|

پرسه‌زنی میان پرسش‌ها

رسول کمالی

نه این که فکر کنید من هم مثل کمیته شهروندی سعی دارم هویت طنازی همشهریان اصفهانیم را دنبال کنم، یا مثل دیالوگ‌های نمایش‌های کمدی اصفهان به هر قیمتی بخواهم مردم را بخندانم. نه ... اتفاقا خیلی هم جدی هستم. این را وقتی فهمیدم که با بعضی از دوستان همکارم روی صندلی‌های پارک نشسته بودیم و سعی داشتیم آخرین حرکت‌های نیمه‌جان زاینده‌رود را تماشا کنیم و تا آبگیری جدید تصویری از این مایع مباهات (!) را در ذهن‌هایمان بسپاریم.
مگر نه این که ما اصفهانی‌ها قدرت تصور بالایی داریم. می‌توانیم با چنان تصور خاصه و قدرتمندی اجزای شهر و حتی شهروندمان را تحلیل و تاویل کنیم که به ذهن هیچ ایرانی پایتخت‌نشینی نرسد.
چراکه علاقه‌مندیم از همه پیشی بگیریم. در اتوبان‌سازی، برج‌سازی، صنعت، سنت، کاسه آش و ... خلاصه این که عشق «ترین» داریم ... قرار بود از شهر و صورتش حرف بزنیم، از گرافیک شهری.
جدا که ظاهر اصفهان هم مانند ظاهر هر شهر پویای دیگر تغییر کرده است ... قبل«تر»ها اسمش شهر «گنبدهای فیروزه‌ای» بود. اما امروز شهر سلمان فارسی نام دارد ... پایتخت فرهنگی جهان اسلام ... گویی قبل«تر» از این، باز شهر چیزی برای خود، ظاهر یا کالبدش داشت: حداقل گنبد، فیروزه. حالا گنبد اگر به سنت یا مذهب ربط داشته باشد، فیروزه هم با اقلیم شهر و رنگ زاینده‌رود بی‌ارتباط نیست.
اما هیچ‌کدام از این القاب فعلی امکان ارجاع به وجوه واقعی یک شهر یا حداقل فیزیک آن شهر را ندارند.
این‌جاست که می‌گویم قدرت تصور بالایی داریم و می‌توانیم شهرمان را در یک لحظه از فیزیک خالی و به جهان و یا حداقل به نصف جهان تغییر دهیم.
شهر هم‌چنان به مدد تخیل گردانندگان آرمان‌شهری تصور می‌شود که در گذشته جستجو می‌شد! حالا گلی به جمال گذشته (من هم مثل همه ایرانی‌ها دوست دارم از گذشته‌ام راضی‌تر باشم!) که خلاقیت‌های شهریِ دوران صفوی رسیدن به این الگوی فرضی را مورد هدف قرار داده بود ... شاردن اصفهانِ قرن هفدهم را به‌سبب حفظ کرامت و در اولویت قراردادن سلامت جسمی و روانی انسان رونده و مانده در محیط از شهرهای اروپایی زمان خود مترقی‌تر می‌دید و البته مردمانش را ناراضی از وضعیت زمانه خود که دل در گروی دوران طلایی سلجوقی داشتند. باور می‌کنید که اصفهانی‌های دوران صفوی از این که بناهای سلجوقی -شما بخوانید ظاهر شهر- رو به تخریب بود و حکومت اهمیتی به ادامه حیات این کهنه‌آثار نمی‌داد ناراضی بوده باشند؟!
پس احتمالا سخن حاج‌سیاح کذب است که پس از دو دهه از ترک ایران در ورود به اصفهانِ دوران ظل‌السلطان این‌بار عمارت‌های صفوی را رو به انهدام می‌بیند و از مردمی شکوه می‌کند که تکه‌های این ابنیه را به‌عنوان عتیقه به خارجی‌ها می‌فروشند. اپیدمی نگاه آرمانی مثل اعتیاد خانمان‌برانداز است. آدم را کوله می‌کند.
یک طراح گرافیک روی یک کاغذ مناسب می‌تواند درست و اصولی طراحی کند ... دارم این حرف‌ها را با عصبانیت به دوست‌هایم می‌گویم که کم‌کم سوزشی در کمرم احساس می‌کنم. ابتدا فکر کردم که به‌خاطر عصبانیت باشد.
