|

جغرافیای بحران آب

حمید پشتوان.پژوهشگر مدیریت منابع آب

کاهش ذخایر آب زیرزمینی، تهدیدی بسیار جدی برای امنیت آبی کشورها به شمار می‌آید، اما به نظر می‌رسد چندان جدی گرفته نشده است.
برداشت آب از منابع آب زیرزمینی-آب ذخیره‌شده در زیر سطح زمین در سفره‌ها- حدود 33 درصد کل برداشت جهانی آب را تشکیل می‌دهد. برای بیش از دو میلیارد نفر در سطح جهان، آب زیرزمینی منبع اصلی تأمین آب است، در‌حالی‌که بیش از نیمی از آب آبیاری برای تولید جهانی غذا از منابع آب زیرزمینی تأمین می‌شود.
افزون‌بر‌این، آب زیرزمینی در مواقع خشک‌سالی، اصلی‌ترین ذخیره‌ استراتژیک به شمار می‌آید. همانند پس‌انداز در بانک که در روز مبادا به کار می‌آید، آب زیرزمینی نیز در دوران فقر باران و برف به کمک جوامع می‌آید؛ بنابراین، بدون یک ذخیره آب زیرزمینی پایدار، امنیت آبی جهان با ریسک بسیار بزرگ‌تری در مقایسه با تصور کنونی از آن روبرو خواهد بود.
جای بسی شگفتی است که آب زیرزمینی با وجود اهمیت حیاتی آن برای ذخایر آبی جهان، در مقایسه با منابع رؤیت‌پذیرتر آب سطحی در رودخانه‌ها و مخازن، مدیریت درخور جایگاه خود را شاهد نبوده است. در برخی مناطق جهان، پایش و مدیریت آب زیرزمینی در پایین‌ترین سطح کیفی قرار دارد. در کشورهای در‌حال‌توسعه، غالبا نظارت وجود ندارد.
این وضعیت، آب زیرزمینی را در اذهان به منبعی که بی‌حساب‌وکتاب قابل‌برداشت است تبدیل کرده؛ صاحبان اراضی نیز با حفر چاه‌، دسترسی تقریبا نامحدود به آب زیرزمینی پیدا می‌کنند. برخی کشورها مانند هند، حتی هزینه‌های برق مورد‌نیاز برای پمپاژ آب از چاه را نیز یارانه می‌دهند تا مشوقی برای تولید کشاورزی بیشتر باشد، غافل از اینکه تولید بیشتر به ازای اُفت سطح آب زیرزمینی به دست آمده است.
در‌نتیجه، بیشتر آبخوان‌های مهم در مناطق خشک و نیمه‌خشک جهان، یعنی مناطقی که اتکای زیادی به آب زیرزمینی دارند، به‌سرعت خالی‌ می‌شوند. آب زیرزمینی با آهنگی بسیار بیشتر از تغذیه طبیعی آبخوان پمپاژ می‌شود؛ به بیانی دیگر همانند یک ماده معدنی تمام‌شدنی استخراج می‌شود و تجدیدشدنی نیست. این روند به‌وضوح در تمام مناطق جهان در کشورهای چین، استرالیا، آفریقا، آمریکای جنوبی، ایالات‌متحده، هند و خاورمیانه مشاهده می‌شود (شکل 1). تقریبا همه این سفره‌ها در مناطق اصلی تولید کشاورزی جهان قرار دارند.
تغییر اقلیم و تغییرات توأم با آن در چرخه آب، چالش‌های آتی تأمین آب را بسیار پیچیده‌تر می‌کند. تغییر الگوهای بارش و تغذیه آب زیرزمینی و افزایش سیل و خشک‌سالی، از‌جمله شناخته‌شده‌ترین اثرات تغییر اقلیم هستند و تردیدی برای تغییر نگرش در شیوه کنونی مدیریت آب باقی نمی‌گذارند. پیش‌بینی‌ها حکایت از آن دارند که به سبب تغییر اقلیم، نواحی باران‌خیز جهان شاهد باران بیشتر خواهند بود و نواحی خشک و کم‌باران جهان، اقلیم خشک‌تر و کم‌باران‌تری را تجربه خواهند کرد (و تغذیه محدود کنونی هم کاهش می‌یابد)؛ بنابراین باید ظهور «ثروتمندان» و «محرومان» را در سیمای جهانی آب در آینده انتظار داشت.
