گفتوگو با دکتر محمدسعید نورینائینی
خطر ناهماهنگی بیشتر از بیپولی
اعظم پویان: ضرورت برنامهریزی برای اقتصاد نفتی ایران موضوعی بدیهی است اما اینکه سازوکار این برنامه بر چه اساس باید باشد بسیار مهم است. در شرایطی که بسیاری از کارشناسان صحبت از کمبود منابع مالی برای اجرائیشدن برنامه ششم توسعه دارند دکتر محمدسعید نورینائینی، معاون اقتصادی صندوق توسعه ملی جمهوری اسلامی ایران خبر از تأمین منابع مالی برنامه ششم داده و در گفتوگو با «شرق» از دریچه دیگری به حل این مسئله میپردازد که در ادامه میخوانید:
فرصت کمی تا تحقق کامل سند چشم انداز 20 ساله داریم. با توجه به اینکه در این سند پیشبینی شده است ایران در سال 1404 در منطقه شاگرد اول باشد؛ از سوی دیگر فقط 15 درصد از برنامه توسعه چهارم اجرا شد و برنامه پنجم بهطورکلی اجرا نشد. آیا با این شرایط داشتن برنامه 5 ساله همچنان ضروری است یا میتوان سازوکار دیگری را جایگزین کرد؟
در اینکه باید برنامه داشته باشیم شکی نیست. البته این به این معنی نیست که در همه دنیا باید برنامهریزی باشد. جایی که اقتصاد آزاد کار خودش را میکند نیازی به برنامهریزی نیست. هرچند دولتها تا حدودی برای ساماندادن به وضع اقتصادی دخالت میکنند ولی بیشتر کارها براساس نیروهای بازار و بهصورت رقابتی و آزاد انجام میشود. برای کشور ایران اینطور نیست زیرا یک حالت ویژه داریم. در طول صد سال، مقادیر زیادی عواید حاصل از فروش نفت داریم که این در هیچیک از تئوریهای اقتصاد کلاسیک دیده نشده است. سازوکار اقتصاد کلاسیک این است که مردم کار میکنند و منابعی بهدست میآورند؛ ازسویدیگر تقاضا دارند و تولید کنندگان باید آن تقاضاها را پاسخ دهند. درواقع رقابت میان مصرفکننده که میخواهد رفاه خود را به حداکثر برساند و تولیدکننده که میخواهد سود خود را به حداکثر برساند وجود دارد. وقتی یک منبع عظیم درآمدی (یک منبع سرشار زیرزمینی) بهدست میآید قوانین اقتصادی بههم میخورد. دولتی که درآمد تقریبا زیادی را بهصورت رایگان در انبار خود دارد چگونه میتواند برنامهریزی کند؟ اینجا دیگر دست تولیدکننده و مصرفکننده نیست بههمیندلیل باید در
جایی برای چگونه مصرفشدن این منابع تصمیمگیری شود. بههمیندلیل نیاز به یک نوع برنامهریزی داریم. ضرورت برنامهریزی در کشور ایران بهدلیل درآمدهای حاصل از نفت است و اگر این نبود صرفا یک برنامهریزی بسیار ملایمی ضرورت داشت.
چگونگی برنامهریزی هم بستگی به این دارد که عواید حاصل از نفت را چگونه بهصورت بهینه استفاده کنیم. این سؤال عمدهای است که در مقابل اقتصاد ایران بوده است؛ پاسخی که به آن دادهاند این است که در سیستم برنامهریزی و با داشتن سازمان برنامه و بودجه. البته تغییر نامهای مختلفی برای این سازمان اتفاق افتاد ولی از سال 1327 که برنامهریزی در ایران شروع شد کموبیش این سازمان با تغییر نام و وظایف کار برنامهریزی را به فرمهای مختلف انجام داده است. اکنون بعد از 11 برنامه اجرا شده که دوتای آن هفت ساله بوده و بقیه پنجساله بوده است میبینیم هر ایرانی فارغ از منصب و مقام از حاصل این کار راضی نیست. همه ما یک احساسی داریم که بهتر از این میتوانستیم باشیم که هستیم. بنابراین نظام برنامهریزی ما رضایت مردم را حاصل نکرده پس نتیجه میگیریم برنامهریزی خوبی نبوده است. میتوان وارد بحث اشکالات برنامه شد اما نکته اساسی این است که از دو موضوع بسیار مهم که تحت عنوان بیماری هلندی و نفرین منابع از آن در دنیا یاد شده غفلت کردهایم.
یک منبع عظیم بهصورت ارز وارد کشور میشود. پولی که کسی برای آن کاری نکرده و تولیدی انجام نشده است و از فروش منابع ملی بهدست آمده، پس درآمد نیست. بهعبارتدیگر قسمتی از وطن را میفروشیم پولش را خرج میکنیم. این منابع وقتی بهصورت ارز وارد اقتصاد میشود ارزش نسبی آن نسبت به پول داخلی کم میشود. یعنی برای پول داخلی ما یک ارزش کاذب ایجاد میشود. درنتیجه وقتی پول داخلی گران شود و پول خارجی ارزان، نتیجه مسلم آن این است که واردات ارزان شده و صادرات گران میشود. در نتیجه واردات، تولیدکنندگان را در شرایط رقابتی قرار میدهد که منصفانه نیست و به تولیدکننده داخلی ضربه وارد میشود. از یکسو تولید داخلی عقب میماند و ازسویدیگر آنچه نمیتوان صادرات و واردات داشت مثل زمین و مسکن دچار تورم خواهد شد. همیشه رقابت بد باعث شده نتوانیم رقابت کنیم و به این، بیماری هلندی گفته میشود. درواقع منابع عمدهای در اختیار دولت قرار گرفته است درحالیکه در کشورهای عادی دولت باید تلاش کند مالیات بگیرد و فعالیتهای اقتصادی خودش را داشته باشد تا درآمدی داشته و از آن طریق جامعه را اداره کند. در ایران منابع بیکرانی در اختیار دولت است که
قدرت بیکرانی به آن داده است. وقتی دولت پول دارد کارهای بیشتری را انجام میدهد و درنتیجه شرکتهای دولتی عظیمی بهوجود میآید که مدیریتش بر اساس عرضه و تقاضا نیست و ناکارآمد میشوند. درواقع دولت بزرگ شده در نتیجه چالاک نیست و نمیتواند بهخوبی کارهایش را انجام دهد و این همان نفرین منابع است. دولت همیشه بهغلط احساس ثروتمندبودن و توهم پولداری دارد. پس زیاد خرج میکند و بعد که بههردلیلی قیمت نفت کاهش یابد یا صادرات نفت کم شود دولت دچار مشکل میشود. نمیتواند به همان سرعت کوچک شود، بهدلیل استخدامهایی که داشته و پروژههایی که راه انداخته است. ناگزیر از بانک مرکزی قرض گرفته یا پول چاپ میکند و همه اینها باعث بالارفتن تورم شده و به بیماری هلندی دامن خواهد زد. اصلیترین وظیفه دولت در برنامهریزیهایش این است که تابع درآمدهای نفت نباشد تا سیکلهای رونق و رکود را بتواند کنترل کند. کنترل اقتصاد تابع درآمد نفت سخت است. زیرا قیمت و مقدار نفت در خارج از ایران و توسط دنیا تعیین میشود و همین باعث وابستگی اقتصاد داخلی به خارج از مرزها میشود.
