اسرار پل خواجو
سومیترا انصاری
پل زیبای خواجو از زیباترین پلهای جهان است در شهر اصفهان و بر روی رودخانه زایندهرود، در شرق سی وسه پل قرار دارد. این اثر تاریخی در ۱۵ دی ماه ۱۳۱۰ با شماره ثبت ۱۱۱ بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. آن را پل شاهی، بابا رکنالدین، شیراز و حسنآباد هم نامیدهاند.
درازای آن ۱۳۳ متر و پهنای آن ۱۲متر است. شالوده اصلی پل از زمانهای قبل، توسط حسن بیک ترکمان، از امرای تیموری بنا شده بود که در زمان صفوی به صورت دو طبقه با ۲۱ چشمه ساخته و مشهور شد به شاهکار مهندسی و سدسازی تاریخی ایران، با نقشهای شبیه به سی و سه پل.
طبقه زیرین آن، بر شالوده سنگی قرار گرفته و در پایه آن شیارهایی تعبیه شده است که با گذاشتن کشوها در آن، آب تا ارتفاع ۶ متری بالا آمده و دریاچه ای در پشت آن ایجاد میشود.
تعداد دهانههایش ۲۴ است از مکعبهای به دقت تراش خورده و در بخش میانی با سدهای چوبی برای گرفتن جلو رودخانه مسدود شده است. در گوشههای ضلع شرقی پل خواجو دو شیرسنگی وجود دارد که گویا نماد سپاهیان بختیاری و محافظ اصفهان در عصر صفویه هستند.
در وسط اين پل براى اقامت موقتى شاه و خانواده او ساختمان مخصوصى بنا شده به نام بيگلربيكى كه طاقهایش مزین است به نقاشی.
تاورنيه "جهانگرد اروپايى" دربارهاش میگوید: "در دو طرف خيابان اين پل دو خانه وجود دارد كه متعلق به شاه است و رودخانه در هيچ كجا بسترى به اين زيبايي ندارد و چون اين محل از همه جا گودتر است، همين امر تا اندازهاى شاه عباس را وادار به ساختن اين پل کرد و چون محل گبرها آن طرف رودخانه بوده، براى اين كه آنان از خيابان چهارباغ نگذرند، براي كوتاهتر کردن راه اين پل ساخته شد و تاريخ آن 1057 تا 1077 هجرى است. همچنين وقتى كه پل به اتمام رسيد به همان نام حسن بيك ناميده شد. اين پل كه طولش 150 متر و عرضش 14 و معبر آن 5/7 متر است از سنگ و آجر ساخته شده و 21 جوى و 26 چشمه دارد."
در قرن سوم وچهارم هجری محله خواجوی اصفهان یکی از محلات آباد و پرجمعیت شهر بود. از متون قدیمی وکتب تاریخی چنین برمیآید که این محله را قبل از دوران صفویه، باغ کاران و طراز آباد میگفتند. در عهد صفویه و پس از آن گاهی خواجو و در زمانی خواجه نامیده میشد که علت آن ظاهرا سکونت عدهای از خواجهسرایان حرم سلاطین سلجوقی یا صفویه بوده و در اثر کثرت استعمال به خواجو تبدیل شده است.
بنای ساختمان امروزی پلخواجو که بهواسطه مجاورتش با محله خواجو به این نام معروف شده، مربوط است به دوره شاه عباس دوم در سال 1060 هجری. هدف از ساخت این بنا نه فقط یک پل، بلکه به منزله سد و آب بند نیز بوده است.
خواجو از محلات خارج شهر و مشتمل برباغات زیاد و کوچههای منظم و محل سکونت اعیان بودهاست. شاردن میگوید: "بقیه محله خواجو در سمت چپ خیابان چهارباغ واقع است. در کوچههای آن نهرهایی جاریست که اطراف آنها درختان تنومندی غرس شده و از این رو شبیه به شهرهای (هلاند) است. در اینجا غیر از اشخاص مهم و معروف، کسی دیگر سکنی ندارد و جز عمارت مجلل و باشکوه دیده نمیشود." از میان محلههای مختلف اصفهان محله خواجو بوده است که شاهزادگان و اشراف و بزرگان و حکام آن را برگزیده بودند و در آن به زندگی و تفرج میپرداختند.