همان‌طور که ملاحظه خواهید کرد(در شکل 1)، ایران در زمره کشورهایی است که در موضوع «خالی‌شدن آب زیرزمینی» در بالاترین سطح قرار دارد.
افزون‌بر‌این، چون پاسخ طبیعی انسان به خشک‌سالی، پمپاژ آب زیرزمینی بیشتر است، خالی‌شدن مستمر آب زیرزمینی به احتمال بیشتری، روند خشک‌شدن مناطق خشک را تسریع خواهد کرد، مشکلی که با رشد زیاد جمعیت در همین مناطق، تشدید خواهد شد.
پیامدهای خالی‌شدن آب زیرزمینی فراتر از صرفا کاهش حجم آب شیرین خواهد بود. وقتی سطح آب زیرزمینی پائین می‌رود، چاه‌ها خشک می‌شوند و برای رسیدن به آب باید تا عمق بیشتری حفر شوند. کیفیت آب زیرزمینی کاهش می‌یابد و هزینه پمپاژ آب از عمق بیشتر افزایش می‌یابد. در‌این‌میان مسئله نابرابری نیز به وجود می‌آید، چرا‌که همه افراد نمی‌توانند هزینه‌های مرتبط با حفر چاه‌های عمیق‌تر را متحمل شوند؛ هزینه‌های انرژی بیشتر برای پمپاژ آب زیرزمینی از عمق بیشتر و تصفیه آبی که غالبا در قسمت‌های عمیق‌تر آبخوان‌ها کیفیت پایین‌تری دارد. نشست سطح زمین، نفوذ آب دریا، کاهش جریان رودخانه، خشک‌شدن چشمه‌ها، تالاب‌ها و خسارت‌های اکولوژیکی، از دیگر پیامدهای ناخواسته خالی‌شدن سفره‌های آب زیرزمینی هستند.
درک چرایی تنزل وضعیت ذخایر آب زیرزمینی، گام نخست برای حفاظت آنها در آینده است. رشد سریع و بی‌برنامه جمعیت و ارتقای کیفیت زندگی، به همراه افزایش تقاضای غذا و انرژی، فشار بسیار زیادی را بر منابع محدود آب زیرزمینی وارد می‌آورند.
عامل اثرگذار دیگری که در وضعیت کنونی آب زیرزمینی گفتنی است، قوانین و سیاست‌های آبی هستند. بیشتر آنها به دورانی تعلق دارند که درک امروزی از روابط تنگاتنگ آب سطحی و آب زیرزمینی وجود نداشته است.
به‌همین‌صورت، درکِ رو به تکامل ما از تغییر اقلیم، پدیده نسبتا جدیدی است و به‌تازگی تأثیر خود را بر تصمیمات ملی و منطقه‌ای مدیریت آب آغاز کرده است. به‌بیانی‌دیگر، ضرورت گنجاندن آب زیرزمینی در چارچوب جامع مدیریت آب که مبتنی بر واقعیت کاهش آتی در آب سطحی تجدیدپذیر در مناطق خشک و نیمه‌خشک جهان باشد، تنها در این اواخر مسجل شده است.