برای مبارزه با این مشکلات اساسی که فرمودید راهکارهای مختلفی ارائه شده است. یکی از دیدگاههایی که وجود دارد این است که میتوان یک برنامهریزی با عنوان core planning داشت؛ یعنی یک برنامهریزی هستهای با تأکید بر چند موضوع مثل بحران آب، اشتغال، محیط زیست و غیره. آیا ساختار برنامه ششم باید یک برنامه جامع باشد یا نیاز به اصلاح دارد. شما با core planning موافق هستید؟
برنامهریزی ما تابهحال یک برنامهریزی جامع بوده است یعنی دولت همه مسائل را فهرست میکند و از طریق برنامه میخواهد همه این مشکلات را حل کند. در این سالها برنامهها بیشتر یک آرزونامه بودهاند و تمام آرزوهای خوبی که هرکسی بهعنوان یک ایرانی دارد در برنامه قرار داده و بعد منابع موجود را برای رسیدن به آن اهداف بهکار بردهایم. پس برنامهریزی جامع ریسک بالایی دارد. (من با ترجمه این کلمه بهعنوان برنامهریزی هستهای موافق نیستم و برنامهریزی موردی یا برنامهریزی براساس اولویتها عنوان بهتری برای core planning است) یکی از مشکلات برنامهریزی جامع این بوده است که ما همهچیز را بهعنوان اولویت نوشتهایم. هرچه را فکر میکردیم خوب است بهعنوان اولویت طرح کردهایم. بعد که برنامه به مجلس میرود در آنجا هم نمایندگان هر آنچه خوب بوده یا برای منطقه آنها خوب بهنظر میرسیده به این لیست اضافه کردهاند. بنابراین همهچیز اولویت شده است. این اصطلاح هم وجود دارد که وقتی همه چیز اولویت شد یعنی هیچ چیز اولویت نیست. در واقع یکی از نکات اصلی این است که باید انتخاب کنیم. البته براساس مجموعه ظرفیتهایمان و نهفقط پول یا ارزی که در
اختیار داریم؛ زیرا منابع ارزی زیادی نسبت به بسیاری از کشورها داریم که حتما ما را به اشتباه میاندازد. بنابراین براساس ظرفیت ملیمان که قسمتی از آن ارز و پول است و قسمت عمده آن نیروی انسانی است باید اولویتها را در برنامه قرار دهیم. باید ظرفیت انسانی را بهخوبی برآورد کنیم. خوشبختانه در ایران ظرفیت خوبی از نیروی انسانی جوان و تحصیلکرده است؛ هرچند متأسفانه این نیروی جوان در چندین سال گذشته تجربه بینالمللی خودش را از دست داده است که باید تقویت شود. ابتدا باید این تخصصها را در نظر گرفت و بعد ظرفیت فیزیکی مملکت را برآورد کنیم. اینکه چقدر آب، زمین یا نیروی متخصص داریم؛ چقدر در صنعت پیشرفته هستیم و تکنولوژی داریم. بعد از همه اینها میتوان اولویتها را تعریف کرد. در واقع core planning این است که از تمام چیزهای خوبی که در دنیا وجود دارد واقعبینانه اولویتها را انتخاب کرده و تمرکزمان را بگذاریم روی حل چند مسئله اساسی.
سیاستهای کلی که در قالب برنامه جامع توسط رهبری ابلاغ شد 80 بند دارد که موضوعات مختلف را در بر میگیرد. آیا با این برنامه جامع امکان اجرای core planning وجود دارد؟
آنچه بهعنوان سیاستهای کلی ابلاغ میشود برنامه نیست تازه شروع کار است؛ یعنی راهبردها و سیاستهای کلی را نشان میدهد. بهطورکلی در هر بخشی ما جهتگیریمان چگونه باید باشد. این تقریبا آسانترین بخش برنامه است و درعینحال مهمترین بخش است چون همه باید از آن تبعیت کنند. خوشبختانه آنچه برای برنامه ششم تهیه شده بسیار خوب است ولی باید دید آیا امکان دارد در عرض پنج سال به همه آنچه که در اینجا گفته شده برسیم؟ مسلما خیر. همین جاست که موضوع اولویت مطرح میشود. موضوع اولویتها هم یک سلسلهمراتبی دارد؛ برای اینکه یکی انجام شود کار دیگری قبل از آن باید انجام شده باشد و برای بعدی چهار کار دیگر قبلا باید انجام شده باشد.
بنابراین سلسلهمراتبی باید تعیین شود. اولویتهای موضوعی و اولویتهای زمانی هرکدام تعیین شود و بعد یک مقطعی از آن بگیریم و بگوییم برنامه ششم ما میتواند این قسمتها را تا اینجا برساند. باید برای اولویتها مقاطع متفاوتی در نظر بگیریم هرچند نمیتوان چندان بلند مدت دید. کنز که یکی از اقتصاددانان است میگوید در بلندمدت همه ما مردهایم. بههمیندلیل یک مقطع پنجساله که برنامه میانمدت است و یک برنامه یکساله در نظر میگیرند. برنامه یکساله که یک برنامه اجرائی است در ایران به نام بودجه یکساله شناخته شده است.
در سلسله مراتب برنامهریزی برای تعیین اهداف و سیاستهای کلی بیشتر دید سیاسی و تخصصی میخواهد که جهان را بشناسد بداند به کجا میرویم و هرچه به سطوح پایینتر میرویم باید از بار سیاسی برنامه کم کنیم و بار تخصصی آن را بیشتر کنیم. درواقع وقتی یک برنامه مینویسیم نباید بگوییم سیاست ایران در صحنه بینالمللی چیست؟ این در سطوح بالا مشخص شده است. در جایگاه برنامهنویسی تخصصهایی مانند اقتصاد، صنعت، مالی، کشاورزی و خدمات نیاز است. تخصصهای موضوعی باید بتوانند اینها را به پروژه قابل اجرا تبدیل کنند. درواقع سطح بندی تخصصها یک قسمت عمده برنامه است و پیشنیاز برنامه است. متأسفانه تمام مدیریت برنامهریزی در این هشت سال از بین رفت و از این نظر با یک فقر روبهرو هستیم و سازماندهی مجدد سازمان مدیریت و برنامهریزی از این دیدگاه برنامهریزی بسیار مهم است و موفقیت برنامه تا حد زیادی در گرو آن خواهد بود.
بهنظر شما اولویتهای پیرامون این برنامه هستهای یا موردی چه باشد بهتر است؟ بهصورت مصداقی چند نمونه از اولویتهای واقعی را در این شرایط نام ببرید؟
اکنون اقتصاد ما بیمار است و دچار رکود و تورم با هم است. این یکی از پدیدههای نادر اقتصادی است. معمولا اینها باید از هم جدا باشد. در چنین حالتی اولین کار، خروج از رکود تورمی است که دولت فعلی بهدرستی این را تشخیص داده است. تا قبل از اینکه به برنامه ششم برسیم تلاش خود را برای خروج از این رکود تورمی گذاشته است. نکتهای که بسیار اهمیت دارد این است که ما اکنون در یک دهکده جهانی هستیم و هرکسی در هر کشوری تصمیمی بگیرد بر کشورهای دیگر هم تأثیر خواهد گذاشت. پس تصمیمات عمده را باید در یک زمینه جهانی بگیریم. ما چون مدتها تحریم بودهایم، از نظر تکنولوژی عقبماندگیهای زیادی داریم. در دانش هم درست است در داخل خوب کار کردهایم ولی در مقایسه با سطح دانش جهانی عقبماندگیهایی داریم که باید جبران کنیم. ما باید روابطمان را با دنیا اصلاح کنیم تا بتوانیم از تمام امکاناتی که در هر کجای دنیا برای پیشرفتمان لازم است استفاده کنیم. پس بازگشت به یک سیاست باز، اولویت درستی است که دولت به دنبال آن است. برخی بازشدن سیاست را با استقلال مغایر میدانند که اصلا اینطور نیست. خوشبختانه از نظر استقلال در شرایطی هستیم که ایران هیچگاه
این شرایط را تجربه نکرده بود. ایران در شرایطی است که با نه شرقی و نه غربی میتواند تصمیمگیری خودش را داشته باشد. اگر این تصمیمها را با یک حصار دور خود محدود کنیم بقیه دنیا مسیر خود را میروند و پیشرفت میکنند و ما عقب میمانیم.
