌آب و هزاران مورد دیگر که گفتنش داغ بیشتری بر دلمان می‌گذارد و بس.
سد سیمره با تأخیر

باتوجه‌به اقلیم خشک ایران بسیاری از جغرافی‌دانان و زیست‌شناسان معتقدند که در جایی مانند ایران باتوجه‌به گستردگی خشکی و گرما احداث سد -حداقل در همه جای ایران و بر روی هر رودخانه‌اش- مناسب نیست. بااین‌همه چیزی حدود هزارو 330 سد در حال بهره‌برداری و مطالعه در کشور وجود دارد و وزارت جهاد کشاورزی با احداث 361 سد رکورد‌دار احداث در کشور است (منبع آمار شرکت مدیریت منابع آب ایران- معاونت طرح و توسعه است). دراین‌بین بسیاری از سدها و پروژه‌های عمرانی اجرا‌شده در تخریب زیست‌بوم و بر‌هم‌زدن تعادل در چرخه آب مؤثر بوده‌اند؛ سدهایی مانند سد گتوند یا سیوند.
یکی از سدهایی که از زمان ساخت تا آبگیری‌اش با هزار مکافات همراه بود و سال‌ها پس از ساخت آبگیری شد سد سیمره برای تولید برق و ذخیره آب بود. این سد در شهرستان بدره استان ایلام قرار دارد و با حداقل هزار میلیارد تومان هزینه، احداث شد اما اعتبار نهایی آن به حدود 1.8 میلیارد تومان رسید. سد سیمره یکی از بزرگ‌ترین پروژه‌های سدسازی در استان ایلام بود که احداث آن حدود 18 سال طول کشید و سرانجام در سال 90 به بهره‌برداری رسید. با آبگیری این سد محوطه باستانی وسیعی در پشت این سد به زیر آب رفت و بخش مهمی از اقتصاد منطقه را مختل کرد. ضمن اینکه بهره‌برداری و به‌پایان‌رسیدن این سد به دلیل طولانی‌بودن زمانش جغرافیای کشاورزی و اشتغال را هم برهم زده بود و بخشی از کشاورزان یا حاضر نبودند بر سر زمین‌های خود بازگردند یا دیگر زمینی وجود نداشت که بر سر آن بازگردند؛ زیرا بخش مهمی از زمین‌ها زیر آب رفته بود. نقل شده که در زمان آبگیری سد بیش از 10 هزار ماهی به دلیل آبگیری زود‌هنگام و نبود اکسیژن در آب تلف شدند و تا مدت‌ها آب دریاچه پشت سد سیمره کدر و تیره‌رنگ با بوی نامطبوع بود.
سد گتوند علیا
سد گتوند نیز یکی از بزرگ‌ترین سدهای ایران و آخرین سد قابل‌احداث ایران روی رود کارون است. حتی برای این سد، سمفونی بزرگ کارون توسط مجید انتظامی ساخته شد اما هیچ‌کس از هزینه ساخت این سمفونی نامی نبرد و از پیگیری یا اجرای کنسرت این اثر هم خبری نشد. این سد هم با هزینه دو هزار میلیارد تومان احداث شد (البته برای سد و نیروگاه هر دو با هم) که تا پایان اجرای طرح به 2.5 میلیارد تومان هم می‌رسد. این طرح هم در زمان ساخت و هم در زمان آبگیری با حاشیه‌های زیادی همراه بود. نخست به دلیل اینکه این طرح، بخش عظیمی از گذرگاه‌ها و مناطق تاریخی این حوزه را به زیر آب می‌برد و بخشی از اقتصاد منطقه را با مشکل مواجه می‌کرد. از‌طرف‌دیگر گفته‌شد که برای این سد جا‌نمایی صحیحی نشده و پس از آبگیری این سد هم حرف‌های بسیاری بر سر آن بود؛ یک تپه نمکی بزرگ زیر دریاچه این سد وجود دارد. گرچه این تپه نمکی با لایه ضخیمی از یک پتوی رسی پوشانده شده ولی در صورت نشت یا شکستن این پتو، دریاچه شور می‌شد. به‌طوری‌که شوری لایه‌های زیرین این دریاچه بیش از شوری آب خلیج‌فارس می‌شد.