چه باید کرد؟
در‌حالی‌که بازگرداندن اقلیم به شرایط گذشته و آثار تغییر اقلیم بر منابع آب زیرزمینی برای بشر امکان‌پذیر نیست، مدیریت دورانی که بحران آب زیرزمینی بر آن سایه افکنده امکان‌پذیر است، به شرط آنکه توجه بی‌درنگ جهانیان به چندین گام اساسی زیر معطوف شود:
گام نخست، پذیرفتن این واقعیت است که در برخی بخش‌های جهان، به‌ویژه در مناطق خشک، آب بسیار بیشتری نسبت به حجم تجدیدپذیر سالانه مصرف می‌شود. بارش، ذوب برف و جریان رودخانه، دیگر برای تأمین نیازهای مختلف (و در حال رقابت) جامعه کافی نیست. چون شکاف میان عرضه و تقاضا معمولا با برداشت از منابع آب زیرزمینی تجدیدناپذیر جبران می‌شود، حتی بیشتر در دوره خشک‌سالی، ذخایر آب زیرزمینی در برخی آبخوان‌های مهم در عرض چند دهه پایان خواهد یافت. باید به افسانه بی‌پایانی و بی‌حساب‌و‌کتاب‌بودن که بر مصرف آب زیرزمینی سیطره دارد پایان داده شود.
در گام نخست، تلویحا به ضرورت کارآیی بسیار بیشتر مصرف آب در کشاورزی اشاره شده است. در سطح جهان، کشاورزی نزدیک به 80 درصد مصرف آب را به خود اختصاص می‌دهد و همان‌گونه که در بالا گفته شد، حداقل نیمی از آب آبیاری از سفره‌های آب زیرزمینی تأمین می‌شود. حتی اندکی ارتقای کارایی مصرف آب در کشاورزی، مصرف آب زیرزمینی را به شکل چشمگیری کاهش خواهد داد؛ از‌سویی‌دیگر، آب موجود برای محیط‎زیست، شهرها، تولید انرژی، صنعت و رشد اقتصادی را افزایش خواهد داد. تجربه برخی کشورها در این زمینه بسیار امیدوارکننده‌ است.
دوم، تعداد بسیار اندکی از آبخوان‌های مهم، مانند مخازن نفت کاملا مطالعه شده‌اند. در‌نتیجه، حجم آب زیرزمینی ناشناخته است. بیشتر ارقام منتشرشده درباره موجودی آب زیرزمینی، نه بر اساس شناخت واقعی میدانی، بلکه بر فرضیات تردیدبرانگیز درباره ضخامت و تخلخل آبخوان مبتنی هستند. در‌نتیجه، برآوردهای موجود درباره ذخیره آب زیرزمینی در یک آبخوان‌ خاص تا چندین برابر تفاوت دارند. به‌بیانی‌دیگر، عدم قطعیت حجم ذخیره موجود آب زیرزمینی، هم درباره آبخوان‌های معین و هم در سطح جهانی، به حدی بالا است که به‌هیچ‌وجه پذیرفتنی نیست. مطالعه هیدروژئولوژیکی آبخوان‌های مهم جهان که بر اساس آنها حجم آب زیرزمینی ذخیره‌شده مشخص خواهد شد و نیز چگونگی تغییرات کیفیت با افزایش عمق و شناخت کامل خصوصیات آبخوان، با وضع مطلوب فاصله زیادی دارد.
سوم، آب سطحی و آب زیرزمینی باید تلفیقی مدیریت شوند و «یک منبع» در نظر گرفته شوند. رفتار با این دو منبع به‌عنوان پیکره‌های جدا‌از‌هم به دورانی بازمی‌گردد که دانش ما از سیستم‌های هیدرولوژیکی محدود بود؛ اما امروز ازنظر علمی توجیه‌ناپذیر است. اکنون به‌خوبی می‌دانیم که خالی‌شدن آب زیرزمینی به کاهش جریان رودخانه منجر می‌شود و انحراف بیش‌ازاندازه جریان رودخانه، تغذیه آب زیرزمینی را محدود می‌کند. برای نمونه برخی از رودخانه‌های بزرگ جهان مانند کلرادو، ایندوس و رودخانه زرد به دلیل برداشت و تخصیص بیش‌از‌حد آب، از‌جمله پمپاژ بیش‌از‌حد آب زیرزمینی به اقیانوس نمی‌رسند.