پس سیاست خارجی و خروج از رکود اولویت ماست. بعد میآییم به سمت مصداقهایی ملموستر مثل بحران آب. همه راجع به این مسئله صحبت میکنند، از رهبری تا دولتیها و همه مردم. در برنامه ششم باید کاری کرد که ساماندهی اقتصاد بر اساس آب موجود باشد. ابتدا باید ببینیم چقدر آب داریم و چه تقاضاهایی برای این آب است. حالا این آب موجود را به کدامیک از تقاضاها اختصاص دهیم. در واقع برنامهریزی یعنی ایجاد ظرفیتهای جدید، اینکه برای مصرف آنچه تصمیم بگیریم کار بسیار سادهای است باید نگاه کنیم در آینده چطور میتوانیم ظرفیتهای جدید ایجاد کنیم. ایران کشوری خشک و نیمهخشک است ولی از نوآوران در زمینه استفاده از آب بوده است؛ برای مثال برای آبهای زیرزمینی قنات را ایجاد کردهایم؛ یعنی آب را از زیرِ زمین به روی زمین آورده و از آن استفاده کرده و در تمام اینها تعادل محیطزیستمان را هم حفظ کردهایم. در واقع قنات تکنولوژی بوده که از یک مقداری بیشتر نمیشد از آب استفاده کرد. اما همهچیز را بههم زدیم و اکنون هزینه بسیار زیادی دادیم تا فهمیدیم آب چقدر ارزش دارد.
مسئله مهم دیگری که باید اولویت باشد مسئله اسکان جمعیتی است. جمعیت عظیمی اطراف تهران یا شهرستانهای بزرگ جمع شدهاند و روستاهایمان خالی از سکنه شده است و تعادل سرزمینی در حال از دست رفتن است. در واقع تعادل فرهنگ چند هزار ساله ما در حال ازدسترفتن است. آمایش سرزمین هم از دهه 60 به بعد مطرح شده است. اینکه جمعیت چگونه و کجا پراکنده شود ولی هنوز هیچ کاری برای آن انجام نشده است. مهاجرتهای بیرویه و حاشیهنشینی ادامه و پیامدهای زیادی دارد. اینها مشکلاتی است که باید به آن توجه کرد ولی اگر صد مشکل دیگر کنار اینها مطرح شود و برای حل آن هزینه کنیم، دیگر مشکلات حل نمیشوند.
با توجه به شرایط بحران اقتصادی که از دولت قبل تحویل گرفته شد، محتوای کلی برنامه ششم چه باید باشد؟ یک برنامه خروج از بحران یا یک برنامه توسعهای رو به جلو؟
بهطورکلی در حالت بحرانی باید برنامهریزی خروج از بحران شود که این اتفاق افتاده است. البته هنوز از بحران خارج نشدهایم ولی امیدوارم این اتفاق بیفتد. در واقع این همان تعیین اولویت است. باید خروج از بحران قبل از شروع برنامه ششم به پایان برسد و اگر اینگونه نشد سالهای اولیه برنامه باید برای خروج از بحران باشد. این یعنی به حالت عادی برگردیم. در سالهای گذشته ما خیلی به زیر صفر سقوط کردهایم و از هر کجا شروع کنیم باید تازه تلاش شود به صفر برسیم. پس راهی نیست که اول منفیها را جبران کنیم. این کار سختی است و باید مردم را توجیه کرد تا بفهمند برای رسیدن به وضعیت شش سال قبلشان چه کاری باید انجام دهند و بعد از آن میتوان برای بهبود اوضاع اقدام کرد و به دنبال یک برنامهریزی اولویتدار رفت.
برای برنامهریزی اولویتدار هم نیاز به مشارکت است. امیدوارم برنامهریزان دوباره در دفاتر خودشان ننشینند و از بالا به پایین برنامهریزی کنند که یا اجرائی نیست یا اگر اجرائی شد با مشکلات زیادی روبهرو باشد یا حتی اگر اجرا شد خیلی آن چیزی نباشد که مردم رضایت داشته باشند. اولویتها را باید بر مبنای نیاز واقعی مردم انتخاب کرد. باید به جوامع مدنی اهمیت داد و از آنها مشورت گرفت. از نظر تخصصی هم نیاز به یک بازسازی شدید در سازمان برنامهریزی احساس میشود. اگر مثل برنامههای قبل رفتار کنیم طبیعی است که همان نتیجه را بگیریم.
به نظر شما توسعه در ایران بیش از حد اقتصادی نیست درحالیکه به نظر میرسد گرایشهای توسعه بیشتر جنبه اجتماعی پیدا کرده است. چه تغییر رویکرد و محتوایی را برای برنامه ششم ضروری میبینید؟
باید همهچیز مشارکتی باشد. ما وقتی میگوییم پروژهای اقتصادی باشد در سطح خرد، یعنی اینکه پروژهای باشد که درآمدها بیش از هزینهها باشد. وقتی در سطح کلان پروژه اقتصادی طرح میشود دقیقا منظور این است که اجتماعی باشد. در سطح کلان اقتصادیبودن یعنی محیطزیست را درنظرگرفتن و اجتماعیبودن یعنی دانش و آموزش را در نظر گرفتن، یعنی همه آنچه اجتماع را یک پله بالاتر ببرد. اکنون از نظر آماری ابزار آماده داریم و سنجشهای اجتماعی در بسیاری جاها با مقیاسهای اقتصادی روی آن کار شده است و کار میکنند. در سازمان ملل هم شاخص توسعه انسانی داریم. اگر فکر کنیم سازمان برنامه و بودجه در دست چند اقتصاددان باشد و اینها با افراد دیگری از رشتهها و تخصصهای دیگر مشورت نکنند، دلیلی ندارد انتظار رود کار بهتر از قبل باشد.
برای داشتن یک برنامه با رویکرد توسعه انسانی بیشتر چه محورهایی را باید مد نظر داشت؟
تعیین شاخصها همان کارهای ریز برنامهریزی است که بسیاری از آنها وجود دارد و ممکن است برخی از موارد نباشد. مقداری با مشکلات مواجه هستیم ولی اگر آن مشکلات به بحث گذاشته شود میتوان راهحلهای خوبی برای آن پیدا کرد. بسیاری از اقتصاددانهای عملگرا به راهحلهای ساده اهمیت میدهند. آمارتیاسن برای اینکه پیشرفت منطقهای را بسنجد میگوید میزان باسوادی زنان روستایی را بسنجید اگر آنها باسواد باشند منطقه پیشرفت کرده و در غیر اینصورت هنوز پیشرفتی نداشته است. یک شاخصی که فوری میتوان سنجید و نیازی به آمارگیریهای مختلف و روشهای ریاضی پیچیده ندارد.
با توجه به افت شدید درآمدهای نفتی و مسائل بحرانی پیشرو مثل مسئله آب یا محیط زیست و بحرانهای اقتصادی برجایمانده از دولت قبل آیا صندوق توسعه ملی میتواند نقش پررنگی در پشتیبانی از برنامه ششم داشته باشد؟
صندوق توسعه ملی با یک دیدگاه بسیار درستی پایهریزی شده است و فلسفه وجودیاش همانی است که من گفتم؛ یعنی پرهیز از بیماری هلندی. نهتنها این موضوع که مسئله مهم دیگری که به آن میپردازد به فکر نسلهای آیندهبودن است. صندوق توسعه ملی در هدفش میگوید تبدیل بخشی از درآمدهای نفتی به سرمایههای زاینده و آیندهنگر و حفظ سهم نسلهای آینده از منابع. از جای درستی هم شروع کرده؛ یعنی از مبارزه با بیماری هلندی.
قبل از صندوق توسعه ملی، حساب ذخیره ارزی ایجاد شده بود که بسیار هدفمند بود زیرا حداقل ما را از نوسانات درآمد نفت در امان میداشت. هدف این بود که ثباتی نسبی ایجاد کند ولی متأسفانه عملی نشد و تمام منابع 175 میلیارد دلاریاش در زمان هشت سال گذشته از بین رفت و تقریبا با موجودی صفر تحویل دولت جدید داده شد. آن تجربه نهچندانموفق و شکستخورده باعث ایجاد صندوق توسعه ملی با یک سازوکار پیشرفتهتری شد که یکی از هستههایی که میتواند این برنامه موردی و اولویتدار را جلو ببرد. صندوق توسعه ملی جوان و پرانرژی میتواند یار شاطری برای برنامه توسعه ششم باشد.
متأسفانه در روزنامه «شرق» تیتر اشتباهی زده بودند که صندوق خالی است درحالیکه آن حساب صندوق ارزی را با این صندوق توسعه ملی اشتباه گرفته بودند.