اما نه؛ از گرمای واقعی میله‌های فلزی صندلی پارک است. وسط این حرف‌هاست که یک‌دفعه می‌گویم: «جدا شهرداری کی می‌خواهد صندلی‌های فلزی رو جمع کنه و چوبی یا سنگی‌اش کنه. آخه هر کسی روی این صندلی‌ها بشینه یا از سرما اذیت می‌شه یا از حرارت.»
اقلیم شهر این سال‌ها عوض شده است. تابستان‌های گرم«‌تر»، زمستان‌های خشک‌»تر»، بهارها و پاییزهای کوتاه ولی پرسوز و گدازتر. ایستادم تا کمی قدم بزنیم. توریستی که با دستمال دماغش رو گرفته بود تا بوی لجن ته رودخونه کمتر آزارش بده دوربینش را به من داد و گفت: «وود یو تِیک اِ فوتو». خیلی تلاش کردم که تلوزیون شهری در کادر سی‌و‌سه پل قرار نگیرد. به‌همین‌خاطر نیمی از پل در عکس حذف شد. ناخواسته به این فکر می‌کردم که «علی‌اکبر اصفهانی» آیا با آگاهی کامل و برای هارمونی و استتیک فضا از منظر ورودی شرقی میدان نقش‌جهان، تعداد گنبد و منارها و قپه‌های مسجد عباسی را با تعداد برجستگی‌های کوه صفه هماهنگ کرده است؟! گرافیک یک شهر که تنها با رنگ‌آمیزی در و دیوار آن ساخته نمی‌شود، با تکنولوژی پیشرفته کاتر پلاتر و فلکسی و بنر و یا مثلا با ابر انگشترهای رهاشده در وسط میدان‌ها، یا شخصیت‌های کارتون‌پلاستی که مشغول دست تکان‌دادن برای مردم هستند.
نه‌تنها شعور بصری، بلکه شعور اجتماعی می‌خواهد. مردم‌شناسی، رفتار‌شناسی و روانشناسی می‌خواهد.
شعارهای (مکش مرگ من)ِ اخلاقی با امر و نهی‌های همیشگی‌شان چقدر امکان تعامل فرد با شهر را بیشتر می‌کند: این را بخور. آن را نخور. بازی کن. ساده باش. خندان باش. شهروند ناز باش. آشغال‌ها را شوت نکن. در گوش همسایه‌ات فوت نکن. بعضی اوقات و البته خیلی کم آواز بخوان. مرغ عشق‌هایت را باهم به خرید بفرست ... گرافیک یک شهر با آدم‌های درونش معنا پیدا می‌کند.
با روحیه حرکت و نوع تعاملی که در ساعات مختلف روز و فصول در آن شکل می‌گیرد؛ با نحوه چیدمان یا ساماندهی و هماهنگی اجزای محیطش بر اساس کاربرد فضایی. با پیام‌هایی که به موقع و محترمانه به حاضرین انتقال می‌دهد. این کامل‌ترین تصویری است که از گرافیک یک شهر می‌توان داشت.
تا چند سال پیش 70 درصد پوسته هر ساختمان باید از آجر یا خشت ساخته می‌شد. هویت، بافت و گرافیک شهری -هماهنگ با وضعیت نیمه‌کویری اصفهان- قرار بود با رنگ اکر نمود پیدا کند. هتل عباسی اولین ساختمان آجر سه‌سانتی ایران و جهان است. یک کلیمی اصفهانی در دوران پهلوی دوم به اسم «آبای» مبتکر این آجرها بود.
این پوسته بنا بعدها دلخواه مردم اصفهان شد، چرا که هم اقتصادی بود و هم انتقال حرارت یا برودت به داخل ساختمان را به حداقل می‌رساند.
پافشاری شهرداری بر استفاده بیشتر از آجر، خیابان‌ها و کوچه‌ها را در عین حفظ تفاوت‌های فردی هماهنگ‌تر می‌کرد. به مدد جهش معماران معاصر و سلیقه خانه‌سازان اصفهانی‌ در شکست فضا و آزادسازی شهرداری از این جبر، امروز هر ساختمان بی‌ارتباط و ناهماهنگ با ساختمان‌های کناری، سعی در برجسته‌تر دیده‌شدن دارد.
به این بگوییم تفاخر اصفهانی! بدین سبب، هر مسیر به شکل آزاردهنده‌ای از عناصر متنوع، متضاد و بی‌ربط پر شده است و از آن بافت هماهنگ شهریِ با هویت دیگر خبری نیست.