چهارم، سطح آب زیرزمینی و نیز برداشت‌ از آبخوان‌ها باید اندازه‌گیری و پایش شوند؛ مهم‌تر از آن، داده‌ها باید به اشتراک گذاشته شود. درغیراین‌صورت، مدیریت اثربخش آبخوان‌های مشترک ناممکن است. سیاست انکار داده‌های مربوط به وضعیت آبخوان‌های مشترک میان استان‌ها، ایالت‌ها یا کشورها، با پیشرفت‌های جدید در فنون دورسنجی ماهواره‌ای بی‌معناست. اکنون ماهواره‌ها می‌توانند تغییرات ذخیره آب زیرزمینی را پایش کنند، بنابراین خودداری از انتشار و اشتراک‌گذاری داده‌ها، راه به جایی نمی‌برد.
پنجم، اذعان به اهمیت بنیادی آب زیرزمینی به‌عنوان عنصری حیاتی از ذخایر ملی و بین‌المللی آب. در‌حالی‌که توافقات موجود میان ‌ایالت‌ها و کشورها برای تقسیم آب‌های سطحی در رودخانه‌ها و دریاچه‌ها فراوان است، ولی درباره آب زیرزمینی چنین نیست. واقعیت آن است که شرایط لازم برای بهره‌برداری مسالمت‌آمیز از منابع آب زیرزمینی مشترک هنوز مهیا نیست.
برای نمونه، مطالعات اخیر درباره حوضه آبریز کلرادو در غرب ایالات‌متحده و حوضه‌های آبریز دجله‌و‌فرات در خاورمیانه نشان می‌دهد که فقدان نظارت و توافق چندجانبه سبب شده است که منابع آب زیرزمینی با آهنگی سریع کاهش یابند.
اگر درباره این گام‌ها اقدامی صورت نگیرد، گریزی از پیامدهای هولناک آن نخواهد بود. بایستی پیوندهای تنگاتنگ اقتصاد جهانی، مسائل ژئوپلیتیکی و روابط متقابل آب- انرژی- غذا را به رسمیت شناخت. نابودی آب زیرزمینی به کاهش قابل‌توجه تولید کشاورزی و تولید انرژی تبدیل خواهد شد؛ در‌این‌صورت باید شاهد افزایش ناگهانی قیمت غذا و عواقب عمیق اقتصادی و سیاسی آن باشیم.
تداوم کاهش موجودی آب زیرزمینی ممکن است ناآرامی‌های داخلی و تعارض‌های خشونت‌آمیز بین‌المللی را در مناطقی از جهان که هم‌اکنون تنش آبی را تجربه می‌کنند به وجود آورد. از شمال آفریقا تا خاورمیانه و جنوب آسیا، مناطقی که حفاری تا بیش از دو کیلومتر برای رسیدن به آب زیرزمینی متداول است، به احتمال فراوان نابودی آب زیرزمینی می‌تواند آتش تعارض را برافروزد.
مدیریت بحران جهانی آب زیرزمینی نیازمند آگاهی‌بخشی عمومی درباره مسائل حیاتی مذکور است. اقدامات معرفی‌شده در بالا گام‌های مهمی در این جهت به شمار می‌آیند. وقتی مسئولان، منتخبان و تصمیم‌گیران امور آب و محیط‌زیست و مردم، وضعیت منابع آب و نحوه‌ تأثیرپذیری از تغییر اقلیم، بهره‌برداری بیش‌ازحد و رشد جمعیت را درک کنند، ضرورت اقدام جدی آشکار خواهد شد. درک همه‌جانبه اهمیت آب زیرزمینی برای ذخیره و امنیت جهانی آب، برای مدیریت بحران جهانی آب زیرزمینی و بهبود اساسی مدیریت منابع آب برای نسل‌های آتی، اهمیت بنیادی دارد.
منابع
1- Wada, Y., L. P. H. van Beek, C. M. van Kempen, J. W. T. M. Reckman, S. Vasak, and M. F. P. Bierkens (2010), Global depletion of groundwater resources, Geophys. Res. Lett., 37, L20402, doi: 10.1029/2010GL044571.
2- J. S. Famiglietti (2014), the global groundwater crisis, Nature Climate Change, Vol 4, November 2014.