سد سیوند و آب دادن پاسارگاد
سد سیوند هم از‌جمله سدهای پرسروصدا و جنجال‌برانگیز است و هنوز هم بسیاری از حافظان محیط‌زیست در پی آن هستند که بتوانند این سد را خراب کنند. این سد بر روی رودخانه سیوند در مجاورت شهرستان پارسه و بنای تاریخی پاسارگاد است. زمانی که قرار بود این سد ساخته شود بارها هشدار داده شد که با آبگیری این سد هزاران هکتار زمین کشاورزی مرغوب، حدود هشت هزار اصله درخت 500 ساله، تنگه تاریخی و باستانی بلاغی به زیر آب خواهد رفت. این در حالی است که ساخت سد سیوند نیز بیش از 14 سال طول کشید. مبلغ اولیه قرارداد این سد 12 میلیارد تومان بود اما به دلیل طولانی‌شدن مطالعات تکمیلی و اجرائی (مرحله دوم) با 5.5 میلیارد تومان ترمیم مبلغ اولیه (طبق مصوبه‌ شورای‌عالی فنی) به حدود 17.5 میلیارد تومان رسید. با افزودن مبالغ تعدیل سالیانه‌ نرخ‌ها به علت تورم، جمع مبلغ پرداخت‌شده به پیمانکار تاکنون بالغ بر ۴۵ میلیارد تومان شد؛ اما برای تکمیل‌شدن سد، حدود سه تا چهار میلیارد تومان دیگر به این پروژه تزریق شد. در‌حالی‌که بسیاری از اقلیم‌شناسان و حتی خود کشاورزان این منطقه معتقد بودند به‌جای احداث سد اگر اجازه ورود گردشگر به این منطقه را می‌دادند و افراد بومی می‌توانستند گردشگران را پذیرایی کنند دیگر نیاز به کشاورزی‌کردن و حتی احداث سد روی این رودخانه نبود؛ زیرا با این کار به بهترین نحو، اقتصاد منطقه و اشتغال تأمین می‌شد. از‌این‌گذشته با این کار به بنای تاریخی پاسارگاد نیز که در معرض خطر آب‌گرفتگی قرار دارد و هنوز هم مشکل رطوبت بیش‌از‌حد این بنای تاریخی برطرف نشده است.
بخت سیاه دریاچه‌ها
قصه پردرد آب و خشکیدن زمین هنوز هم ادامه دارد. بر اساس آخرین آمارها بیش از 40 دریاچه و تالاب در شرف خشکیدن هستند و این غیر از تالاب‌ها و دریاچه‌هایی همچون ارومیه، هامون، انزلی، گاوخونی، پریشان، چغاخور، شادگان، طشک، گندمان و هورالعظیم است که در سال‌های اخیر خشک یا با بحران کم‌آبی مواجه شده‌اند. دریاچه‌هایی مثل مهارلو که حتی پس از خشکیدن هم از هجوم خودروها در امان نبوده‌اند و خودروها بر تن خشک دریاچه تاخته‌اند و هجوم ریزگردهای نمکی و غیرنمکی را باعث شده‌اند. همه اینها غیر از هزینه‌هایی است که برای خشک‌شدن این زیست‌بوم‌ها بر کشور و اقتصاد ملی تحمیل شده است. نمونه‌هایی که در اینجا به آن اشاره شد فقط بخش بسیار کوچکی از خشکیدن دریاچه‌ها یا آبگیری سدهایی است که بیش از منفعت‌داشتن، زیست‌بوم را تخریب کرده‌اند. بسیاری از طرح‌های عمرانی اجرا‌شده با هزینه‌های گزاف مالی و هزینه‌های دوچندان زیست‌محیطی از جیب مردم پرداخت شده است.
احداث پل میان‌گذر ارومیه
پل میان‌گذر ارومیه هم گرچه سد نبود اما از‌جمله پروژه‌هایی بود که بیش از 30 سال طول کشید و بارها سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی با ساخت یا ادامه این طرح مخالفت کرد. پس از انحلال سازمان مدیریت دولت وقت با جدیت بسیار این طرح را پیگیری کرد و آخرین ضربه ر ا بر پیکره بی‌رمق این دریاچه زد. در سال‌هایی که دولت نهم و دهم سعی داشت تا این پروژه را به پایان برساند حدود 40 میلیارد تومان برای این طرح هزینه شد و فقط 40 درصد کار آماده شد؛ اما برای به‌پایان‌رساندن و خشکاندن این دریاچه حدود 60 میلیارد تومان دیگر هم نیاز است! در این میان هیچ‌کسی نگفت با صرف بیش از صد میلیارد تومان هزینه و نهایت صرفه‌جویی شش تا هفت میلیون دلار سوخت چرا باید چنین طرحی اجرا شود. طرحی که امروز فقط برای احیای دریاچه ارومیه بین پنج تا هفت میلیارد دلار و حدود هشت تا 10 سال زمان نیاز است. البته این رقم‌ها غیر از مبالغ هنگفتی است که برای پاک‌کردن پیامدهای خشکاندن دریاچه ارومیه متوجه ایران و کشورهای منطقه است.

