|

نوسازی سازمان برنامه‌ریزی گام نخست برنامه

این گزارش باعنوان «رسالت‌ها و وظایف در سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور و در مؤسسه عالی آموزش و پژوهش مدیریت و برنامه‌ریزی» توسط مرحوم دکتر حسین عظیمی تهیه و در این سازمان در روز چهارشنبه مورخ 22/8/81 ارائه و توسط آقای خسرو نورمحمدی خلاصه شده است.

مقدمه:
داستان اقتصاد ایران برای بسیاری از نویسندگان معاصر ایرانی، داستان تلاش پرمشقت مردمان این سرزمین و بازدهی محدود این تلاش‌هاست. همه ما بارهاوبارها به این نکته اندیشیده‌ایم که چرا باوجود این‌همه تلاش و زحمت، توان آن را نداریم که برای فرزندان این مرزوبوم، شغل مناسب، درآمد مطلوب، زندگی آسوده، احساس امنیت اقتصادی و آینده‌ای نسبتا مطمئن را فراهم آوریم. همیشه گفته‌ایم که جامعه ما دولت‌سالار است، که جامعه ما دارای دستگاه اداری ناکاراست، که سازمان‌های لازم برای تشکیل سرمایه انسانی در کشور ما شکل نگرفته و یا نهادینه نشده است، که برخوردهای جامعه جهانی با ما ظالمانه بوده است، که مسئولان، منافع شخصی خود را بر منافع اجتماعی ترجیح داده‌اند، که بسترهای حرکت اقتصادی ناسالم بوده و هست، که صاحبان سرمایه در چنین بسترهای ناسالمی به‌دنبال سودهای آنی و درآمدهای بادآورده بوده‌اند،‌ که سرمایه کشور راه خروج به دنیای خارج را خوب شناخته، که مغزهای خلاق جامعه پس از پرورش، یا از جامعه رانده شده و یا خود به دیار دیگری رفته‌اند، که کارها را به کاردان نسپرده‌ایم، که به علم و فن دل نداده‌ایم، که به انسانیت انسان و هویت یگانه او باور نداشته‌ایم و... آیا این‌همه کافی نیست؟
در این راستا اقتصاد ما تبدیل به اقتصادی شده که شکوفا و پویا نیست، ازنظر فنی عقب‌مانده است، و سرمایه‌گذاری کافی در آن صورت نمی‌گیرد، اشتغال‌زایی مولد و مطلوب آن بسیار محدود است، از تورم ساختاری رنج می‌برد، قدرت رقابت با اقتصادهای خارجی را ندارد، توان ایجاد تنوع لازم و بهبود کیفی در تولیدات خود را نیافته است، هزینه‌های تولید و به‌تبع آن قیمت کالاها دائما در حال افزایش است، این افزایش هزینه و افزایش قیمت اجازه رشد و گسترش مطلوب بازار و تولید را نمی‌دهد. در یک‌کلام اقتصاد ایران، قدرت تأمین مردم را از دست ‌داده، نتیجه مشخص است: رکود، بحران، بیکاری، تورم، توزیع نامتعادل و ناعادلانه درآمد و ثروت، ترس و نگرانی از آینده، مرعوب‌بودن در مقابل اقتصادهای بیرونی، تضعیف شدید هویت جهانی کشور و...
مشکلات مدیریتی اقتصاد کشور را نیز که همه با گوشت و پوست خود لمس کرده‌ایم و می‌شناسیم و می‌دانیم که مقررات دست‌وپاگیر اداری عمده وقت همه را تلف می‌کند و هرروز حجم این مقررات دست‌وپاگیر افزوده می‌شود. جذب، حفظ، استفاده از نیروی انسانی کارآمد و پرانگیزه بسیار مشکل است. درگیری مسئولان با مسائل عمدتاً غیراقتصادی و اختلاف‌نظرهای موجود بین آنان به‌همراه تبلیغات مخالفان، شرایطی همانند یک جنگ روانی شدید را بر جامعه تحمیل کرده، بخش عمده‌ای از جمعیت کشور به دامان وحشتناک اعتیاد کشیده شده و...