صندوق توسعه ملی برای پشتیبانی از برنامه توسعه ششم از چه سازوکاری استفاده میکند؟
سازوکار این است که ما میخواهیم ثروتهای ملیمان را حفظ کنیم تا هم خودمان استفاده کنیم و هم نسلهای آینده. اکنون در سیاستهای کلی برنامه ششم پیشنهاد شده هر سال 30 درصد منابع نفتی به صندوق توسعه ملی بیاید و هر سال هم دو درصد به آن اضافه شود. بنابراین صندوق توسعه ملی نقش مهمی در تخصیص منابع حاصل از نفت دارد و ما میخواهیم این را به ثروتهای ماندگار و زاینده بهگونهای تبدیل کنیم که نهتنها از بین نرود بلکه مرتب زیاد شود تا ما و نسلهای آینده از آن استفاده کنند و آن پیامدهای منفی را هم برای اقتصاد نداشته باشد. بنابراین صندوق توسعه ملی یک صندوق ارزی است و نباید هیچ منبع ریالی برای صندوق توسعه ملی صرف شود. تمام ارزهای حاصل از فروش نفت باید تبدیل شود به سرمایههای سازنده ارزی تا از یکبار مصرف بودن نفت جلوگیری شود. باید نفت را از یکبار مصرف بودن به یک ثروت دائمی تبدیل کنیم. این امر از طریق بخش خصوصی انجام میشود. بخش خصوصی مسلما بهتر از دولت میتواند کار کند؛ زیرا صنعتگران و کشاورزان و ارائهدهندگان خدمات بهتری نسبت به دولت هستند. بخشی از این را با نظارت دقیق در داخل کشور سرمایهگذاری میکنیم مشروط به اینکه
بازگشت آن هم بهصورت ارزی باشد تا از بیماری هلندی جلوگیری کنیم و به پول داخلی تبدیل نکنیم. مقداری را هم در بازارهای خارجی سرمایهگذاری کنیم و سود آن سرمایهگذاریهای خارجی را بیاوریم در اقتصاد داخلی مصرف کنیم. تاکنون در حدود 80 صندوق ثروت ملی در دنیا داریم که بهترینی که همه قبول دارند برای نروژ است. در این کشور 100 درصد پول نفت به حساب صندوق میرود و فقط یک مالیاتی به دولت میدهد. سرمایهاش که مرتب بزرگتر میشود برای دولت است و روزی به هر دلیلی اگر نیاز داشت در اختیارش است.
در کشور ایران صندوق توسعه ملی با تعداد محدودی کارشناس در حال اداره شدن است. ما مکانیزم اجرائی مان برای تخصیص منابع در داخل بانکهای موجود است. در واقع این بانکها در وامدادن و ارزشیابی پروژهها دارند و مسئولیتش بر عهده خودشان است. بانکها به عنوان بانکهای عامل و صندوق توسعه ملی فعالیت میکنند بدون اینکه ما یک نفر را استخدام کرده باشیم تا بخواهیم وام دهیم. فقط تعدادی برای اینکه در کلان بتوانند منابع را مدیریت کنند نیاز است.
صندوق توسعه ملی وقتی وارد عمل میشود میرود به بخش خصوصی یعنی مردم و واسطه میان این دو نیز بانکها هستند. بنابراین با کمترین هزینه به آن هدفی که میخواهیم میرسیم. در واقع نمونه یک برنامهریزی خوب همین است. البته اشکالاتی هم دارد که باید بهتدریج برطرف شود.
با این سازوکار دقیقی که شما فرمودید در مجموعه هست آیا ممکن است در میان راه برای تأمین منابع مالی برنامه ششم با مشکلی مواجه شویم؟
برنامه هنرش این نیست که منابع موجود را چگونه مصرف کند زیرا این کار را همه میتوانند انجام دهند بلکه باید بتواند ظرفیت ایجاد کند. از سوی دیگر وقتی میگوییم برنامه یک ویژگی عمدهاش هماهنگی است صرفا نباید مرتب از پول صحبت کنیم. اینکه چند میلیارد تومان برای برنامه ششم هزینه میشود گمراهکننده است بلکه باید دید برنامه ششم به چه تعداد آدم با چه تخصص و سطحی نیاز دارد. از نظر جغرافیایی این برنامه در کجای این مملکت باید صرف شود. در چه موضوعاتی باید صرف شود یعنی پتروشیمی یا کشاورزی یا غیره.
بههرحال با توجه به ظرفیتهای مختلفی که هست بعید میدانم که پول کم بیاوریم. به جای اینکه بگوییم پول از کجا بیاوریم باید ببینیم بقیه ظرفیتهای ما چیست و چه کم داریم. برای مثال مسلم است که آب کم داریم بنابراین بقیه چیزها با آنچه کمتر است باید هماهنگ شود. مسئله اساسی برنامهریزی و اقتصاد ایران پول نیست بلکه هماهنگی بین تمام اجزای زیادی است که باید با هم کار کنند. در این صورت متوجه میشویم کجا کم یا زیاد داریم. در این برنامه باید ظرفیتسازی کرد. وقتی همین ابتدای برنامه میبینیم چیزی را که 20 سال دیگر نیاز است کم داریم از الان شروع به تولید آن کنیم. اگر تخصصی را میخواهیم که نداریم روی آن سرمایهگذاری کنیم.
با توجه به اینکه یکی از اولویتهای که عنوان فرمودید بحران آب است و ما به واسطه این بحران با یک بحران امنیت غذایی روبرو هستیم و تأثیری که این بحرانها روی هدف گذاریهای جمعیتی میگذارد و استقلال ملی را به شدت تحت تأثیر خودش قرار داده است. چگونه اهمیت این موضوع را در برنامه توسعه ششم میتوان نشان داد؟
طرح مسئله بهصورت صحیح میتواند ما را به سمت مسیر درستی ببرد و اگر مسئله بهصورت غلط طرح شود قطعا راه هم غلط خواهد بود. امنیت غذایی، جمعیت و آب مسائلی هستند که درست طرح نشدهاند. از یک طرف تعداد زیادی تمرکزشان روی عرضه آب است. اینکه آب کم است و تغییرات آب و هوایی دارد کمترش میکند و یا سهم محیط زیست را نمیدهیم. از سوی دیگر عدهای روی تقاضای آب تمرکز دارند. مثل اینکه آب را در کشاورزی درست مصرف نمیکنیم و آب از بین میرود و در شهرها لولهها پوسیده است. از طرف دیگر هم ما سیاست افزایش جمعیتی داریم که با اینها همخوانی ندارد اگر هر کدام را که به صورت جداست کنار هم قرار دهیم نشان میدهد کار غلطی در حال انجام است.
درحالیکه اگر کشوری جمعیتش زیاد شد همه جمعیتش را خودش نباید غذا دهد. آیا انگلستان همه جمعیتش را خودش غذا میدهد. پس اینکه جمعیت زیاد شود و نتوانیم برای آن غذا تهیه کنیم مسئله ما نیست. اگر ما در جاهایی که میتوانیم خوب توسعه پیدا کنیم و یک ماشین بسازیم خوب عمل کنیم و آن ماشین را صادر کنیم در ازای آن میتوانیم گندم وارد کنیم. بنابراین مسئله برنامه همین است که ما این پولی که داریم و امکاناتی که داریم در کجا باید خرج کنیم که در مجموع رفاه ما در آینده بیشتر شود. در زمینه آب و برنامهریزی امنیت غذایی نیز همین است. امنیت غذایی را به دو گونه میتوان تأمین کرد یکی تولید داخل و دیگری از طریق واردات هر دو هم لازم است. نمیتوان گفت واردات نداشته باشیم. بلکه تا آنجا که امکان دارد باید تولید در داخل انجام شود. آنچه تولید میشود میتواند صرفا یک نوع کالا باشد مثلا پسته تولید کنیم و صادر کنیم و در ازای آن گندم وارد کنیم و مشکل ما حل شود تا اینکه برویم در کرمان به جای پسته گندم بکاریم و قطعا جواب نمیگیریم. اگر همه اینها با هم هماهنگ باشد مشکلی نیست.
مسئله عمده ما یکسری مشکلات به ارث رسیده از گذشته است که باید حل شود. ما یکسری مشکلات تفکری داریم به این مفهوم که ظرفیتها برای آینده چه باشد و بعد اولویتها تعیین شود و میتوان در مدت معقولی در ریل توسعه بیفتیم.