«زندگی خشک می‌شود حتی اگر تو هم به آن دل نبندی». این جمله را بارها و بارها از زبان کسانی شنیده‌ایم که زیست‌بوم و حفظ آن را از واجبات برای زندگی بهتر و حتی توسعه کشور می‌دانند. از آب‌و‌هوا و جغرافیای ایران همیشه به‌عنوان یک کشور نیمه‌خشک و خشک با هوای نیمه‌گرمسیری یاد می‌شود که بیشتر مناطق آن هم خشک است (حدود 70 درصد)؛ به‌خصوص منطقه بزرگی که در کویر لوت و در فلات مرکزی ایران است. به‌همین‌دلیل هم ایران از دیرباز بیشتر به آب‌های زیرزمینی و شبکه آب‌رسانی از طریق قنات‌ها و رودهای محلی متکی بوده و ذخیره آب به شیوه آب‌انبار هم از همین شیوه ناشی می‌شده است. در برخی موارد هم آب همیشه یک پای ثابت دعواهای بین اقوام و قبیله‌ها بوده است.
پراکندگی جمعیت در ایران نیز رابطه مستقیمی با آب و زمین‌های قابل‌کشت و دسترسی به آب داشته است. این شیوه تا سالیان سال حتی پس از مدرن‌شدن و شیوع تمدن و شهر‌نشینی هم ادامه داشته است. گذر زمان و تغییر آب‌وهوا، تغییر سیاست‌های شهرسازی و صنعتی‌شدن ایران، افزایش کنترل‌نشده جمعیت، مهاجرت‌های بی‌رویه و بدون اصول که به‌شدت پراکندگی جمعیت را در نواحی مختلف برهم زده ازجمله عواملی هستند که توازن استفاده از آب را برهم زده و به‌شدت به بحران آب و زودتر‌رسیدن به نقطه بحران دامن زده است.
در بین عوامل یاد‌شده تغییر سیاست‌گذاری برای توسعه شهرها و استفاده از آب که پیامد افزایش ناهنجار جمعیت در دهه 60 بوده بیشترین تأثیر را برای شروع بحران داشته است. بحرانی که با سد‌سازی، استفاده ناهمگون از دریاچه‌ها و تالاب‌ها، احداث سدهای محلی و کوچک بر روی رودهای حوضه آبریز دریاچه‌ها و تالاب‌ها تشدید شده است. متأسفانه بیشتر این پروژه‌های احداث سد و احیانا احداث پل، لطمه‌های جبران‌ناپذیری به شیوه استفاده از آب و محیط‌زیست زده است. پروژه‌هایی مانند سد سیوند، سیمره، گتوند، احداث پل روی دریاچه ارومیه، احداث تونل انحرافی کوهرنگ و بردن آب زاینده‌رود، خشک‌شدن زاینده‌رود، تالاب گاو‌خونی، تالاب انزلی، دریاچه فامور، پریشان، بختگان، هامون، بسته‌شدن رودخانه هیرمند از سرچشمه به دلیل ندادن حقابه، افت شدید آب دریاچه زریوار، استفاده و تأسیس صنایع آب‌بر مانند تولید فولاد در نواحی خشک و کم‌آب و هزاران مورد دیگر که گفتنش داغ بیشتری بر دلمان می‌گذارد و بس.
سد سیمره با تأخیر

باتوجه‌به اقلیم خشک ایران بسیاری از جغرافی‌دانان و زیست‌شناسان معتقدند که در جایی مانند ایران باتوجه‌به گستردگی خشکی و گرما احداث سد -حداقل در همه جای ایران و بر روی هر رودخانه‌اش- مناسب نیست. بااین‌همه چیزی حدود هزارو 330 سد در حال بهره‌برداری و مطالعه در کشور وجود دارد و وزارت جهاد کشاورزی با احداث 361 سد رکورد‌دار احداث در کشور است (منبع آمار شرکت مدیریت منابع آب ایران- معاونت طرح و توسعه است). دراین‌بین بسیاری از سدها و پروژه‌های عمرانی اجرا‌شده در تخریب زیست‌بوم و بر‌هم‌زدن تعادل در چرخه آب مؤثر بوده‌اند؛ سدهایی مانند سد گتوند یا سیوند.