کاهش ذخایر آب زیرزمینی، تهدیدی بسیار جدی برای امنیت آبی کشورها به شمار می‌آید، اما به نظر می‌رسد چندان جدی گرفته نشده است.
برداشت آب از منابع آب زیرزمینی-آب ذخیره‌شده در زیر سطح زمین در سفره‌ها- حدود 33 درصد کل برداشت جهانی آب را تشکیل می‌دهد. برای بیش از دو میلیارد نفر در سطح جهان، آب زیرزمینی منبع اصلی تأمین آب است، در‌حالی‌که بیش از نیمی از آب آبیاری برای تولید جهانی غذا از منابع آب زیرزمینی تأمین می‌شود.
افزون‌بر‌این، آب زیرزمینی در مواقع خشک‌سالی، اصلی‌ترین ذخیره‌ استراتژیک به شمار می‌آید. همانند پس‌انداز در بانک که در روز مبادا به کار می‌آید، آب زیرزمینی نیز در دوران فقر باران و برف به کمک جوامع می‌آید؛ بنابراین، بدون یک ذخیره آب زیرزمینی پایدار، امنیت آبی جهان با ریسک بسیار بزرگ‌تری در مقایسه با تصور کنونی از آن روبرو خواهد بود.
جای بسی شگفتی است که آب زیرزمینی با وجود اهمیت حیاتی آن برای ذخایر آبی جهان، در مقایسه با منابع رؤیت‌پذیرتر آب سطحی در رودخانه‌ها و مخازن، مدیریت درخور جایگاه خود را شاهد نبوده است. در برخی مناطق جهان، پایش و مدیریت آب زیرزمینی در پایین‌ترین سطح کیفی قرار دارد. در کشورهای در‌حال‌توسعه، غالبا نظارت وجود ندارد.
این وضعیت، آب زیرزمینی را در اذهان به منبعی که بی‌حساب‌وکتاب قابل‌برداشت است تبدیل کرده؛ صاحبان اراضی نیز با حفر چاه‌، دسترسی تقریبا نامحدود به آب زیرزمینی پیدا می‌کنند. برخی کشورها مانند هند، حتی هزینه‌های برق مورد‌نیاز برای پمپاژ آب از چاه را نیز یارانه می‌دهند تا مشوقی برای تولید کشاورزی بیشتر باشد، غافل از اینکه تولید بیشتر به ازای اُفت سطح آب زیرزمینی به دست آمده است.
در‌نتیجه، بیشتر آبخوان‌های مهم در مناطق خشک و نیمه‌خشک جهان، یعنی مناطقی که اتکای زیادی به آب زیرزمینی دارند، به‌سرعت خالی‌ می‌شوند. آب زیرزمینی با آهنگی بسیار بیشتر از تغذیه طبیعی آبخوان پمپاژ می‌شود؛ به بیانی دیگر همانند یک ماده معدنی تمام‌شدنی استخراج می‌شود و تجدیدشدنی نیست. این روند به‌وضوح در تمام مناطق جهان در کشورهای چین، استرالیا، آفریقا، آمریکای جنوبی، ایالات‌متحده، هند و خاورمیانه مشاهده می‌شود (شکل 1). تقریبا همه این سفره‌ها در مناطق اصلی تولید کشاورزی جهان قرار دارند.
تغییر اقلیم و تغییرات توأم با آن در چرخه آب، چالش‌های آتی تأمین آب را بسیار پیچیده‌تر می‌کند. تغییر الگوهای بارش و تغذیه آب زیرزمینی و افزایش سیل و خشک‌سالی، از‌جمله شناخته‌شده‌ترین اثرات تغییر اقلیم هستند و تردیدی برای تغییر نگرش در شیوه کنونی مدیریت آب باقی نمی‌گذارند. پیش‌بینی‌ها حکایت از آن دارند که به سبب تغییر اقلیم، نواحی باران‌خیز جهان شاهد باران بیشتر خواهند بود و نواحی خشک و کم‌باران جهان، اقلیم خشک‌تر و کم‌باران‌تری را تجربه خواهند کرد (و تغذیه محدود کنونی هم کاهش می‌یابد)؛ بنابراین باید ظهور «ثروتمندان» و «محرومان» را در سیمای جهانی آب در آینده انتظار داشت.