شاید بهتر باشد به جای ساختمان‌ها شهروندان هنگام حضور در شهر لباس‌های آجری یا اکر بپوشند تا اندکی از ازدحام و آزردگی تصویری ناشی از معماری کاسته شود! گویی مسیر‌های شهری به‌واسطه این ریخت آشفته میل دارند شهروندان را به بیرون از خود پرت کنند و جایی برای درنگ و تعامل باقی نگذارند. لباس‌ها با رنگ‌های مشابه روحیه شهروندان را برای مبارزه و ماندن در محیط بالا می‌برد.
واقعیت‌های شهری چه می‌شود، مثلا تا چه اندازه عناوین انگلیسی تابلوهای خیابان‌های شهر توریستی اصفهان از سر چهار راه‌ها قابل خواندن است؟ در میان این همه تب هماهنگ‌سازی ملی، فقط شکل تابلوها و خط نستعلیق‌شان در امان مانده است. این تابلوهای دوست‌داشتنی. در انتهای پیاده‌روی خاطرم نیست کدامین دوست بود که گفت «نه این که نباید متجدد باشیم.
ونیز، پاریس و اکسفورد هویت‌های شهری خود را حفظ کرده‌اند و حداقل در بخش‌های تاریخی خود گرافیک معماری، تابلوهای اطلاع‌رسان و مبلمان شهری امروزی و منحصر به فردی را هماهنگ با بافت فرهنگی تاریخی خود دارند.
بحث این است که ما یا با گرته‌برداری نا‌آگاهانه و صوری از نقش و فرم قدیمی از بام سنت می‌افتیم یا با کپی دسته دهم از ساختمان‌های پر از متریال و برش از بام مدرنیته.
یعنی مثل هوای امروز اصفهان معتدل نمی‌شویم. شهرداری و کمیته‌هایش به‌عنوان قدرتمند و اثرگذارترین ارگان در بهسازی وضعیت ظاهری شهر بیشتر از هر بخش خصوصی می‌تواند کارآمد باشد.
اما بستر شهر را مانند کاغذی پر از خط‌خوردگی که امکان طراحی درست ...» حواس من به پوسترهای روی هم چسبیده و رنگارنگ تبلیغات شورای شهر بود.

نه این که فکر کنید من هم مثل کمیته شهروندی سعی دارم هویت طنازی همشهریان اصفهانیم را دنبال کنم، یا مثل دیالوگ‌های نمایش‌های کمدی اصفهان به هر قیمتی بخواهم مردم را بخندانم. نه ... اتفاقا خیلی هم جدی هستم. این را وقتی فهمیدم که با بعضی از دوستان همکارم روی صندلی‌های پارک نشسته بودیم و سعی داشتیم آخرین حرکت‌های نیمه‌جان زاینده‌رود را تماشا کنیم و تا آبگیری جدید تصویری از این مایع مباهات (!) را در ذهن‌هایمان بسپاریم.
مگر نه این که ما اصفهانی‌ها قدرت تصور بالایی داریم. می‌توانیم با چنان تصور خاصه و قدرتمندی اجزای شهر و حتی شهروندمان را تحلیل و تاویل کنیم که به ذهن هیچ ایرانی پایتخت‌نشینی نرسد.
چراکه علاقه‌مندیم از همه پیشی بگیریم. در اتوبان‌سازی، برج‌سازی، صنعت، سنت، کاسه آش و ... خلاصه این که عشق «ترین» داریم ... قرار بود از شهر و صورتش حرف بزنیم، از گرافیک شهری.
جدا که ظاهر اصفهان هم مانند ظاهر هر شهر پویای دیگر تغییر کرده است ... قبل«تر»ها اسمش شهر «گنبدهای فیروزه‌ای» بود. اما امروز شهر سلمان فارسی نام دارد ... پایتخت فرهنگی جهان اسلام ... گویی قبل«تر» از این، باز شهر چیزی برای خود، ظاهر یا کالبدش داشت: حداقل گنبد، فیروزه. حالا گنبد اگر به سنت یا مذهب ربط داشته باشد، فیروزه هم با اقلیم شهر و رنگ زاینده‌رود بی‌ارتباط نیست.
اما هیچ‌کدام از این القاب فعلی امکان ارجاع به وجوه واقعی یک شهر یا حداقل فیزیک آن شهر را ندارند.