در این‌چنین شرایطی لازم است به بررسی جایگاه و رسالت سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور بپردازیم و ببینیم چه می‌توان کرد. پیش‌بینی من این است که مرحله تازه‌ای که از سال 1380 در سازمان شروع شده، مرحله‌ای که ما هم‌اکنون مشغول طی آن هستیم، می‌تواند با یکی از دو حالت زیر به اتمام برسد:
1 ـ مرگ نهایی سازمان توسعه‌ای قدیم
2 ـ تجدید حیات سازمان عمران و توسعه کشور
اجازه دهید این‌بار تاریخ سازمان را قبل از اینکه نوشته شود بخوانیم. در این راستا باید پرسید آینده چه قضاوتی درباره ما و درباره این دوره سازمان خواهد کرد. به‌نظر بنده قضاوت این خواهد بود که یا ما میخ‌های تابوت جسد سازمان برنامه توسعه‌ای کشور را محکم کردیم و سازمان برنامه قدیم را به خاک سپردیم و آن را رسما به سازمان بودجه تبدیل کردیم یا آنکه کوشیدیم و موفق شدیم حیات اصلی توسعه‌ای لازم را به سازمان برگردانیم، آن را سازمانی توسعه‌ای و عمرانی کنیم و در کنار این وظیفه اصلی و همراه با آن به مسئله بودجه‌ریزی، مدیریت و تشکیلات هم پرداختیم. تأکید می‌کنم به نظر بنده، هم‌اکنون در مقطعی هستیم که دوره تصمیم‌گیری نهایی درباره وضعیت سازمان است، یا اینکه مرگ سازمان عمرانی کشور را باید پذیرفت و یا باید برای تجدید حیات سازمانی توسعه‌ای کشور تلاش کرد، تلاشی که باید قاطع،‌ وسیع و بسیار قابل‌توجه باشد تا بتواند موفق بشود چراکه متأسفانه سال‌هاست که سازمان برنامه‌وبودجه، یا سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی از این مسیر خارج شده و در مسیری دیگر به حرکت درآمده و لذا عملاً ساختاری متفاوت همراه با رویه‌ها و فرهنگ کاری متفاوت پیدا کرده است.
باتوجه‌به این نکته‌هاست که باید این سؤال مهم را مطرح کرد که جایگاه و رسالت سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی در این شرایط چیست؟
• آیا نقش عمده ما این است که دبیرخانه هیأت‌دولت باشیم؟
• آیا نقش عمده ما این است که تداوم وضعیت جاری بدون بحران‌های شدید را ممکن کنیم و در این راستا به جمع‌وجورکردن بودجه، حداقل‌کردن کسری بودجه، تأمین مالی بودجه و مسائلی از این قبیل بپردازیم؟
• آیا ما باید درگیر مداوم جلسات حل‌وفصل مسائل و مشکلات روزمره جامعه باشیم؟ از شما دوستان شنیده‌ام که در شرایط فعلی یعنی برای امسال در سازمان برنامه‌وبودجه برآورد می‌کنیم که باید به حدود 600 هزار نامه پاسخ دهیم. آیا این است نقشی که ما در جامعه باید داشته باشیم؟
در مقدمه سخن، وضعیت بسیار نامطلوب اقتصادی جامعه را در شرایط فعلی مطرح کرده‌ایم. اکنون تحول وضعیت سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی را نیز طی حدود 50 سال می‌بینیم. با توجه به این مباحث، این سؤال اساسی برای بنده و برای هر کس دیگری که به این کشور علاقه‌مند است مطرح می‌شود که چه باید کرد؟ در همین ارتباط است که سؤال دوم مطرح می‌شود که سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی بااین‌همه اعتبار و خوش‌نامی به‌ارث‌رسیده از گذشته، به کجا می‌رود؟ در همین‌جا برای روشن‌شدن مسئله خودشناسی و اهمیت سازمان برنامه بد نیست اشاره‌کنم به این سؤال که چرا طی دهه‌های متمادی اکثر بچه‌های باهوش ایرانی که به مدرسه می‌رفتند مایل بودند در پایان تحصیل مهندس شوند؟ بسیاری از این کودکان و حتی در موارد متعددی پدر و مادرشان هم نمی‌دانستند مهندس چیست و چه کار می‌کند ولی می‌خواستند مهندس شوند. چرا؟ مدت‌ها قبل این سؤال برای من مطرح شده بود و در حد فرصت، تحقیقی درباره این مسئله کردم و متوجه شدم که ریشه این موضوع به سازمان برنامه و به‌ویژه دوره‌های اولیه سازمان برنامه برمی‌گردد؛ در آن دوره‌ها بود که گروهی متخصص به ریاست چند مهندس از طرف سازمان راه می‌افتادند و می‌رفتند در جایی شروع به کار می‌کردند بعد از شش ماه یا یک سال کار این گروه، با زدن کلیدی در آن منطقه موتور برق راه می‌افتاد، همه آبادی روشن می‌شد و ... درحقیقت کاری صورت می‌گرفت که از نظرگاه مردم آن زمان منطقه، کم از معجزه نبود؛ این کار را چه کسانی انجام داده بودند؟ این نوع فعالیت مهندسان تحت نظر سازمان مدتی نسبتا طولانی تداوم پیدا کرد و آهسته‌آهسته در فرهنگ مردم، این ایده وارد شد که مهندس کسی است که کارهای خوب، مهم و قابل‌لمس انجام می‌دهد، برق می‌آورد، آب آشامیدنی تمیز می‌آورد، جاده می‌کشد، راه‌آهن درست می‌کند، پس مهندس، خوب و مهم است و خوب است که بچه ما هم مهندس شود و ... می‌بینید که کار سازمان برنامه حتی به داخل ساختار زبان فارسی هم رخنه می‌کند.
با توجه به این وضعیت است که بازهم باید پرسید که سازمانی بااین‌همه اعتبار و خوش‌نامی ‌به‌ارث‌رسیده به کجا می‌رود؟
مقامات اصلی تصمیم‌گیر اجرائی کشور، مثلا رئیس‌جمهور، سازمان را چگونه می‌بیند و می‌خواهد؟ از دیدگاه وزرا، مجلس، اندیشمندان و مردم، سازمان برنامه چه جایگاه و چه رسالتی دارد؟
آیا باید این فرضیه را پذیرفت که ما جایگاه خود را به‌عنوان سازمان توسعه و عمران کشور از دست داده‌ایم و بیشتر یک سازمان بودجه‌ای هستیم؟ می‌دانید که سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی در دوران گذشته خود و حتی در سال‌های جنگ، در چنین وضعیتی نبوده است. در آن سال‌ها دستگاه‌های اجرائی هم جایگاه ما را به‌عنوان یک سازمان تخصصی و دلسوز مملکت قبول داشتند. اجازه دهید خاطره‌ای شخصی مربوط به سال‌ها پیش را برایتان در این باب بگویم.
سال‌های 64 ـ 1361 زمان آقای دکتر بانکی را به خاطر دارم که در مدیریت بهداشت و درمان کارشناس بودم. در آن زمان اختلافی حدودا 50 درصد در زمینه نیاز به بودجه عمرانی در وزارتخانه ذی‌ربط پیش آمد. وزارتخانه حدودا 50درصد بیشتر از آنچه ما فکر می‌کردیم لازم است را تقاضا کرده بودند.
وزیر ذی‌ربط در همان زمان به آقای دکتر بانکی پیشنهاد دادند که جلسه‌ای با حضور وزیر و بنده یعنی یک کارشناس ساده سازمان برنامه تشکیل شود و تفاهم ما موردقبول باشد که چنین شد. چهار جلسه آقای وزیر با تمام معاونینش با بنده نشستیم و بحث تخصصی کردیم. عملا آنچه که ما پیشنهاد کرده بودیم با حدود پنج درصد افزایش را پذیرفتند و با این تفاهم از سر میز بلند شدیم؛ بدون اینکه چیزی به هم تحمیل کرده باشیم. این نمونه‌ای بود از نحوه فعالیت و جایگاه سازمان در آن زمان.