اعظم پویان: ضرورت برنامهریزی برای اقتصاد نفتی ایران موضوعی بدیهی است اما اینکه سازوکار این برنامه بر چه اساس باید باشد بسیار مهم است. در شرایطی که بسیاری از کارشناسان صحبت از کمبود منابع مالی برای اجرائیشدن برنامه ششم توسعه دارند دکتر محمدسعید نورینائینی، معاون اقتصادی صندوق توسعه ملی جمهوری اسلامی ایران خبر از تأمین منابع مالی برنامه ششم داده و در گفتوگو با «شرق» از دریچه دیگری به حل این مسئله میپردازد که در ادامه میخوانید:
فرصت کمی تا تحقق کامل سند چشم انداز 20 ساله داریم. با توجه به اینکه در این سند پیشبینی شده است ایران در سال 1404 در منطقه شاگرد اول باشد؛ از سوی دیگر فقط 15 درصد از برنامه توسعه چهارم اجرا شد و برنامه پنجم بهطورکلی اجرا نشد. آیا با این شرایط داشتن برنامه 5 ساله همچنان ضروری است یا میتوان سازوکار دیگری را جایگزین کرد؟
در اینکه باید برنامه داشته باشیم شکی نیست. البته این به این معنی نیست که در همه دنیا باید برنامهریزی باشد. جایی که اقتصاد آزاد کار خودش را میکند نیازی به برنامهریزی نیست. هرچند دولتها تا حدودی برای ساماندادن به وضع اقتصادی دخالت میکنند ولی بیشتر کارها براساس نیروهای بازار و بهصورت رقابتی و آزاد انجام میشود. برای کشور ایران اینطور نیست زیرا یک حالت ویژه داریم. در طول صد سال، مقادیر زیادی عواید حاصل از فروش نفت داریم که این در هیچیک از تئوریهای اقتصاد کلاسیک دیده نشده است. سازوکار اقتصاد کلاسیک این است که مردم کار میکنند و منابعی بهدست میآورند؛ ازسویدیگر تقاضا دارند و تولید کنندگان باید آن تقاضاها را پاسخ دهند. درواقع رقابت میان مصرفکننده که میخواهد رفاه خود را به حداکثر برساند و تولیدکننده که میخواهد سود خود را به حداکثر برساند وجود دارد. وقتی یک منبع عظیم درآمدی (یک منبع سرشار زیرزمینی) بهدست میآید قوانین اقتصادی بههم میخورد. دولتی که درآمد تقریبا زیادی را بهصورت رایگان در انبار خود دارد چگونه میتواند برنامهریزی کند؟ اینجا دیگر دست تولیدکننده و مصرفکننده نیست بههمیندلیل باید در
جایی برای چگونه مصرفشدن این منابع تصمیمگیری شود. بههمیندلیل نیاز به یک نوع برنامهریزی داریم. ضرورت برنامهریزی در کشور ایران بهدلیل درآمدهای حاصل از نفت است و اگر این نبود صرفا یک برنامهریزی بسیار ملایمی ضرورت داشت.
چگونگی برنامهریزی هم بستگی به این دارد که عواید حاصل از نفت را چگونه بهصورت بهینه استفاده کنیم. این سؤال عمدهای است که در مقابل اقتصاد ایران بوده است؛ پاسخی که به آن دادهاند این است که در سیستم برنامهریزی و با داشتن سازمان برنامه و بودجه. البته تغییر نامهای مختلفی برای این سازمان اتفاق افتاد ولی از سال 1327 که برنامهریزی در ایران شروع شد کموبیش این سازمان با تغییر نام و وظایف کار برنامهریزی را به فرمهای مختلف انجام داده است. اکنون بعد از 11 برنامه اجرا شده که دوتای آن هفت ساله بوده و بقیه پنجساله بوده است میبینیم هر ایرانی فارغ از منصب و مقام از حاصل این کار راضی نیست. همه ما یک احساسی داریم که بهتر از این میتوانستیم باشیم که هستیم. بنابراین نظام برنامهریزی ما رضایت مردم را حاصل نکرده پس نتیجه میگیریم برنامهریزی خوبی نبوده است. میتوان وارد بحث اشکالات برنامه شد اما نکته اساسی این است که از دو موضوع بسیار مهم که تحت عنوان بیماری هلندی و نفرین منابع از آن در دنیا یاد شده غفلت کردهایم.
یک منبع عظیم بهصورت ارز وارد کشور میشود. پولی که کسی برای آن کاری نکرده و تولیدی انجام نشده است و از فروش منابع ملی بهدست آمده، پس درآمد نیست. بهعبارتدیگر قسمتی از وطن را میفروشیم پولش را خرج میکنیم. این منابع وقتی بهصورت ارز وارد اقتصاد میشود ارزش نسبی آن نسبت به پول داخلی کم میشود. یعنی برای پول داخلی ما یک ارزش کاذب ایجاد میشود. درنتیجه وقتی پول داخلی گران شود و پول خارجی ارزان، نتیجه مسلم آن این است که واردات ارزان شده و صادرات گران میشود. در نتیجه واردات، تولیدکنندگان را در شرایط رقابتی قرار میدهد که منصفانه نیست و به تولیدکننده داخلی ضربه وارد میشود. از یکسو تولید داخلی عقب میماند و ازسویدیگر آنچه نمیتوان صادرات و واردات داشت مثل زمین و مسکن دچار تورم خواهد شد. همیشه رقابت بد باعث شده نتوانیم رقابت کنیم و به این، بیماری هلندی گفته میشود. درواقع منابع عمدهای در اختیار دولت قرار گرفته است درحالیکه در کشورهای عادی دولت باید تلاش کند مالیات بگیرد و فعالیتهای اقتصادی خودش را داشته باشد تا درآمدی داشته و از آن طریق جامعه را اداره کند. در ایران منابع بیکرانی در اختیار دولت است که
قدرت بیکرانی به آن داده است. وقتی دولت پول دارد کارهای بیشتری را انجام میدهد و درنتیجه شرکتهای دولتی عظیمی بهوجود میآید که مدیریتش بر اساس عرضه و تقاضا نیست و ناکارآمد میشوند. درواقع دولت بزرگ شده در نتیجه چالاک نیست و نمیتواند بهخوبی کارهایش را انجام دهد و این همان نفرین منابع است. دولت همیشه بهغلط احساس ثروتمندبودن و توهم پولداری دارد. پس زیاد خرج میکند و بعد که بههردلیلی قیمت نفت کاهش یابد یا صادرات نفت کم شود دولت دچار مشکل میشود. نمیتواند به همان سرعت کوچک شود، بهدلیل استخدامهایی که داشته و پروژههایی که راه انداخته است. ناگزیر از بانک مرکزی قرض گرفته یا پول چاپ میکند و همه اینها باعث بالارفتن تورم شده و به بیماری هلندی دامن خواهد زد. اصلیترین وظیفه دولت در برنامهریزیهایش این است که تابع درآمدهای نفت نباشد تا سیکلهای رونق و رکود را بتواند کنترل کند. کنترل اقتصاد تابع درآمد نفت سخت است. زیرا قیمت و مقدار نفت در خارج از ایران و توسط دنیا تعیین میشود و همین باعث وابستگی اقتصاد داخلی به خارج از مرزها میشود.
