باید پاتوق هاراجدی گرفت
"یادش بخیر. یادمه اومدن اینجا، بازیگرا و یه عالمه آدم دیگه. چند روز دستمون بند بود. میخواستن فیلم درست کنن. اون قدیما قبل انقلاب رو میگم اینجا یه جور دیگه بود. اون زمونا چندتا فیلم اینجا درست شد اما بایسیکلران خوب یه چیز دیگه بود. آره خاطرهاس دیگه!"
آقای جوادی یکی از کسبه قدیمی میدان جلفاست و این هم قسمتی از خاطراتش بود که در یک عصر بهاری برایمان میگفت. نه اینکه بداند طرفش روزنامهنگار است. نه! خاطره میگفت، آخر پاتوق من و خیلیهای دیگر میدان جلفاست. این هم از خواص اینجاست، مدتی که بروی آنجا چهرهها آشنا میشوند برایت. کمکم هوس میکنی هفتهای یکی دوبار وقتی بیکاری آنجا وقت بگذرانی. اگرجیب هم مدد کند دل و جانت را یک قهوه مهمان کنی. این مجموعه اعمال معنایش پاتوق کردن است.
انسان از وقتی یکجانشینی اختیار کرده مکانهایی برای پاتوق کردن پیدا کرده، پس از کار روزانه با کسانی که میشناخته به گفت و شنید پرداخته یا سرگرمیهای سادهای را ابداع کرده است. سرشت مکانهای عمومی در بیشتر اجتماعهای انسانی به همین صورت بوده.آدمها جمع میشدهاند یک چیزی میخوردند و گپی میزدند. گاهی هم با جمجمه دشمنشان یک فوتبال ابتدایی بازی میکردهاند. در ایران ما میادین خانقاهها و گوشههای بازار همین نقش را ایفا میکردند که بعدها قهوهخانهها نیز به آنها اضافه شدند. به طور معمول مکانهای عمومی در اختیار مردان بوده و پاتوق کردن هم امری مردانه، هرچند زنان نیاز به روابط اجتماعی را در زیارتگاهها برآرورده میکردند. ولی تا همین اواخر دورهمیها بیشتر مردانه بوده، بازار در کنار مسجد، زورخانه و قهوهخانه در نزدیکی هم، یک چرخه در زندگی مردان بوده که کار، عبادت، ورزش و رفاقت را در بر میگرفته است. در روزگار حاضر باوجود دگرگونی روابط در جامعه همچنان دورهمی آدمها یک نیاز تلقی میشود.
اینجا در اصفهان چه در ایام قدیم و چه عصر جدید پاتوقها یک شاخصه جدانشدنی شهر بوده و هستند. بهطور مثال نقشجهان و قهوهخانه قدیمیاش! که چندین نسل را همراه خود داشته، هرچند امروز بهدلیل گرانی قابل درکش یک جاذبه شهری است و نه یک محیط برای رفت و آمدهای همیشگی.
یکی دیگر از انواع دورهم بودنها را میتوان در تکیهها سراغ گرفت. تکیه صمصام در تخت فولاد از این نمونه است. جایی که یک قشر خاصی از شهروندان اصفهانی آنجا جمع میشدهاند و ظاهراً آداب و مناسک خاصی هم داشتهاند. بهخاطر سابقه تمدنی در اصفهان همیشه بودهاست فضاهای عمومی که محل رجوع مردمانی از رستهها و طبقات گوناگون بوده، اما امروز با وضعی متفاوت از گذشته مواجهایم. ظهور سبکهای جدید زندگی و روشهای متفاوت امرار معاش در کنار گسترش افقی شهر در حالی که زمان همان است و روز بیست و چهار ساعت! باعث رشد فضاهای عمومی در گوشه و کنار شهر شده و تقاضای بیشتر برای حضور در آن. کم نیستند کسانی که بهخاطر میآورند شب از دم غروب آغاز میشد و ساعت مثلا 9 شب خیابانها خالی از مردمان میشد. کمتر قهوهخانه یا گوشه میدانی شاهد جنبندهای غیر از شبروان یا پاسبانها بود، ولی امروز با پدیده شهرهای 24ساعته و مشاغل مرتبط به آن مواجهیم. زنان وقت بیشتری را خارج خانه سپری میکنند و خانوادهها گاه تا دیروقت در یک فضای عمومی به وقتگذرانی یا تفریح مشغولند. خاصه شبهای تعطیلات. به زبان ساده زمانه عوض شده هرچند اصل تمایل مردمان به زندگی اجتماعی