به‌نظر می‌رسد در این زمینه گفتنی بسیار است ولی لزومی به طرح این مباحث در این جلسه نیست. این مسائل را به‌تفصیل می‌دانید. پس خلاصه می‌کنم که باوجود آنچه در سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی انجام می‌دهیم و باوجود همه تلاش‌هایی که می‌شود و مفیدبودن این تلاش‌ها، وضعیت فعلی سازمان، مطلوب هیچ‌کدام از ما نیست. عمده مدیران و کارشناسان سازمان هم کارهایی که انجام می‌شود مطلوبشان نیست. چه شده؟ آیا واقعاً تسلیم شرایط شده‌ایم؟ به‌نظر می‌رسد که در درون گردابی در حال دست‌وپا زدن هستیم، تلاش می‌کنیم، خسته می‌شویم، ولی چیزی به دست نمی‌آوریم جز اینکه خسته باشیم و نگران و درحال غرق‌شدن در گرداب. در این وضعیت است که هرکدام از ما عمدتا به بخش‌های زیر پوشش خود می‌اندیشیم، تصویر عمومی و کلان جامعه را فراموش کرده‌ایم و شاید ناامیدیم که دیگر کاری از دست ما بر نمی‌آید، شاید حجم وسیع کار جاری روی سرمان ریخته فرصت تفکر و اندیشه نمی‌دهد،‌ شاید گرفتاری‌ها آن‌قدر زیاد شده که حس نمی‌کنیم بشود کار دیگری انجام داد؟ شاید وضعیت تشکیلات و نیروی انسانی درون سازمان اجازه کارهای اساسی‌تر را نمی‌دهد، شاید وضعیت مملکت برای انجام کار اساسی‌تر مناسب نیست و ... به‌هرحال آنچه که می‌دانیم این است که نباید ناامید شد، باید کوشش کرد، باید دست به تلاش دوباره و چندباره زد تا این سازمان که پایگاه توسعه و عمران است دوباره جایگاه خود را بازیابد.
تأکید می‌کنم حداقل بنده ناامید نیستم و معتقدم می‌توان و باید تلاش کرد تا سازمان و کشور بازسازی شود، شکوفایی اقتصادی به جامعه بازگردد، شغل برای فرزندانمان فراهم شود، هویت جهانی ما حفظ شود، تولید و سرمایه‌گذاری راه افتد، مقررات دست‌وپاگیر حذف شود، آسودگی و آرامش بر جامعه حکم‌فرما شود و ... اما برای این‌همه لازم است امیدوار باشیم و از دیدگاهی تازه به مسائل نگاه کنیم. به قول انیشتین، مسائل و مشکلاتی را که حاصل یک نحوه اندیشه و کار هستند نمی‌توان با همان نحوه اندیشه و کار حل‌وفصل کرد. باید امیدوار بود و برای حل‌وفصل مشکلات، نگرش تازه‌ای را به کار گرفت. بازهم به قول سپهری، شاعر گران‌مایه:
چشم‌ها را باید شست، جور دیگر باید دید
واژه باید خود باد، واژه باید خود باران باشد
حال با توجه به همه این گفت‌وگوها و در این فضای زندگی و تفکر است که باید وارد بحث و طرح رسالت‌های مطلوب سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور شد ولی قبل از آن اجازه دهید در انتهای این بحث جمع‌بندی خلاصه‌ای از تاریخچه سازمان برنامه‌وبودجه سابق و سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی امروز داشته باشم.