همان‌طور که ملاحظه خواهید کرد(در شکل 1)، ایران در زمره کشورهایی است که در موضوع «خالی‌شدن آب زیرزمینی» در بالاترین سطح قرار دارد.
افزون‌بر‌این، چون پاسخ طبیعی انسان به خشک‌سالی، پمپاژ آب زیرزمینی بیشتر است، خالی‌شدن مستمر آب زیرزمینی به احتمال بیشتری، روند خشک‌شدن مناطق خشک را تسریع خواهد کرد، مشکلی که با رشد زیاد جمعیت در همین مناطق، تشدید خواهد شد.
پیامدهای خالی‌شدن آب زیرزمینی فراتر از صرفا کاهش حجم آب شیرین خواهد بود. وقتی سطح آب زیرزمینی پائین می‌رود، چاه‌ها خشک می‌شوند و برای رسیدن به آب باید تا عمق بیشتری حفر شوند. کیفیت آب زیرزمینی کاهش می‌یابد و هزینه پمپاژ آب از عمق بیشتر افزایش می‌یابد. در‌این‌میان مسئله نابرابری نیز به وجود می‌آید، چرا‌که همه افراد نمی‌توانند هزینه‌های مرتبط با حفر چاه‌های عمیق‌تر را متحمل شوند؛ هزینه‌های انرژی بیشتر برای پمپاژ آب زیرزمینی از عمق بیشتر و تصفیه آبی که غالبا در قسمت‌های عمیق‌تر آبخوان‌ها کیفیت پایین‌تری دارد. نشست سطح زمین، نفوذ آب دریا، کاهش جریان رودخانه، خشک‌شدن چشمه‌ها، تالاب‌ها و خسارت‌های اکولوژیکی، از دیگر پیامدهای ناخواسته خالی‌شدن سفره‌های آب زیرزمینی هستند.
درک چرایی تنزل وضعیت ذخایر آب زیرزمینی، گام نخست برای حفاظت آنها در آینده است. رشد سریع و بی‌برنامه جمعیت و ارتقای کیفیت زندگی، به همراه افزایش تقاضای غذا و انرژی، فشار بسیار زیادی را بر منابع محدود آب زیرزمینی وارد می‌آورند.
عامل اثرگذار دیگری که در وضعیت کنونی آب زیرزمینی گفتنی است، قوانین و سیاست‌های آبی هستند. بیشتر آنها به دورانی تعلق دارند که درک امروزی از روابط تنگاتنگ آب سطحی و آب زیرزمینی وجود نداشته است.
به‌همین‌صورت، درکِ رو به تکامل ما از تغییر اقلیم، پدیده نسبتا جدیدی است و به‌تازگی تأثیر خود را بر تصمیمات ملی و منطقه‌ای مدیریت آب آغاز کرده است. به‌بیانی‌دیگر، ضرورت گنجاندن آب زیرزمینی در چارچوب جامع مدیریت آب که مبتنی بر واقعیت کاهش آتی در آب سطحی تجدیدپذیر در مناطق خشک و نیمه‌خشک جهان باشد، تنها در این اواخر مسجل شده است.
