|

درآمدی بر پیشگیری از جرم در فضای عمومی شهر

محمد شمعی

در جهان امروز جرم و پدیده مجرمانه بسیاری از عرصه‌های حیات آدمی را تسخیر کرده است. در روزگاری نه‌چندان‌دور یعنی در حدود کمتر از نیم قرن پیش، گمانه‌زنی در مورد شناسایی مجرمین کار دشواری نبود، زیرا جرایم در سطح محله‌ها و شهرها و به عبارتی در فضاهای محدودی اتفاق می‌افتاد. به‌دلیل ساده بودن زندگی در روستاها و شهرهای کوچک و نبود پیچیدگی‌های زندگی امروزی به ‌تاثیر از صنعتی‌شدن، فناوری اطلاعات و فضای سایبر، جرایم به سبک و سیاق ساده‌ای اتفاق می‌افتاد و واجد پیچیدگی چندانی نبود. با ورود به عصر صنعتی‌شدن و پس از اختراع کامپیوتر و فضای سایبر، نه تنها جرایم جدیدی خلق شدند، بلکه جرم‌های سنتی نیز در شکل نوین خود مجال ظهور پیدا کردند.
از یک سو ظهور شهرنشینی مدرن بر جرم، جرم‌شناسی و در مجموع بر پدیده مجرمانه تاثیرگذار بوده و از سوی دیگر خلق جرم‌های جدید، ظهور تئوری‌های نوین در جرم‌شناسی و پدیده‌های مجرمانه بدیع بر فضای شهرها اثر گذارده‌اند. در این تعامل دوسویه جرم‌شناسی محیطی به‌عنوان علمی میان رشته‌ای با ترکیب دانش معماری شهری و جرم شناسی، درصدد درانداختن طرحی نو برای مدیریت و مقابله با جرایم و انحراف‌ها در شهرهاست. این‌که فضای شهری می‌تواند چه تاثیری بر رخداد جرم داشته باشد و وقوع جرم تا چه حد به فضای شهری وابسته است، مساله اصلی است؛ از این‌رو با پیش‌فرض «پیش‌گیری بهتر از درمان است» برای مقابله با جرم و کاهش رخداد مجرمانه در شهرها، نهادهای دولتی، بخش خصوصی و شهروندان از سازوکارهای پیش‌گیرانه بهره جسته‌اند.
در رابطه با شهرها «پیشگیری از جرم از طریق طراحی محیطی» به‌عنوان یک الگوی ساده کارایی و اثربخشی خود را نشان داده است. این تئوری ریشه در این باور دارد که ارتکاب بسیاری از جرایم به فرصت‌های مرتبط با محیط مربوط است؛ از این رو با تغییر جزیی و هدفمند در محیط می‌توان از وقوع جرم پیش‌گیری کرد. در مقابل این دسته، مدافعان مدل اجتماعی پیش‌گیری از جرم باور دارند که بنیان و باور به ارتکاب جرم همچنان در فرد بزهکار و منحرف وجود دارد و از این‌رو باید از طریق آموزش‌های فردی و جامعه‌محور تفکر مجرمانه را در بزهکار بالقوه خشکاند. با ایجاد تغییر در محیط نه تنها ریشه تفکر مجرمانه افراد از بین نمی‌رود، بلکه امکان جابه‌جایی در محل ارتکاب جرم نیز وجود دارد. برای مثال اگر از دوربین مداربسته در بعضی از فروشگاه‌ها استفاده شود شخصی که قصد ارتکاب جرم دارد سرقت را از فروشگاهی انجام می‌دهد که مجهز به این سیستم نیست؛ پس باید ریشه تفکر مجرمانه را محو کرد و بدین ترتیب با تغییر در محیط کاری از پیش نخواهیم برد. فارغ از این مجادله‌ها، کارایی پیشگیری محیطی در موارد زیادی به اثبات رسیده است؛ دلیل این ادعا استقبال عام و فراگیر شدن استفاده از این روش‌ها و آمارهایی است که مهر تاییدی بر استفاده از این فن‌ها زده‌اند.
اما پرسش دیگر متبادر شده به ذهن این است که تحمیل هزینه‌های اقتصادی و اجتماعی ناشی از پیشگیری از جرم بر بدنه اجتماع در فضاهای شهری توجیه‌پذیر است؟ برای مثال با حذف هزینه اقتصادی نظیر نصب دوربین‌های مدار بسته توسط نهادهای دولتی و صرف این مبالغ به آموزش و فرهنگ‌سازی نمی‌توان نتایج بهتری گرفت؟ در این خصوص منتقدان پیش‌گیری وضعی به‌ویژه در کشورهای آمریکای شمالی و فرانسه هر ساله ارقامی را به‌عنوان یکی از انتقادهای وارد بر مدل ذکرشده منتشر می‌کنند؛ هزینه‌هایی که بعضا زاید بوده و نه تنها امنیت فضای شهر را در حد انتظار تامین نکرده، بلکه علاوه بر تحمیل بودجه بر بدنه اجتماع، شهروندان را از داشتن برخی خدمات مانند رفاه عام اجتماعی محروم کرده است. هزینه‌های اجتماعی جرم نظیر همه‌گیر‌شدن روش‌های پیش‌گیرانه جامعه را به فضای دژواره‌ای بدل کرده که جرج اورول در کتاب قلعه حیوانات آن را به تصویر کشیده است. از این‌رو برخی از ترس جرم یا اثر روانی امنیتی شدن فضای شهری سخن رانده‌اند؛ پدیده‌ای که علاوه بر دولت‌های تمامیت‌خواه، دولت‌های آزادمنش را نیز به خود درگیر ساخته است.