1. اولین مرحله از کار این سازمان سال‌های تأسیس و گسترش اولیه است (سال‌های1340 ـ 1327) که کار و رسالت سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی در این مرحله طراحی و اجرای پروژه‌های مهم زیربنایی اقتصادی و رفاهی در زمینه‌های راه‌سازی، تأمین آب، تأمین برق و اموری از این قبیل بوده است. ضمناً در این دوره اداره برخی از کارخانجات دولتی که قبلاً به‌وجود آمده بودند نیز در مسئولیت سازمان قرار گرفت با این هدف که این سازمان مدرن توسعه‌ای بتواند جان تازه‌ای در کارکرد این کارخانجات بدمد و آن‌ها را پربازده و شکوفا کند.
2. در مرحله دوم که دوران طلایی سازمان است، از نظر رسالت‌ها سازمان، مسئولیت سازمان‌دهی توسعه و عمران کشور را دارد. اقدامات اولیه برای ساماندهی بودجه کل کشور نیز در این دوره بر عهده سازمان قرار می‌گیرد. این مرحله برنامه‌های سوم و چهارم توسعه کشور را در بر می‌گیرد (سال‌های1351ـ1341).
3. مرحله بعد یا مرحله سوم، تحول و دگردیسی سازمان را می‌توان «دوران فروپاشی» یا آغاز پایان رسالت‌های توسعه‌ای سازمان نام داد. این دوران سال‌های 1357 ـ 1352 را در برمی‌گیرد، دورانی که فکر می‌کردند با پول می‌شود هر کاری را انجام داد. البته این وضعیت از سوی سازمان ایجاد نشد، بلکه سازمان تسلیم این تفکر شد.
4. مرحله چهارم در تاریخچه سازمان را می‌توان دوران افول نامید. این مرحله سال‌های1360 ـ 1357 را در بر می‌گیرد. در این مرحله بیشتر بودجه‌ریزی و حل‌وفصل مسائل جاری کشور مورد نظر سازمان بوده است.
5. مرحله پنجم تاریخ سازمان را می‌توان دوران بازگشت نامید. رسالت‌های سازمان در این مرحله ساماندهی توسعه و عمران کشور، بودجه‌ریزی و کمک به حل‌وفصل مسائل جاری کشور است. این دوره سال‌های 1365ـ 1361 را شامل می‌شود. بعد وارد دوران متلاشی یا فروپاشی اولیه و سپس وارد دوران تحول محتوایی سازمان می‌شویم.
خلاصه این دوره‌ها به شرح زیر هستند:
1ـ دوران تأسیس و گسترش اولیه، سال‌های 40ـ1327
2ـ دوران طلایی سازمان، سال‌های 51 ـ 1341
3 ـ دوران فروپاشی یا آغاز پایان در رسالت‌های توسعه‌ای سازمان، سال‌های 57 ـ 1352
4 ـ دوران افول، سال‌های 60 ـ 1358
5 ـ دوران تلاش برای بازگشت، سال‌های 65 ـ 1361
6 ـ دوران فروپاشی اولیه، سال‌های 67 ـ 1366
7 ـ دوران تحول محتوایی، سال‌های 76 ـ 1368
8 ـ دوران بی‌ثباتی، سال‌های 80 ـ 1377
9 ـ دوران جاری، سال‌های (؟) ـ 1381
قبل از پایان این بخش، اجازه دهید یک ارزشیابی خیلی خلاصه محتوایی هم از چگونگی انجام رسالت‌های سازمان در وضع فعلی داشته باشم:
1. درحال‌حاضر وظایفی درحال انجام سازمان، چند دسته است. یکی در بحث توسعه و عمران است که به‌نظر می‌رسد حتی تشکیلات لازم برای عملیاتی و اجرائی‌کردن این وظیفه در سازمان وجود ندارد. تأکید می‌کنم که سازمان فعلی متأسفانه حتی تشکیلات مطلوب توسعه‌ای را ندارد. در این شرایط چگونه می‌توان انتظار داشت که کار منسجم توسعه‌ای در سازمان اتفاق افتد بدون آنکه تشکیلات کلی متناسب وجود داشته باشد. بدین‌صورت است که نقش توسعه‌ای سازمان فقط به‌صورت تصادفی و در مقاطع خاص مورد عنایت قرار می‌گیرد. به‌علاوه به‌نظر می‌رسد که حتی اعتقاد به انجام نقش توسعه‌ای، درحال حذف‌شدن از حوصله جمعی سازمان است. به‌عبارت‌دیگر سازمان حتی حوصله پرداختن به این امور را از دست داده است. متأسفانه عملاً این ویژگی در سطوح عالی مدیریت سازمان بیشتر به چشم می‌خورد.