چه باید کرد؟
در‌حالی‌که بازگرداندن اقلیم به شرایط گذشته و آثار تغییر اقلیم بر منابع آب زیرزمینی برای بشر امکان‌پذیر نیست، مدیریت دورانی که بحران آب زیرزمینی بر آن سایه افکنده امکان‌پذیر است، به شرط آنکه توجه بی‌درنگ جهانیان به چندین گام اساسی زیر معطوف شود:
گام نخست، پذیرفتن این واقعیت است که در برخی بخش‌های جهان، به‌ویژه در مناطق خشک، آب بسیار بیشتری نسبت به حجم تجدیدپذیر سالانه مصرف می‌شود. بارش، ذوب برف و جریان رودخانه، دیگر برای تأمین نیازهای مختلف (و در حال رقابت) جامعه کافی نیست. چون شکاف میان عرضه و تقاضا معمولا با برداشت از منابع آب زیرزمینی تجدیدناپذیر جبران می‌شود، حتی بیشتر در دوره خشک‌سالی، ذخایر آب زیرزمینی در برخی آبخوان‌های مهم در عرض چند دهه پایان خواهد یافت. باید به افسانه بی‌پایانی و بی‌حساب‌و‌کتاب‌بودن که بر مصرف آب زیرزمینی سیطره دارد پایان داده شود.
در گام نخست، تلویحا به ضرورت کارآیی بسیار بیشتر مصرف آب در کشاورزی اشاره شده است. در سطح جهان، کشاورزی نزدیک به 80 درصد مصرف آب را به خود اختصاص می‌دهد و همان‌گونه که در بالا گفته شد، حداقل نیمی از آب آبیاری از سفره‌های آب زیرزمینی تأمین می‌شود. حتی اندکی ارتقای کارایی مصرف آب در کشاورزی، مصرف آب زیرزمینی را به شکل چشمگیری کاهش خواهد داد؛ از‌سویی‌دیگر، آب موجود برای محیط‎زیست، شهرها، تولید انرژی، صنعت و رشد اقتصادی را افزایش خواهد داد. تجربه برخی کشورها در این زمینه بسیار امیدوارکننده‌ است.
دوم، تعداد بسیار اندکی از آبخوان‌های مهم، مانند مخازن نفت کاملا مطالعه شده‌اند. در‌نتیجه، حجم آب زیرزمینی ناشناخته است. بیشتر ارقام منتشرشده درباره موجودی آب زیرزمینی، نه بر اساس شناخت واقعی میدانی، بلکه بر فرضیات تردیدبرانگیز درباره ضخامت و تخلخل آبخوان مبتنی هستند. در‌نتیجه، برآوردهای موجود درباره ذخیره آب زیرزمینی در یک آبخوان‌ خاص تا چندین برابر تفاوت دارند. به‌بیانی‌دیگر، عدم قطعیت حجم ذخیره موجود آب زیرزمینی، هم درباره آبخوان‌های معین و هم در سطح جهانی، به حدی بالا است که به‌هیچ‌وجه پذیرفتنی نیست. مطالعه هیدروژئولوژیکی آبخوان‌های مهم جهان که بر اساس آنها حجم آب زیرزمینی ذخیره‌شده مشخص خواهد شد و نیز چگونگی تغییرات کیفیت با افزایش عمق و شناخت کامل خصوصیات آبخوان، با وضع مطلوب فاصله زیادی دارد.
سوم، آب سطحی و آب زیرزمینی باید تلفیقی مدیریت شوند و «یک منبع» در نظر گرفته شوند. رفتار با این دو منبع به‌عنوان پیکره‌های جدا‌از‌هم به دورانی بازمی‌گردد که دانش ما از سیستم‌های هیدرولوژیکی محدود بود؛ اما امروز ازنظر علمی توجیه‌ناپذیر است. اکنون به‌خوبی می‌دانیم که خالی‌شدن آب زیرزمینی به کاهش جریان رودخانه منجر می‌شود و انحراف بیش‌ازاندازه جریان رودخانه، تغذیه آب زیرزمینی را محدود می‌کند. برای نمونه برخی از رودخانه‌های بزرگ جهان مانند کلرادو، ایندوس و رودخانه زرد به دلیل برداشت و تخصیص بیش‌از‌حد آب، از‌جمله پمپاژ بیش‌از‌حد آب زیرزمینی به اقیانوس نمی‌رسند.