عوض نشده. هر شخص با هر سطح درآمدی و سبک زندگی نیاز به گذراندن وقت با دیگران را احساس میکند، حال کافه باشد یا چایخانه، میدان نقش جهان یا میدان جلفا و پارکهای مختلف شهر، بالاخره بندهای تعلق آدمی او را به هوای دیگر آدمیان با خود جایی میبرد! نقلش هم میشود یک خوردنی یا یک سرگرمی. اصل با هم بودنهاست. فنآوری هم مددکار آدمی شده! برخلاف بعضی از نظرات که ابزارهای مدرن را سبب جدایی میدانند این وسایل برساخته از فلز و شیشه و سیم، حلقه وصل شدهاند، منتها حوزه افراد و نقشهاست که در دایره باهم بودنها فرق کردهاند. تمایل بیشتر انسان امروز به دیده و شنیده شدن او را از شنونده و بیننده صرف در یک جمع به سوی مشارکت و خودنمایی سوق داده تا جایی که بتواند هنر خود را عرضه کند یا حرف دلش بیان را کند. بشنود اما نه یک چیز یک صدا را،اینها میتواند بهانهای باشد برای تحقیق کارشناسان و تصمیمسازان که بتوانند بستر بهرهگیری آزادانه و مسوولانه شهروندان را از فضاهای عمومی بیشتر فراهم کنند. وقتی گفته میشود اصفهان باید شهری خلاق برای هزاره سوم باشد بدون مشارکت شهروندان که نمیشود! توسعه فضاهای امن عمومی برای دستهها و اقشار مختلف
باید به صورتی فراهم شود که هر کس خودش باشد، اما فضای عمومی عامل پیوند او با دیگران باشد و نه حل شدن وی در دیگران. فرهنگسرا یکی از این اماکن است. جایی که هر شخصی بتواند با هزینه اندک چیزی بیاموزد و علایق خود را آزمایش کند. استعداها در همین مواقع است که ظهور میکند. جامعه هوشمند خود از میان شهروندانش هر کسی را به فراخور آنچه از او برمیآید و احساس رضایتش را برمیانگیزد به جایی رهنمون میکند. نقشها بازیگر خود را پیدا میکنند و از میان همین باهم بودنها افقهای جدید خلق میشوند. باید پاتوقها را جدی گرفت. این فضاها تنها وقت را برای آدم نمیگذرانند، بلکه علاوه بر نشاط و سرگرمی انسان را آماده بیشتر مفید بودن میکند.
"یادش بخیر. یادمه اومدن اینجا، بازیگرا و یه عالمه آدم دیگه. چند روز دستمون بند بود. میخواستن فیلم درست کنن. اون قدیما قبل انقلاب رو میگم اینجا یه جور دیگه بود. اون زمونا چندتا فیلم اینجا درست شد اما بایسیکلران خوب یه چیز دیگه بود. آره خاطرهاس دیگه!"
آقای جوادی یکی از کسبه قدیمی میدان جلفاست و این هم قسمتی از خاطراتش بود که در یک عصر بهاری برایمان میگفت. نه اینکه بداند طرفش روزنامهنگار است. نه! خاطره میگفت، آخر پاتوق من و خیلیهای دیگر میدان جلفاست. این هم از خواص اینجاست، مدتی که بروی آنجا چهرهها آشنا میشوند برایت. کمکم هوس میکنی هفتهای یکی دوبار وقتی بیکاری آنجا وقت بگذرانی. اگرجیب هم مدد کند دل و جانت را یک قهوه مهمان کنی. این مجموعه اعمال معنایش پاتوق کردن است.
انسان از وقتی یکجانشینی اختیار کرده مکانهایی برای پاتوق کردن پیدا کرده، پس از کار روزانه با کسانی که میشناخته به گفت و شنید پرداخته یا سرگرمیهای سادهای را ابداع کرده است. سرشت مکانهای عمومی در بیشتر اجتماعهای انسانی به همین صورت بوده.آدمها جمع میشدهاند یک چیزی میخوردند و گپی میزدند. گاهی هم با جمجمه دشمنشان یک فوتبال ابتدایی بازی میکردهاند. در ایران ما میادین خانقاهها و گوشههای بازار همین نقش را ایفا میکردند که بعدها قهوهخانهها نیز به آنها اضافه شدند. به طور معمول مکانهای عمومی در اختیار مردان بوده و پاتوق کردن هم امری مردانه، هرچند زنان نیاز به روابط اجتماعی را در زیارتگاهها برآرورده میکردند. ولی تا همین اواخر دورهمیها بیشتر مردانه بوده، بازار در کنار مسجد، زورخانه و قهوهخانه در نزدیکی هم، یک چرخه در زندگی مردان بوده که کار، عبادت، ورزش و رفاقت را در بر میگرفته است. در روزگار حاضر باوجود دگرگونی روابط در جامعه همچنان دورهمی آدمها یک نیاز تلقی میشود.