این‌جاست که می‌گویم قدرت تصور بالایی داریم و می‌توانیم شهرمان را در یک لحظه از فیزیک خالی و به جهان و یا حداقل به نصف جهان تغییر دهیم.
شهر هم‌چنان به مدد تخیل گردانندگان آرمان‌شهری تصور می‌شود که در گذشته جستجو می‌شد! حالا گلی به جمال گذشته (من هم مثل همه ایرانی‌ها دوست دارم از گذشته‌ام راضی‌تر باشم!) که خلاقیت‌های شهریِ دوران صفوی رسیدن به این الگوی فرضی را مورد هدف قرار داده بود ... شاردن اصفهانِ قرن هفدهم را به‌سبب حفظ کرامت و در اولویت قراردادن سلامت جسمی و روانی انسان رونده و مانده در محیط از شهرهای اروپایی زمان خود مترقی‌تر می‌دید و البته مردمانش را ناراضی از وضعیت زمانه خود که دل در گروی دوران طلایی سلجوقی داشتند. باور می‌کنید که اصفهانی‌های دوران صفوی از این که بناهای سلجوقی -شما بخوانید ظاهر شهر- رو به تخریب بود و حکومت اهمیتی به ادامه حیات این کهنه‌آثار نمی‌داد ناراضی بوده باشند؟!
پس احتمالا سخن حاج‌سیاح کذب است که پس از دو دهه از ترک ایران در ورود به اصفهانِ دوران ظل‌السلطان این‌بار عمارت‌های صفوی را رو به انهدام می‌بیند و از مردمی شکوه می‌کند که تکه‌های این ابنیه را به‌عنوان عتیقه به خارجی‌ها می‌فروشند. اپیدمی نگاه آرمانی مثل اعتیاد خانمان‌برانداز است. آدم را کوله می‌کند.
یک طراح گرافیک روی یک کاغذ مناسب می‌تواند درست و اصولی طراحی کند ... دارم این حرف‌ها را با عصبانیت به دوست‌هایم می‌گویم که کم‌کم سوزشی در کمرم احساس می‌کنم. ابتدا فکر کردم که به‌خاطر عصبانیت باشد.
اما نه؛ از گرمای واقعی میله‌های فلزی صندلی پارک است. وسط این حرف‌هاست که یک‌دفعه می‌گویم: «جدا شهرداری کی می‌خواهد صندلی‌های فلزی رو جمع کنه و چوبی یا سنگی‌اش کنه. آخه هر کسی روی این صندلی‌ها بشینه یا از سرما اذیت می‌شه یا از حرارت.»
اقلیم شهر این سال‌ها عوض شده است. تابستان‌های گرم«‌تر»، زمستان‌های خشک‌»تر»، بهارها و پاییزهای کوتاه ولی پرسوز و گدازتر. ایستادم تا کمی قدم بزنیم. توریستی که با دستمال دماغش رو گرفته بود تا بوی لجن ته رودخونه کمتر آزارش بده دوربینش را به من داد و گفت: «وود یو تِیک اِ فوتو». خیلی تلاش کردم که تلوزیون شهری در کادر سی‌و‌سه پل قرار نگیرد. به‌همین‌خاطر نیمی از پل در عکس حذف شد. ناخواسته به این فکر می‌کردم که «علی‌اکبر اصفهانی» آیا با آگاهی کامل و برای هارمونی و استتیک فضا از منظر ورودی شرقی میدان نقش‌جهان، تعداد گنبد و منارها و قپه‌های مسجد عباسی را با تعداد برجستگی‌های کوه صفه هماهنگ کرده است؟! گرافیک یک شهر که تنها با رنگ‌آمیزی در و دیوار آن ساخته نمی‌شود، با تکنولوژی پیشرفته کاتر پلاتر و فلکسی و بنر و یا مثلا با ابر انگشترهای رهاشده در وسط میدان‌ها، یا شخصیت‌های کارتون‌پلاستی که مشغول دست تکان‌دادن برای مردم هستند.
نه‌تنها شعور بصری، بلکه شعور اجتماعی می‌خواهد. مردم‌شناسی، رفتار‌شناسی و روانشناسی می‌خواهد.
شعارهای (مکش مرگ من)ِ اخلاقی با امر و نهی‌های همیشگی‌شان چقدر امکان تعامل فرد با شهر را بیشتر می‌کند: این را بخور. آن را نخور. بازی کن. ساده باش. خندان باش. شهروند ناز باش. آشغال‌ها را شوت نکن. در گوش همسایه‌ات فوت نکن. بعضی اوقات و البته خیلی کم آواز بخوان. مرغ عشق‌هایت را باهم به خرید بفرست ... گرافیک یک شهر با آدم‌های درونش معنا پیدا می‌کند.