در جهان امروز جرم و پدیده مجرمانه بسیاری از عرصه‌های حیات آدمی را تسخیر کرده است. در روزگاری نه‌چندان‌دور یعنی در حدود کمتر از نیم قرن پیش، گمانه‌زنی در مورد شناسایی مجرمین کار دشواری نبود، زیرا جرایم در سطح محله‌ها و شهرها و به عبارتی در فضاهای محدودی اتفاق می‌افتاد. به‌دلیل ساده بودن زندگی در روستاها و شهرهای کوچک و نبود پیچیدگی‌های زندگی امروزی به ‌تاثیر از صنعتی‌شدن، فناوری اطلاعات و فضای سایبر، جرایم به سبک و سیاق ساده‌ای اتفاق می‌افتاد و واجد پیچیدگی چندانی نبود. با ورود به عصر صنعتی‌شدن و پس از اختراع کامپیوتر و فضای سایبر، نه تنها جرایم جدیدی خلق شدند، بلکه جرم‌های سنتی نیز در شکل نوین خود مجال ظهور پیدا کردند.
از یک سو ظهور شهرنشینی مدرن بر جرم، جرم‌شناسی و در مجموع بر پدیده مجرمانه تاثیرگذار بوده و از سوی دیگر خلق جرم‌های جدید، ظهور تئوری‌های نوین در جرم‌شناسی و پدیده‌های مجرمانه بدیع بر فضای شهرها اثر گذارده‌اند. در این تعامل دوسویه جرم‌شناسی محیطی به‌عنوان علمی میان رشته‌ای با ترکیب دانش معماری شهری و جرم شناسی، درصدد درانداختن طرحی نو برای مدیریت و مقابله با جرایم و انحراف‌ها در شهرهاست. این‌که فضای شهری می‌تواند چه تاثیری بر رخداد جرم داشته باشد و وقوع جرم تا چه حد به فضای شهری وابسته است، مساله اصلی است؛ از این‌رو با پیش‌فرض «پیش‌گیری بهتر از درمان است» برای مقابله با جرم و کاهش رخداد مجرمانه در شهرها، نهادهای دولتی، بخش خصوصی و شهروندان از سازوکارهای پیش‌گیرانه بهره جسته‌اند.
در رابطه با شهرها «پیشگیری از جرم از طریق طراحی محیطی» به‌عنوان یک الگوی ساده کارایی و اثربخشی خود را نشان داده است. این تئوری ریشه در این باور دارد که ارتکاب بسیاری از جرایم به فرصت‌های مرتبط با محیط مربوط است؛ از این رو با تغییر جزیی و هدفمند در محیط می‌توان از وقوع جرم پیش‌گیری کرد. در مقابل این دسته، مدافعان مدل اجتماعی پیش‌گیری از جرم باور دارند که بنیان و باور به ارتکاب جرم همچنان در فرد بزهکار و منحرف وجود دارد و از این‌رو باید از طریق آموزش‌های فردی و جامعه‌محور تفکر مجرمانه را در بزهکار بالقوه خشکاند. با ایجاد تغییر در محیط نه تنها ریشه تفکر مجرمانه افراد از بین نمی‌رود، بلکه امکان جابه‌جایی در محل ارتکاب جرم نیز وجود دارد. برای مثال اگر از دوربین مداربسته در بعضی از فروشگاه‌ها استفاده شود شخصی که قصد ارتکاب جرم دارد سرقت را از فروشگاهی انجام می‌دهد که مجهز به این سیستم نیست؛ پس باید ریشه تفکر مجرمانه را محو کرد و بدین ترتیب با تغییر در محیط کاری از پیش نخواهیم برد. فارغ از این مجادله‌ها، کارایی پیشگیری محیطی در موارد زیادی به اثبات رسیده است؛ دلیل این ادعا استقبال عام و فراگیر شدن استفاده از این روش‌ها و آمارهایی است که مهر تاییدی بر استفاده از این فن‌ها زده‌اند.
اما پرسش دیگر متبادر شده به ذهن این است که تحمیل هزینه‌های اقتصادی و اجتماعی ناشی از پیشگیری از جرم بر بدنه اجتماع در فضاهای شهری توجیه‌پذیر است؟ برای مثال با حذف هزینه اقتصادی نظیر نصب دوربین‌های مدار بسته توسط نهادهای دولتی و صرف این مبالغ به آموزش و فرهنگ‌سازی نمی‌توان نتایج بهتری گرفت؟ در این خصوص منتقدان پیش‌گیری وضعی به‌ویژه در کشورهای آمریکای شمالی و فرانسه هر ساله ارقامی را به‌عنوان یکی از انتقادهای وارد بر مدل ذکرشده منتشر می‌کنند؛ هزینه‌هایی که بعضا زاید بوده و نه تنها امنیت فضای شهر را در حد انتظار تامین نکرده، بلکه علاوه بر تحمیل بودجه بر بدنه اجتماع، شهروندان را از داشتن برخی خدمات مانند رفاه عام اجتماعی محروم کرده است. هزینه‌های اجتماعی جرم نظیر همه‌گیر‌شدن روش‌های پیش‌گیرانه جامعه را به فضای دژواره‌ای بدل کرده که جرج اورول در کتاب قلعه حیوانات آن را به تصویر کشیده است. از این‌رو برخی از ترس جرم یا اثر روانی امنیتی شدن فضای شهری سخن رانده‌اند؛ پدیده‌ای که علاوه بر دولت‌های تمامیت‌خواه، دولت‌های آزادمنش را نیز به خود درگیر ساخته است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.