یکی از سدهایی که از زمان ساخت تا آبگیری‌اش با هزار مکافات همراه بود و سال‌ها پس از ساخت آبگیری شد سد سیمره برای تولید برق و ذخیره آب بود. این سد در شهرستان بدره استان ایلام قرار دارد و با حداقل هزار میلیارد تومان هزینه، احداث شد اما اعتبار نهایی آن به حدود 1.8 میلیارد تومان رسید. سد سیمره یکی از بزرگ‌ترین پروژه‌های سدسازی در استان ایلام بود که احداث آن حدود 18 سال طول کشید و سرانجام در سال 90 به بهره‌برداری رسید. با آبگیری این سد محوطه باستانی وسیعی در پشت این سد به زیر آب رفت و بخش مهمی از اقتصاد منطقه را مختل کرد. ضمن اینکه بهره‌برداری و به‌پایان‌رسیدن این سد به دلیل طولانی‌بودن زمانش جغرافیای کشاورزی و اشتغال را هم برهم زده بود و بخشی از کشاورزان یا حاضر نبودند بر سر زمین‌های خود بازگردند یا دیگر زمینی وجود نداشت که بر سر آن بازگردند؛ زیرا بخش مهمی از زمین‌ها زیر آب رفته بود. نقل شده که در زمان آبگیری سد بیش از 10 هزار ماهی به دلیل آبگیری زود‌هنگام و نبود اکسیژن در آب تلف شدند و تا مدت‌ها آب دریاچه پشت سد سیمره کدر و تیره‌رنگ با بوی نامطبوع بود.
سد گتوند علیا
سد گتوند نیز یکی از بزرگ‌ترین سدهای ایران و آخرین سد قابل‌احداث ایران روی رود کارون است. حتی برای این سد، سمفونی بزرگ کارون توسط مجید انتظامی ساخته شد اما هیچ‌کس از هزینه ساخت این سمفونی نامی نبرد و از پیگیری یا اجرای کنسرت این اثر هم خبری نشد. این سد هم با هزینه دو هزار میلیارد تومان احداث شد (البته برای سد و نیروگاه هر دو با هم) که تا پایان اجرای طرح به 2.5 میلیارد تومان هم می‌رسد. این طرح هم در زمان ساخت و هم در زمان آبگیری با حاشیه‌های زیادی همراه بود. نخست به دلیل اینکه این طرح، بخش عظیمی از گذرگاه‌ها و مناطق تاریخی این حوزه را به زیر آب می‌برد و بخشی از اقتصاد منطقه را با مشکل مواجه می‌کرد. از‌طرف‌دیگر گفته‌شد که برای این سد جا‌نمایی صحیحی نشده و پس از آبگیری این سد هم حرف‌های بسیاری بر سر آن بود؛ یک تپه نمکی بزرگ زیر دریاچه این سد وجود دارد. گرچه این تپه نمکی با لایه ضخیمی از یک پتوی رسی پوشانده شده ولی در صورت نشت یا شکستن این پتو، دریاچه شور می‌شد. به‌طوری‌که شوری لایه‌های زیرین این دریاچه بیش از شوری آب خلیج‌فارس می‌شد.