برای مبارزه با این مشکلات اساسی که فرمودید راهکارهای مختلفی ارائه شده است. یکی از دیدگاههایی که وجود دارد این است که میتوان یک برنامهریزی با عنوان core planning داشت؛ یعنی یک برنامهریزی هستهای با تأکید بر چند موضوع مثل بحران آب، اشتغال، محیط زیست و غیره. آیا ساختار برنامه ششم باید یک برنامه جامع باشد یا نیاز به اصلاح دارد. شما با core planning موافق هستید؟
برنامهریزی ما تابهحال یک برنامهریزی جامع بوده است یعنی دولت همه مسائل را فهرست میکند و از طریق برنامه میخواهد همه این مشکلات را حل کند. در این سالها برنامهها بیشتر یک آرزونامه بودهاند و تمام آرزوهای خوبی که هرکسی بهعنوان یک ایرانی دارد در برنامه قرار داده و بعد منابع موجود را برای رسیدن به آن اهداف بهکار بردهایم. پس برنامهریزی جامع ریسک بالایی دارد. (من با ترجمه این کلمه بهعنوان برنامهریزی هستهای موافق نیستم و برنامهریزی موردی یا برنامهریزی براساس اولویتها عنوان بهتری برای core planning است) یکی از مشکلات برنامهریزی جامع این بوده است که ما همهچیز را بهعنوان اولویت نوشتهایم. هرچه را فکر میکردیم خوب است بهعنوان اولویت طرح کردهایم. بعد که برنامه به مجلس میرود در آنجا هم نمایندگان هر آنچه خوب بوده یا برای منطقه آنها خوب بهنظر میرسیده به این لیست اضافه کردهاند. بنابراین همهچیز اولویت شده است. این اصطلاح هم وجود دارد که وقتی همه چیز اولویت شد یعنی هیچ چیز اولویت نیست. در واقع یکی از نکات اصلی این است که باید انتخاب کنیم. البته براساس مجموعه ظرفیتهایمان و نهفقط پول یا ارزی که در
اختیار داریم؛ زیرا منابع ارزی زیادی نسبت به بسیاری از کشورها داریم که حتما ما را به اشتباه میاندازد. بنابراین براساس ظرفیت ملیمان که قسمتی از آن ارز و پول است و قسمت عمده آن نیروی انسانی است باید اولویتها را در برنامه قرار دهیم. باید ظرفیت انسانی را بهخوبی برآورد کنیم. خوشبختانه در ایران ظرفیت خوبی از نیروی انسانی جوان و تحصیلکرده است؛ هرچند متأسفانه این نیروی جوان در چندین سال گذشته تجربه بینالمللی خودش را از دست داده است که باید تقویت شود. ابتدا باید این تخصصها را در نظر گرفت و بعد ظرفیت فیزیکی مملکت را برآورد کنیم. اینکه چقدر آب، زمین یا نیروی متخصص داریم؛ چقدر در صنعت پیشرفته هستیم و تکنولوژی داریم. بعد از همه اینها میتوان اولویتها را تعریف کرد. در واقع core planning این است که از تمام چیزهای خوبی که در دنیا وجود دارد واقعبینانه اولویتها را انتخاب کرده و تمرکزمان را بگذاریم روی حل چند مسئله اساسی.
سیاستهای کلی که در قالب برنامه جامع توسط رهبری ابلاغ شد 80 بند دارد که موضوعات مختلف را در بر میگیرد. آیا با این برنامه جامع امکان اجرای core planning وجود دارد؟
آنچه بهعنوان سیاستهای کلی ابلاغ میشود برنامه نیست تازه شروع کار است؛ یعنی راهبردها و سیاستهای کلی را نشان میدهد. بهطورکلی در هر بخشی ما جهتگیریمان چگونه باید باشد. این تقریبا آسانترین بخش برنامه است و درعینحال مهمترین بخش است چون همه باید از آن تبعیت کنند. خوشبختانه آنچه برای برنامه ششم تهیه شده بسیار خوب است ولی باید دید آیا امکان دارد در عرض پنج سال به همه آنچه که در اینجا گفته شده برسیم؟ مسلما خیر. همین جاست که موضوع اولویت مطرح میشود. موضوع اولویتها هم یک سلسلهمراتبی دارد؛ برای اینکه یکی انجام شود کار دیگری قبل از آن باید انجام شده باشد و برای بعدی چهار کار دیگر قبلا باید انجام شده باشد.
بنابراین سلسلهمراتبی باید تعیین شود. اولویتهای موضوعی و اولویتهای زمانی هرکدام تعیین شود و بعد یک مقطعی از آن بگیریم و بگوییم برنامه ششم ما میتواند این قسمتها را تا اینجا برساند. باید برای اولویتها مقاطع متفاوتی در نظر بگیریم هرچند نمیتوان چندان بلند مدت دید. کنز که یکی از اقتصاددانان است میگوید در بلندمدت همه ما مردهایم. بههمیندلیل یک مقطع پنجساله که برنامه میانمدت است و یک برنامه یکساله در نظر میگیرند. برنامه یکساله که یک برنامه اجرائی است در ایران به نام بودجه یکساله شناخته شده است.
در سلسله مراتب برنامهریزی برای تعیین اهداف و سیاستهای کلی بیشتر دید سیاسی و تخصصی میخواهد که جهان را بشناسد بداند به کجا میرویم و هرچه به سطوح پایینتر میرویم باید از بار سیاسی برنامه کم کنیم و بار تخصصی آن را بیشتر کنیم. درواقع وقتی یک برنامه مینویسیم نباید بگوییم سیاست ایران در صحنه بینالمللی چیست؟ این در سطوح بالا مشخص شده است. در جایگاه برنامهنویسی تخصصهایی مانند اقتصاد، صنعت، مالی، کشاورزی و خدمات نیاز است. تخصصهای موضوعی باید بتوانند اینها را به پروژه قابل اجرا تبدیل کنند. درواقع سطح بندی تخصصها یک قسمت عمده برنامه است و پیشنیاز برنامه است. متأسفانه تمام مدیریت برنامهریزی در این هشت سال از بین رفت و از این نظر با یک فقر روبهرو هستیم و سازماندهی مجدد سازمان مدیریت و برنامهریزی از این دیدگاه برنامهریزی بسیار مهم است و موفقیت برنامه تا حد زیادی در گرو آن خواهد بود.
بهنظر شما اولویتهای پیرامون این برنامه هستهای یا موردی چه باشد بهتر است؟ بهصورت مصداقی چند نمونه از اولویتهای واقعی را در این شرایط نام ببرید؟
اکنون اقتصاد ما بیمار است و دچار رکود و تورم با هم است. این یکی از پدیدههای نادر اقتصادی است. معمولا اینها باید از هم جدا باشد. در چنین حالتی اولین کار، خروج از رکود تورمی است که دولت فعلی بهدرستی این را تشخیص داده است. تا قبل از اینکه به برنامه ششم برسیم تلاش خود را برای خروج از این رکود تورمی گذاشته است. نکتهای که بسیار اهمیت دارد این است که ما اکنون در یک دهکده جهانی هستیم و هرکسی در هر کشوری تصمیمی بگیرد بر کشورهای دیگر هم تأثیر خواهد گذاشت. پس تصمیمات عمده را باید در یک زمینه جهانی بگیریم. ما چون مدتها تحریم بودهایم، از نظر تکنولوژی عقبماندگیهای زیادی داریم. در دانش هم درست است در داخل خوب کار کردهایم ولی در مقایسه با سطح دانش جهانی عقبماندگیهایی داریم که باید جبران کنیم. ما باید روابطمان را با دنیا اصلاح کنیم تا بتوانیم از تمام امکاناتی که در هر کجای دنیا برای پیشرفتمان لازم است استفاده کنیم. پس بازگشت به یک سیاست باز، اولویت درستی است که دولت به دنبال آن است. برخی بازشدن سیاست را با استقلال مغایر میدانند که اصلا اینطور نیست. خوشبختانه از نظر استقلال در شرایطی هستیم که ایران هیچگاه
این شرایط را تجربه نکرده بود. ایران در شرایطی است که با نه شرقی و نه غربی میتواند تصمیمگیری خودش را داشته باشد. اگر این تصمیمها را با یک حصار دور خود محدود کنیم بقیه دنیا مسیر خود را میروند و پیشرفت میکنند و ما عقب میمانیم.