اسرار پل خواجو
شمع خواجو: شمعهای خواجو یکی از اسرار پل هستند. اگر کسی در طبقه پایین پل در منتهاالیه عرشه آن بایستید و با زاویه 39 درجه نسبت به افق به ترکیب طاقها، نشیمنگاهها و دیوارهها بنگرد، بناگاه از ترکیب این فضای سهبعدی و از محل برخورد دیوارههای پیشین و پسین شمعی پدیدار میشود! شمعی کامل با اشکهایش که خود نشانگر فلسفهای خاص است.
عقاب خواجو: بنای پل از بالا همچون عقابی است که بال گشوده و برپهنه زایندهرود پرواز میکند. کنگرههای طبقات مختلف پل بسان پرهای عقاب میماند و برآمدگیهای شاهنشین طبقه دوم پل همچون سر عقاب است.
و یک راز عجیب! سنگهای طبقه پایینی پل دارای علامتهای عجیبی هستند که به دست حجارانی نامعلوم کندهکاری شدهاست. درباره این علایم حرفهای بسیاری گفته میشود. عدهای آن را علایمی میدانند که هر کدامش مخصوص یک سنگتراش عهد صفوی بود و به این وسیله در پایان کار مشخص میشده که هر کس چند سنگ تراشیده و چقدر مزد میگیرد؟ اما معدود افرادی از کارشناسان معتقدند این علامتها، علایم حروف الفبای یونانی است! به اعتقاد ایشان در منطقه جی اصفهان ویرانههایی از کاخهای دوران ساسانی باقیمانده بوده که برخی از سنگتراشان آن یونانی بودهاند و در عهد صفوی در ساخت پل خواجو از سنگهای آن بناهای قدیمی استفاده شدهاست. بههرحال سنگهای عجیب علامتدار خواجو همچنان یک معماست...
سنگ قبرهای مرموز: در حفاری که در سال 88 جهت ترمیم و بازسازی پل انجام شد، تعداد زیادی سنگ قبر بسیار نفیس و قدیمی سر برآورد، همراه تعداد زیادی تخته سنگهای حجاری شده با همان علایم عجیب و غریب حجاران! که عمده آنها در حین عملیات حفاری از بین رفتند و معدودی از آنها هم اکنون در موزه سنگ تخت فولاد قرار دارند.
بازسازی سال 88 آسیب عمدهای به این بنای تاریخی وارد کرد که دیگرجبران پذیر نیست. باشدکه بعد ازین بیشتر برای میراث خود ارزش قایل شویم!
پل زیبای خواجو از زیباترین پلهای جهان است در شهر اصفهان و بر روی رودخانه زایندهرود، در شرق سی وسه پل قرار دارد. این اثر تاریخی در ۱۵ دی ماه ۱۳۱۰ با شماره ثبت ۱۱۱ بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. آن را پل شاهی، بابا رکنالدین، شیراز و حسنآباد هم نامیدهاند.
درازای آن ۱۳۳ متر و پهنای آن ۱۲متر است. شالوده اصلی پل از زمانهای قبل، توسط حسن بیک ترکمان، از امرای تیموری بنا شده بود که در زمان صفوی به صورت دو طبقه با ۲۱ چشمه ساخته و مشهور شد به شاهکار مهندسی و سدسازی تاریخی ایران، با نقشهای شبیه به سی و سه پل.
طبقه زیرین آن، بر شالوده سنگی قرار گرفته و در پایه آن شیارهایی تعبیه شده است که با گذاشتن کشوها در آن، آب تا ارتفاع ۶ متری بالا آمده و دریاچه ای در پشت آن ایجاد میشود.
تعداد دهانههایش ۲۴ است از مکعبهای به دقت تراش خورده و در بخش میانی با سدهای چوبی برای گرفتن جلو رودخانه مسدود شده است. در گوشههای ضلع شرقی پل خواجو دو شیرسنگی وجود دارد که گویا نماد سپاهیان بختیاری و محافظ اصفهان در عصر صفویه هستند.
در وسط اين پل براى اقامت موقتى شاه و خانواده او ساختمان مخصوصى بنا شده به نام بيگلربيكى كه طاقهایش مزین است به نقاشی.
تاورنيه "جهانگرد اروپايى" دربارهاش میگوید: "در دو طرف خيابان اين پل دو خانه وجود دارد كه متعلق به شاه است و رودخانه در هيچ كجا بسترى به اين زيبايي ندارد و چون اين محل از همه جا گودتر است، همين امر تا اندازهاى شاه عباس را وادار به ساختن اين پل کرد و چون محل گبرها آن طرف رودخانه بوده، براى اين كه آنان از خيابان چهارباغ نگذرند، براي كوتاهتر کردن راه اين پل ساخته شد و تاريخ آن 1057 تا 1077 هجرى است. همچنين وقتى كه پل به اتمام رسيد به همان نام حسن بيك ناميده شد. اين پل كه طولش 150 متر و عرضش 14 و معبر آن 5/7 متر است از سنگ و آجر ساخته شده و 21 جوى و 26 چشمه دارد."