سد سیوند و آب دادن پاسارگاد
سد سیوند هم از‌جمله سدهای پرسروصدا و جنجال‌برانگیز است و هنوز هم بسیاری از حافظان محیط‌زیست در پی آن هستند که بتوانند این سد را خراب کنند. این سد بر روی رودخانه سیوند در مجاورت شهرستان پارسه و بنای تاریخی پاسارگاد است. زمانی که قرار بود این سد ساخته شود بارها هشدار داده شد که با آبگیری این سد هزاران هکتار زمین کشاورزی مرغوب، حدود هشت هزار اصله درخت 500 ساله، تنگه تاریخی و باستانی بلاغی به زیر آب خواهد رفت. این در حالی است که ساخت سد سیوند نیز بیش از 14 سال طول کشید. مبلغ اولیه قرارداد این سد 12 میلیارد تومان بود اما به دلیل طولانی‌شدن مطالعات تکمیلی و اجرائی (مرحله دوم) با 5.5 میلیارد تومان ترمیم مبلغ اولیه (طبق مصوبه‌ شورای‌عالی فنی) به حدود 17.5 میلیارد تومان رسید. با افزودن مبالغ تعدیل سالیانه‌ نرخ‌ها به علت تورم، جمع مبلغ پرداخت‌شده به پیمانکار تاکنون بالغ بر ۴۵ میلیارد تومان شد؛ اما برای تکمیل‌شدن سد، حدود سه تا چهار میلیارد تومان دیگر به این پروژه تزریق شد. در‌حالی‌که بسیاری از اقلیم‌شناسان و حتی خود کشاورزان این منطقه معتقد بودند به‌جای احداث سد اگر اجازه ورود گردشگر به این منطقه را می‌دادند و افراد بومی می‌توانستند گردشگران را پذیرایی کنند دیگر نیاز به کشاورزی‌کردن و حتی احداث سد روی این رودخانه نبود؛ زیرا با این کار به بهترین نحو، اقتصاد منطقه و اشتغال تأمین می‌شد. از‌این‌گذشته با این کار به بنای تاریخی پاسارگاد نیز که در معرض خطر آب‌گرفتگی قرار دارد و هنوز هم مشکل رطوبت بیش‌از‌حد این بنای تاریخی برطرف نشده است.
بخت سیاه دریاچه‌ها
قصه پردرد آب و خشکیدن زمین هنوز هم ادامه دارد. بر اساس آخرین آمارها بیش از 40 دریاچه و تالاب در شرف خشکیدن هستند و این غیر از تالاب‌ها و دریاچه‌هایی همچون ارومیه، هامون، انزلی، گاوخونی، پریشان، چغاخور، شادگان، طشک، گندمان و هورالعظیم است که در سال‌های اخیر خشک یا با بحران کم‌آبی مواجه شده‌اند. دریاچه‌هایی مثل مهارلو که حتی پس از خشکیدن هم از هجوم خودروها در امان نبوده‌اند و خودروها بر تن خشک دریاچه تاخته‌اند و هجوم ریزگردهای نمکی و غیرنمکی را باعث شده‌اند. همه اینها غیر از هزینه‌هایی است که برای خشک‌شدن این زیست‌بوم‌ها بر کشور و اقتصاد ملی تحمیل شده است. نمونه‌هایی که در اینجا به آن اشاره شد فقط بخش بسیار کوچکی از خشکیدن دریاچه‌ها یا آبگیری سدهایی است که بیش از منفعت‌داشتن، زیست‌بوم را تخریب کرده‌اند. بسیاری از طرح‌های عمرانی اجرا‌شده با هزینه‌های گزاف مالی و هزینه‌های دوچندان زیست‌محیطی از جیب مردم پرداخت شده است.
احداث پل میان‌گذر ارومیه
پل میان‌گذر ارومیه هم گرچه سد نبود اما از‌جمله پروژه‌هایی بود که بیش از 30 سال طول کشید و بارها سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی با ساخت یا ادامه این طرح مخالفت کرد. پس از انحلال سازمان مدیریت دولت وقت با جدیت بسیار این طرح را پیگیری کرد و آخرین ضربه ر ا بر پیکره بی‌رمق این دریاچه زد. در سال‌هایی که دولت نهم و دهم سعی داشت تا این پروژه را به پایان برساند حدود 40 میلیارد تومان برای این طرح هزینه شد و فقط 40 درصد کار آماده شد؛ اما برای به‌پایان‌رساندن و خشکاندن این دریاچه حدود 60 میلیارد تومان دیگر هم نیاز است! در این میان هیچ‌کسی نگفت با صرف بیش از صد میلیارد تومان هزینه و نهایت صرفه‌جویی شش تا هفت میلیون دلار سوخت چرا باید چنین طرحی اجرا شود. طرحی که امروز فقط برای احیای دریاچه ارومیه بین پنج تا هفت میلیارد دلار و حدود هشت تا 10 سال زمان نیاز است. البته این رقم‌ها غیر از مبالغ هنگفتی است که برای پاک‌کردن پیامدهای خشکاندن دریاچه ارومیه متوجه ایران و کشورهای منطقه است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.