پس سیاست خارجی و خروج از رکود اولویت ماست. بعد میآییم به سمت مصداقهایی ملموستر مثل بحران آب. همه راجع به این مسئله صحبت میکنند، از رهبری تا دولتیها و همه مردم. در برنامه ششم باید کاری کرد که ساماندهی اقتصاد بر اساس آب موجود باشد. ابتدا باید ببینیم چقدر آب داریم و چه تقاضاهایی برای این آب است. حالا این آب موجود را به کدامیک از تقاضاها اختصاص دهیم. در واقع برنامهریزی یعنی ایجاد ظرفیتهای جدید، اینکه برای مصرف آنچه تصمیم بگیریم کار بسیار سادهای است باید نگاه کنیم در آینده چطور میتوانیم ظرفیتهای جدید ایجاد کنیم. ایران کشوری خشک و نیمهخشک است ولی از نوآوران در زمینه استفاده از آب بوده است؛ برای مثال برای آبهای زیرزمینی قنات را ایجاد کردهایم؛ یعنی آب را از زیرِ زمین به روی زمین آورده و از آن استفاده کرده و در تمام اینها تعادل محیطزیستمان را هم حفظ کردهایم. در واقع قنات تکنولوژی بوده که از یک مقداری بیشتر نمیشد از آب استفاده کرد. اما همهچیز را بههم زدیم و اکنون هزینه بسیار زیادی دادیم تا فهمیدیم آب چقدر ارزش دارد.
مسئله مهم دیگری که باید اولویت باشد مسئله اسکان جمعیتی است. جمعیت عظیمی اطراف تهران یا شهرستانهای بزرگ جمع شدهاند و روستاهایمان خالی از سکنه شده است و تعادل سرزمینی در حال از دست رفتن است. در واقع تعادل فرهنگ چند هزار ساله ما در حال ازدسترفتن است. آمایش سرزمین هم از دهه 60 به بعد مطرح شده است. اینکه جمعیت چگونه و کجا پراکنده شود ولی هنوز هیچ کاری برای آن انجام نشده است. مهاجرتهای بیرویه و حاشیهنشینی ادامه و پیامدهای زیادی دارد. اینها مشکلاتی است که باید به آن توجه کرد ولی اگر صد مشکل دیگر کنار اینها مطرح شود و برای حل آن هزینه کنیم، دیگر مشکلات حل نمیشوند.
با توجه به شرایط بحران اقتصادی که از دولت قبل تحویل گرفته شد، محتوای کلی برنامه ششم چه باید باشد؟ یک برنامه خروج از بحران یا یک برنامه توسعهای رو به جلو؟
بهطورکلی در حالت بحرانی باید برنامهریزی خروج از بحران شود که این اتفاق افتاده است. البته هنوز از بحران خارج نشدهایم ولی امیدوارم این اتفاق بیفتد. در واقع این همان تعیین اولویت است. باید خروج از بحران قبل از شروع برنامه ششم به پایان برسد و اگر اینگونه نشد سالهای اولیه برنامه باید برای خروج از بحران باشد. این یعنی به حالت عادی برگردیم. در سالهای گذشته ما خیلی به زیر صفر سقوط کردهایم و از هر کجا شروع کنیم باید تازه تلاش شود به صفر برسیم. پس راهی نیست که اول منفیها را جبران کنیم. این کار سختی است و باید مردم را توجیه کرد تا بفهمند برای رسیدن به وضعیت شش سال قبلشان چه کاری باید انجام دهند و بعد از آن میتوان برای بهبود اوضاع اقدام کرد و به دنبال یک برنامهریزی اولویتدار رفت.
برای برنامهریزی اولویتدار هم نیاز به مشارکت است. امیدوارم برنامهریزان دوباره در دفاتر خودشان ننشینند و از بالا به پایین برنامهریزی کنند که یا اجرائی نیست یا اگر اجرائی شد با مشکلات زیادی روبهرو باشد یا حتی اگر اجرا شد خیلی آن چیزی نباشد که مردم رضایت داشته باشند. اولویتها را باید بر مبنای نیاز واقعی مردم انتخاب کرد. باید به جوامع مدنی اهمیت داد و از آنها مشورت گرفت. از نظر تخصصی هم نیاز به یک بازسازی شدید در سازمان برنامهریزی احساس میشود. اگر مثل برنامههای قبل رفتار کنیم طبیعی است که همان نتیجه را بگیریم.
به نظر شما توسعه در ایران بیش از حد اقتصادی نیست درحالیکه به نظر میرسد گرایشهای توسعه بیشتر جنبه اجتماعی پیدا کرده است. چه تغییر رویکرد و محتوایی را برای برنامه ششم ضروری میبینید؟
باید همهچیز مشارکتی باشد. ما وقتی میگوییم پروژهای اقتصادی باشد در سطح خرد، یعنی اینکه پروژهای باشد که درآمدها بیش از هزینهها باشد. وقتی در سطح کلان پروژه اقتصادی طرح میشود دقیقا منظور این است که اجتماعی باشد. در سطح کلان اقتصادیبودن یعنی محیطزیست را درنظرگرفتن و اجتماعیبودن یعنی دانش و آموزش را در نظر گرفتن، یعنی همه آنچه اجتماع را یک پله بالاتر ببرد. اکنون از نظر آماری ابزار آماده داریم و سنجشهای اجتماعی در بسیاری جاها با مقیاسهای اقتصادی روی آن کار شده است و کار میکنند. در سازمان ملل هم شاخص توسعه انسانی داریم. اگر فکر کنیم سازمان برنامه و بودجه در دست چند اقتصاددان باشد و اینها با افراد دیگری از رشتهها و تخصصهای دیگر مشورت نکنند، دلیلی ندارد انتظار رود کار بهتر از قبل باشد.
برای داشتن یک برنامه با رویکرد توسعه انسانی بیشتر چه محورهایی را باید مد نظر داشت؟
تعیین شاخصها همان کارهای ریز برنامهریزی است که بسیاری از آنها وجود دارد و ممکن است برخی از موارد نباشد. مقداری با مشکلات مواجه هستیم ولی اگر آن مشکلات به بحث گذاشته شود میتوان راهحلهای خوبی برای آن پیدا کرد. بسیاری از اقتصاددانهای عملگرا به راهحلهای ساده اهمیت میدهند. آمارتیاسن برای اینکه پیشرفت منطقهای را بسنجد میگوید میزان باسوادی زنان روستایی را بسنجید اگر آنها باسواد باشند منطقه پیشرفت کرده و در غیر اینصورت هنوز پیشرفتی نداشته است. یک شاخصی که فوری میتوان سنجید و نیازی به آمارگیریهای مختلف و روشهای ریاضی پیچیده ندارد.
با توجه به افت شدید درآمدهای نفتی و مسائل بحرانی پیشرو مثل مسئله آب یا محیط زیست و بحرانهای اقتصادی برجایمانده از دولت قبل آیا صندوق توسعه ملی میتواند نقش پررنگی در پشتیبانی از برنامه ششم داشته باشد؟
صندوق توسعه ملی با یک دیدگاه بسیار درستی پایهریزی شده است و فلسفه وجودیاش همانی است که من گفتم؛ یعنی پرهیز از بیماری هلندی. نهتنها این موضوع که مسئله مهم دیگری که به آن میپردازد به فکر نسلهای آیندهبودن است. صندوق توسعه ملی در هدفش میگوید تبدیل بخشی از درآمدهای نفتی به سرمایههای زاینده و آیندهنگر و حفظ سهم نسلهای آینده از منابع. از جای درستی هم شروع کرده؛ یعنی از مبارزه با بیماری هلندی.
قبل از صندوق توسعه ملی، حساب ذخیره ارزی ایجاد شده بود که بسیار هدفمند بود زیرا حداقل ما را از نوسانات درآمد نفت در امان میداشت. هدف این بود که ثباتی نسبی ایجاد کند ولی متأسفانه عملی نشد و تمام منابع 175 میلیارد دلاریاش در زمان هشت سال گذشته از بین رفت و تقریبا با موجودی صفر تحویل دولت جدید داده شد. آن تجربه نهچندانموفق و شکستخورده باعث ایجاد صندوق توسعه ملی با یک سازوکار پیشرفتهتری شد که یکی از هستههایی که میتواند این برنامه موردی و اولویتدار را جلو ببرد. صندوق توسعه ملی جوان و پرانرژی میتواند یار شاطری برای برنامه توسعه ششم باشد.
متأسفانه در روزنامه «شرق» تیتر اشتباهی زده بودند که صندوق خالی است درحالیکه آن حساب صندوق ارزی را با این صندوق توسعه ملی اشتباه گرفته بودند.