در قرن سوم وچهارم هجری محله خواجوی اصفهان یکی از محلات آباد و پرجمعیت شهر بود. از متون قدیمی وکتب تاریخی چنین برمیآید که این محله را قبل از دوران صفویه، باغ کاران و طراز آباد میگفتند. در عهد صفویه و پس از آن گاهی خواجو و در زمانی خواجه نامیده میشد که علت آن ظاهرا سکونت عدهای از خواجهسرایان حرم سلاطین سلجوقی یا صفویه بوده و در اثر کثرت استعمال به خواجو تبدیل شده است.
بنای ساختمان امروزی پلخواجو که بهواسطه مجاورتش با محله خواجو به این نام معروف شده، مربوط است به دوره شاه عباس دوم در سال 1060 هجری. هدف از ساخت این بنا نه فقط یک پل، بلکه به منزله سد و آب بند نیز بوده است.
خواجو از محلات خارج شهر و مشتمل برباغات زیاد و کوچههای منظم و محل سکونت اعیان بودهاست. شاردن میگوید: "بقیه محله خواجو در سمت چپ خیابان چهارباغ واقع است. در کوچههای آن نهرهایی جاریست که اطراف آنها درختان تنومندی غرس شده و از این رو شبیه به شهرهای (هلاند) است. در اینجا غیر از اشخاص مهم و معروف، کسی دیگر سکنی ندارد و جز عمارت مجلل و باشکوه دیده نمیشود." از میان محلههای مختلف اصفهان محله خواجو بوده است که شاهزادگان و اشراف و بزرگان و حکام آن را برگزیده بودند و در آن به زندگی و تفرج میپرداختند.
اسرار پل خواجو
شمع خواجو: شمعهای خواجو یکی از اسرار پل هستند. اگر کسی در طبقه پایین پل در منتهاالیه عرشه آن بایستید و با زاویه 39 درجه نسبت به افق به ترکیب طاقها، نشیمنگاهها و دیوارهها بنگرد، بناگاه از ترکیب این فضای سهبعدی و از محل برخورد دیوارههای پیشین و پسین شمعی پدیدار میشود! شمعی کامل با اشکهایش که خود نشانگر فلسفهای خاص است.
عقاب خواجو: بنای پل از بالا همچون عقابی است که بال گشوده و برپهنه زایندهرود پرواز میکند. کنگرههای طبقات مختلف پل بسان پرهای عقاب میماند و برآمدگیهای شاهنشین طبقه دوم پل همچون سر عقاب است.
و یک راز عجیب! سنگهای طبقه پایینی پل دارای علامتهای عجیبی هستند که به دست حجارانی نامعلوم کندهکاری شدهاست. درباره این علایم حرفهای بسیاری گفته میشود. عدهای آن را علایمی میدانند که هر کدامش مخصوص یک سنگتراش عهد صفوی بود و به این وسیله در پایان کار مشخص میشده که هر کس چند سنگ تراشیده و چقدر مزد میگیرد؟ اما معدود افرادی از کارشناسان معتقدند این علامتها، علایم حروف الفبای یونانی است! به اعتقاد ایشان در منطقه جی اصفهان ویرانههایی از کاخهای دوران ساسانی باقیمانده بوده که برخی از سنگتراشان آن یونانی بودهاند و در عهد صفوی در ساخت پل خواجو از سنگهای آن بناهای قدیمی استفاده شدهاست. بههرحال سنگهای عجیب علامتدار خواجو همچنان یک معماست...
سنگ قبرهای مرموز: در حفاری که در سال 88 جهت ترمیم و بازسازی پل انجام شد، تعداد زیادی سنگ قبر بسیار نفیس و قدیمی سر برآورد، همراه تعداد زیادی تخته سنگهای حجاری شده با همان علایم عجیب و غریب حجاران! که عمده آنها در حین عملیات حفاری از بین رفتند و معدودی از آنها هم اکنون در موزه سنگ تخت فولاد قرار دارند.
بازسازی سال 88 آسیب عمدهای به این بنای تاریخی وارد کرد که دیگرجبران پذیر نیست. باشدکه بعد ازین بیشتر برای میراث خود ارزش قایل شویم!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.