با روحیه حرکت و نوع تعاملی که در ساعات مختلف روز و فصول در آن شکل می‌گیرد؛ با نحوه چیدمان یا ساماندهی و هماهنگی اجزای محیطش بر اساس کاربرد فضایی. با پیام‌هایی که به موقع و محترمانه به حاضرین انتقال می‌دهد. این کامل‌ترین تصویری است که از گرافیک یک شهر می‌توان داشت.
تا چند سال پیش 70 درصد پوسته هر ساختمان باید از آجر یا خشت ساخته می‌شد. هویت، بافت و گرافیک شهری -هماهنگ با وضعیت نیمه‌کویری اصفهان- قرار بود با رنگ اکر نمود پیدا کند. هتل عباسی اولین ساختمان آجر سه‌سانتی ایران و جهان است. یک کلیمی اصفهانی در دوران پهلوی دوم به اسم «آبای» مبتکر این آجرها بود.
این پوسته بنا بعدها دلخواه مردم اصفهان شد، چرا که هم اقتصادی بود و هم انتقال حرارت یا برودت به داخل ساختمان را به حداقل می‌رساند.
پافشاری شهرداری بر استفاده بیشتر از آجر، خیابان‌ها و کوچه‌ها را در عین حفظ تفاوت‌های فردی هماهنگ‌تر می‌کرد. به مدد جهش معماران معاصر و سلیقه خانه‌سازان اصفهانی‌ در شکست فضا و آزادسازی شهرداری از این جبر، امروز هر ساختمان بی‌ارتباط و ناهماهنگ با ساختمان‌های کناری، سعی در برجسته‌تر دیده‌شدن دارد.
به این بگوییم تفاخر اصفهانی! بدین سبب، هر مسیر به شکل آزاردهنده‌ای از عناصر متنوع، متضاد و بی‌ربط پر شده است و از آن بافت هماهنگ شهریِ با هویت دیگر خبری نیست.
شاید بهتر باشد به جای ساختمان‌ها شهروندان هنگام حضور در شهر لباس‌های آجری یا اکر بپوشند تا اندکی از ازدحام و آزردگی تصویری ناشی از معماری کاسته شود! گویی مسیر‌های شهری به‌واسطه این ریخت آشفته میل دارند شهروندان را به بیرون از خود پرت کنند و جایی برای درنگ و تعامل باقی نگذارند. لباس‌ها با رنگ‌های مشابه روحیه شهروندان را برای مبارزه و ماندن در محیط بالا می‌برد.
واقعیت‌های شهری چه می‌شود، مثلا تا چه اندازه عناوین انگلیسی تابلوهای خیابان‌های شهر توریستی اصفهان از سر چهار راه‌ها قابل خواندن است؟ در میان این همه تب هماهنگ‌سازی ملی، فقط شکل تابلوها و خط نستعلیق‌شان در امان مانده است. این تابلوهای دوست‌داشتنی. در انتهای پیاده‌روی خاطرم نیست کدامین دوست بود که گفت «نه این که نباید متجدد باشیم.
ونیز، پاریس و اکسفورد هویت‌های شهری خود را حفظ کرده‌اند و حداقل در بخش‌های تاریخی خود گرافیک معماری، تابلوهای اطلاع‌رسان و مبلمان شهری امروزی و منحصر به فردی را هماهنگ با بافت فرهنگی تاریخی خود دارند.
بحث این است که ما یا با گرته‌برداری نا‌آگاهانه و صوری از نقش و فرم قدیمی از بام سنت می‌افتیم یا با کپی دسته دهم از ساختمان‌های پر از متریال و برش از بام مدرنیته.
یعنی مثل هوای امروز اصفهان معتدل نمی‌شویم. شهرداری و کمیته‌هایش به‌عنوان قدرتمند و اثرگذارترین ارگان در بهسازی وضعیت ظاهری شهر بیشتر از هر بخش خصوصی می‌تواند کارآمد باشد.
اما بستر شهر را مانند کاغذی پر از خط‌خوردگی که امکان طراحی درست ...» حواس من به پوسترهای روی هم چسبیده و رنگارنگ تبلیغات شورای شهر بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.