صندوق توسعه ملی برای پشتیبانی از برنامه توسعه ششم از چه سازوکاری استفاده میکند؟
سازوکار این است که ما میخواهیم ثروتهای ملیمان را حفظ کنیم تا هم خودمان استفاده کنیم و هم نسلهای آینده. اکنون در سیاستهای کلی برنامه ششم پیشنهاد شده هر سال 30 درصد منابع نفتی به صندوق توسعه ملی بیاید و هر سال هم دو درصد به آن اضافه شود. بنابراین صندوق توسعه ملی نقش مهمی در تخصیص منابع حاصل از نفت دارد و ما میخواهیم این را به ثروتهای ماندگار و زاینده بهگونهای تبدیل کنیم که نهتنها از بین نرود بلکه مرتب زیاد شود تا ما و نسلهای آینده از آن استفاده کنند و آن پیامدهای منفی را هم برای اقتصاد نداشته باشد. بنابراین صندوق توسعه ملی یک صندوق ارزی است و نباید هیچ منبع ریالی برای صندوق توسعه ملی صرف شود. تمام ارزهای حاصل از فروش نفت باید تبدیل شود به سرمایههای سازنده ارزی تا از یکبار مصرف بودن نفت جلوگیری شود. باید نفت را از یکبار مصرف بودن به یک ثروت دائمی تبدیل کنیم. این امر از طریق بخش خصوصی انجام میشود. بخش خصوصی مسلما بهتر از دولت میتواند کار کند؛ زیرا صنعتگران و کشاورزان و ارائهدهندگان خدمات بهتری نسبت به دولت هستند. بخشی از این را با نظارت دقیق در داخل کشور سرمایهگذاری میکنیم مشروط به اینکه
بازگشت آن هم بهصورت ارزی باشد تا از بیماری هلندی جلوگیری کنیم و به پول داخلی تبدیل نکنیم. مقداری را هم در بازارهای خارجی سرمایهگذاری کنیم و سود آن سرمایهگذاریهای خارجی را بیاوریم در اقتصاد داخلی مصرف کنیم. تاکنون در حدود 80 صندوق ثروت ملی در دنیا داریم که بهترینی که همه قبول دارند برای نروژ است. در این کشور 100 درصد پول نفت به حساب صندوق میرود و فقط یک مالیاتی به دولت میدهد. سرمایهاش که مرتب بزرگتر میشود برای دولت است و روزی به هر دلیلی اگر نیاز داشت در اختیارش است.
در کشور ایران صندوق توسعه ملی با تعداد محدودی کارشناس در حال اداره شدن است. ما مکانیزم اجرائی مان برای تخصیص منابع در داخل بانکهای موجود است. در واقع این بانکها در وامدادن و ارزشیابی پروژهها دارند و مسئولیتش بر عهده خودشان است. بانکها به عنوان بانکهای عامل و صندوق توسعه ملی فعالیت میکنند بدون اینکه ما یک نفر را استخدام کرده باشیم تا بخواهیم وام دهیم. فقط تعدادی برای اینکه در کلان بتوانند منابع را مدیریت کنند نیاز است.
صندوق توسعه ملی وقتی وارد عمل میشود میرود به بخش خصوصی یعنی مردم و واسطه میان این دو نیز بانکها هستند. بنابراین با کمترین هزینه به آن هدفی که میخواهیم میرسیم. در واقع نمونه یک برنامهریزی خوب همین است. البته اشکالاتی هم دارد که باید بهتدریج برطرف شود.
با این سازوکار دقیقی که شما فرمودید در مجموعه هست آیا ممکن است در میان راه برای تأمین منابع مالی برنامه ششم با مشکلی مواجه شویم؟
برنامه هنرش این نیست که منابع موجود را چگونه مصرف کند زیرا این کار را همه میتوانند انجام دهند بلکه باید بتواند ظرفیت ایجاد کند. از سوی دیگر وقتی میگوییم برنامه یک ویژگی عمدهاش هماهنگی است صرفا نباید مرتب از پول صحبت کنیم. اینکه چند میلیارد تومان برای برنامه ششم هزینه میشود گمراهکننده است بلکه باید دید برنامه ششم به چه تعداد آدم با چه تخصص و سطحی نیاز دارد. از نظر جغرافیایی این برنامه در کجای این مملکت باید صرف شود. در چه موضوعاتی باید صرف شود یعنی پتروشیمی یا کشاورزی یا غیره.
بههرحال با توجه به ظرفیتهای مختلفی که هست بعید میدانم که پول کم بیاوریم. به جای اینکه بگوییم پول از کجا بیاوریم باید ببینیم بقیه ظرفیتهای ما چیست و چه کم داریم. برای مثال مسلم است که آب کم داریم بنابراین بقیه چیزها با آنچه کمتر است باید هماهنگ شود. مسئله اساسی برنامهریزی و اقتصاد ایران پول نیست بلکه هماهنگی بین تمام اجزای زیادی است که باید با هم کار کنند. در این صورت متوجه میشویم کجا کم یا زیاد داریم. در این برنامه باید ظرفیتسازی کرد. وقتی همین ابتدای برنامه میبینیم چیزی را که 20 سال دیگر نیاز است کم داریم از الان شروع به تولید آن کنیم. اگر تخصصی را میخواهیم که نداریم روی آن سرمایهگذاری کنیم.
با توجه به اینکه یکی از اولویتهای که عنوان فرمودید بحران آب است و ما به واسطه این بحران با یک بحران امنیت غذایی روبرو هستیم و تأثیری که این بحرانها روی هدف گذاریهای جمعیتی میگذارد و استقلال ملی را به شدت تحت تأثیر خودش قرار داده است. چگونه اهمیت این موضوع را در برنامه توسعه ششم میتوان نشان داد؟
طرح مسئله بهصورت صحیح میتواند ما را به سمت مسیر درستی ببرد و اگر مسئله بهصورت غلط طرح شود قطعا راه هم غلط خواهد بود. امنیت غذایی، جمعیت و آب مسائلی هستند که درست طرح نشدهاند. از یک طرف تعداد زیادی تمرکزشان روی عرضه آب است. اینکه آب کم است و تغییرات آب و هوایی دارد کمترش میکند و یا سهم محیط زیست را نمیدهیم. از سوی دیگر عدهای روی تقاضای آب تمرکز دارند. مثل اینکه آب را در کشاورزی درست مصرف نمیکنیم و آب از بین میرود و در شهرها لولهها پوسیده است. از طرف دیگر هم ما سیاست افزایش جمعیتی داریم که با اینها همخوانی ندارد اگر هر کدام را که به صورت جداست کنار هم قرار دهیم نشان میدهد کار غلطی در حال انجام است.
درحالیکه اگر کشوری جمعیتش زیاد شد همه جمعیتش را خودش نباید غذا دهد. آیا انگلستان همه جمعیتش را خودش غذا میدهد. پس اینکه جمعیت زیاد شود و نتوانیم برای آن غذا تهیه کنیم مسئله ما نیست. اگر ما در جاهایی که میتوانیم خوب توسعه پیدا کنیم و یک ماشین بسازیم خوب عمل کنیم و آن ماشین را صادر کنیم در ازای آن میتوانیم گندم وارد کنیم. بنابراین مسئله برنامه همین است که ما این پولی که داریم و امکاناتی که داریم در کجا باید خرج کنیم که در مجموع رفاه ما در آینده بیشتر شود. در زمینه آب و برنامهریزی امنیت غذایی نیز همین است. امنیت غذایی را به دو گونه میتوان تأمین کرد یکی تولید داخل و دیگری از طریق واردات هر دو هم لازم است. نمیتوان گفت واردات نداشته باشیم. بلکه تا آنجا که امکان دارد باید تولید در داخل انجام شود. آنچه تولید میشود میتواند صرفا یک نوع کالا باشد مثلا پسته تولید کنیم و صادر کنیم و در ازای آن گندم وارد کنیم و مشکل ما حل شود تا اینکه برویم در کرمان به جای پسته گندم بکاریم و قطعا جواب نمیگیریم. اگر همه اینها با هم هماهنگ باشد مشکلی نیست.
مسئله عمده ما یکسری مشکلات به ارث رسیده از گذشته است که باید حل شود. ما یکسری مشکلات تفکری داریم به این مفهوم که ظرفیتها برای آینده چه باشد و بعد اولویتها تعیین شود و میتوان در مدت معقولی در ریل توسعه بیفتیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.