اینجا در اصفهان چه در ایام قدیم و چه عصر جدید پاتوقها یک شاخصه جدانشدنی شهر بوده و هستند. بهطور مثال نقشجهان و قهوهخانه قدیمیاش! که چندین نسل را همراه خود داشته، هرچند امروز بهدلیل گرانی قابل درکش یک جاذبه شهری است و نه یک محیط برای رفت و آمدهای همیشگی.
یکی دیگر از انواع دورهم بودنها را میتوان در تکیهها سراغ گرفت. تکیه صمصام در تخت فولاد از این نمونه است. جایی که یک قشر خاصی از شهروندان اصفهانی آنجا جمع میشدهاند و ظاهراً آداب و مناسک خاصی هم داشتهاند. بهخاطر سابقه تمدنی در اصفهان همیشه بودهاست فضاهای عمومی که محل رجوع مردمانی از رستهها و طبقات گوناگون بوده، اما امروز با وضعی متفاوت از گذشته مواجهایم. ظهور سبکهای جدید زندگی و روشهای متفاوت امرار معاش در کنار گسترش افقی شهر در حالی که زمان همان است و روز بیست و چهار ساعت! باعث رشد فضاهای عمومی در گوشه و کنار شهر شده و تقاضای بیشتر برای حضور در آن. کم نیستند کسانی که بهخاطر میآورند شب از دم غروب آغاز میشد و ساعت مثلا 9 شب خیابانها خالی از مردمان میشد. کمتر قهوهخانه یا گوشه میدانی شاهد جنبندهای غیر از شبروان یا پاسبانها بود، ولی امروز با پدیده شهرهای 24ساعته و مشاغل مرتبط به آن مواجهیم. زنان وقت بیشتری را خارج خانه سپری میکنند و خانوادهها گاه تا دیروقت در یک فضای عمومی به وقتگذرانی یا تفریح مشغولند. خاصه شبهای تعطیلات. به زبان ساده زمانه عوض شده هرچند اصل تمایل مردمان به زندگی اجتماعی
عوض نشده. هر شخص با هر سطح درآمدی و سبک زندگی نیاز به گذراندن وقت با دیگران را احساس میکند، حال کافه باشد یا چایخانه، میدان نقش جهان یا میدان جلفا و پارکهای مختلف شهر، بالاخره بندهای تعلق آدمی او را به هوای دیگر آدمیان با خود جایی میبرد! نقلش هم میشود یک خوردنی یا یک سرگرمی. اصل با هم بودنهاست. فنآوری هم مددکار آدمی شده! برخلاف بعضی از نظرات که ابزارهای مدرن را سبب جدایی میدانند این وسایل برساخته از فلز و شیشه و سیم، حلقه وصل شدهاند، منتها حوزه افراد و نقشهاست که در دایره باهم بودنها فرق کردهاند. تمایل بیشتر انسان امروز به دیده و شنیده شدن او را از شنونده و بیننده صرف در یک جمع به سوی مشارکت و خودنمایی سوق داده تا جایی که بتواند هنر خود را عرضه کند یا حرف دلش بیان را کند. بشنود اما نه یک چیز یک صدا را،اینها میتواند بهانهای باشد برای تحقیق کارشناسان و تصمیمسازان که بتوانند بستر بهرهگیری آزادانه و مسوولانه شهروندان را از فضاهای عمومی بیشتر فراهم کنند. وقتی گفته میشود اصفهان باید شهری خلاق برای هزاره سوم باشد بدون مشارکت شهروندان که نمیشود! توسعه فضاهای امن عمومی برای دستهها و اقشار مختلف
باید به صورتی فراهم شود که هر کس خودش باشد، اما فضای عمومی عامل پیوند او با دیگران باشد و نه حل شدن وی در دیگران. فرهنگسرا یکی از این اماکن است. جایی که هر شخصی بتواند با هزینه اندک چیزی بیاموزد و علایق خود را آزمایش کند. استعداها در همین مواقع است که ظهور میکند. جامعه هوشمند خود از میان شهروندانش هر کسی را به فراخور آنچه از او برمیآید و احساس رضایتش را برمیانگیزد به جایی رهنمون میکند. نقشها بازیگر خود را پیدا میکنند و از میان همین باهم بودنها افقهای جدید خلق میشوند. باید پاتوقها را جدی گرفت. این فضاها تنها وقت را برای آدم نمیگذرانند، بلکه علاوه بر نشاط و سرگرمی انسان را آماده بیشتر مفید بودن میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.