چهارم، سطح آب زیرزمینی و نیز برداشت‌ از آبخوان‌ها باید اندازه‌گیری و پایش شوند؛ مهم‌تر از آن، داده‌ها باید به اشتراک گذاشته شود. درغیراین‌صورت، مدیریت اثربخش آبخوان‌های مشترک ناممکن است. سیاست انکار داده‌های مربوط به وضعیت آبخوان‌های مشترک میان استان‌ها، ایالت‌ها یا کشورها، با پیشرفت‌های جدید در فنون دورسنجی ماهواره‌ای بی‌معناست. اکنون ماهواره‌ها می‌توانند تغییرات ذخیره آب زیرزمینی را پایش کنند، بنابراین خودداری از انتشار و اشتراک‌گذاری داده‌ها، راه به جایی نمی‌برد.
پنجم، اذعان به اهمیت بنیادی آب زیرزمینی به‌عنوان عنصری حیاتی از ذخایر ملی و بین‌المللی آب. در‌حالی‌که توافقات موجود میان ‌ایالت‌ها و کشورها برای تقسیم آب‌های سطحی در رودخانه‌ها و دریاچه‌ها فراوان است، ولی درباره آب زیرزمینی چنین نیست. واقعیت آن است که شرایط لازم برای بهره‌برداری مسالمت‌آمیز از منابع آب زیرزمینی مشترک هنوز مهیا نیست.
برای نمونه، مطالعات اخیر درباره حوضه آبریز کلرادو در غرب ایالات‌متحده و حوضه‌های آبریز دجله‌و‌فرات در خاورمیانه نشان می‌دهد که فقدان نظارت و توافق چندجانبه سبب شده است که منابع آب زیرزمینی با آهنگی سریع کاهش یابند.
اگر درباره این گام‌ها اقدامی صورت نگیرد، گریزی از پیامدهای هولناک آن نخواهد بود. بایستی پیوندهای تنگاتنگ اقتصاد جهانی، مسائل ژئوپلیتیکی و روابط متقابل آب- انرژی- غذا را به رسمیت شناخت. نابودی آب زیرزمینی به کاهش قابل‌توجه تولید کشاورزی و تولید انرژی تبدیل خواهد شد؛ در‌این‌صورت باید شاهد افزایش ناگهانی قیمت غذا و عواقب عمیق اقتصادی و سیاسی آن باشیم.
تداوم کاهش موجودی آب زیرزمینی ممکن است ناآرامی‌های داخلی و تعارض‌های خشونت‌آمیز بین‌المللی را در مناطقی از جهان که هم‌اکنون تنش آبی را تجربه می‌کنند به وجود آورد. از شمال آفریقا تا خاورمیانه و جنوب آسیا، مناطقی که حفاری تا بیش از دو کیلومتر برای رسیدن به آب زیرزمینی متداول است، به احتمال فراوان نابودی آب زیرزمینی می‌تواند آتش تعارض را برافروزد.
مدیریت بحران جهانی آب زیرزمینی نیازمند آگاهی‌بخشی عمومی درباره مسائل حیاتی مذکور است. اقدامات معرفی‌شده در بالا گام‌های مهمی در این جهت به شمار می‌آیند. وقتی مسئولان، منتخبان و تصمیم‌گیران امور آب و محیط‌زیست و مردم، وضعیت منابع آب و نحوه‌ تأثیرپذیری از تغییر اقلیم، بهره‌برداری بیش‌ازحد و رشد جمعیت را درک کنند، ضرورت اقدام جدی آشکار خواهد شد. درک همه‌جانبه اهمیت آب زیرزمینی برای ذخیره و امنیت جهانی آب، برای مدیریت بحران جهانی آب زیرزمینی و بهبود اساسی مدیریت منابع آب برای نسل‌های آتی، اهمیت بنیادی دارد.
منابع
1- Wada, Y., L. P. H. van Beek, C. M. van Kempen, J. W. T. M. Reckman, S. Vasak, and M. F. P. Bierkens (2010), Global depletion of groundwater resources, Geophys. Res. Lett., 37, L20402, doi: 10.1029/2010GL044571.
2- J. S. Famiglietti (2014), the global groundwater crisis, Nature Climate Change, Vol 4, November 2014.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.