2. در مورد رسالت دوم که ساماندهی بودجه کل کشور است باید گفت که انجام این وظیفه عمده وقت سازمان را به خود تخصیص داده ولی خصلت کارهای درحال انجام عمدتاً خصلت حسابداری و اداری است. اگر با خودمان تعارف نکنیم، حتی در زمینه تهیه، تدوین، اجرا و نظارت بر اجرای بودجه نیز از حوزه کار تخصصی خارج شده‌ایم.
3. رسالت بعدی سازمان، رسالت ساماندهی سرمایه انسانی و مدیریت بخش عمومی است. این وظیفه‌ای نسبتاً جدید در سازمان است که به‌نظر می‌رسد همراه با ادغام سازمان امور اداری و استخدامی کشور در سازمان برنامه‌وبودجه به رسالت‌های سازمان اضافه شده. باتوجه‌به پروژه ادغام، سازمان جایگاه خاصی برای انجام این فعالیت را در تشکیلات خود پیش‌بینی کرده و فعالیت‌های زیادی نیز بر اساس سنت‌های پایه‌گذاری‌شده در سازمان امور اداری و استخدامی کشور و همت مسئولان فعلی این بخش در سازمان درحال انجام است. ولی به‌نظر می‌آید که دیدگاه حاکم بر چگونگی انجام کار، عملاً و الزاماً دیدگاهی شده که محتوای توسعه‌ای آن ضعیف است.
4. رسالت چهارم سازمان درخصوص حل‌وفصل مسائل جاری کشور است. این وظیفه که عمدتاً از طریق شرکت در جلسات شوراها و پاسخ به چندصد هزار نامه صورت می‌گیرد، بیشتر خصلت اداری ـ اجتماعی پیدا کرده تا خصلت تخصصی.
حال باید پرسید که علل این نابسامانی‌ها چیست؟ چرا به این وضعیت دچار شده‌ایم؟ اگرچه این علل فراوان‌اند ولی شاید بتوان در جهت درک بهتر آن‌ها علل نابسامانی‌های موجود در چگونگی تحقق رسالت‌های سازمان را به دو دسته زیر تقسیم نمود:
• عوامل درون‌سازمانی
• عوامل برون‌سازمانی
دسته اول یعنی عوامل درونی سازمانی خود می‌توانند دربرگیرنده متغیرهایی مانند: عدم اعتقاد، بخشی‌نگری، ضعف نیروی انسانی، تشکیلات نامناسب، مدیریت ضعیف، و یا همه این‌ها باشد. این‌ها عمدتاً عواملی است که باید بیشتر موردعنایت ما باشد و اگر خواستیم تغییری بدهیم این‌ها راحت‌تر برای سازمان قابل تغییرند و ...
اما دسته دوم عوامل، همان عوامل برون‌سازمانی است که دربرگیرنده موارد بسیار اساسی و زیادی است، مثلاً شرایط ویژه اقتصادی ـ اجتماعی ناشی از انقلاب، برخوردهای نظام جهانی با اقتصاد ایران، برخورد مقامات که در ابتدای جلسه در مورد آن صحبت شد همانند: نگرش‌ها و اعتقادات ریاست‌جمهوری، نگرش‌ها و اعتقادات سایر مقامات اصلی تصمیم‌گیر، وزرا، مجلس و... به‌هرحال همه این علل باید در حل‌وفصل مسائل، موردتوجه و عنایت قرار گیرند ولی فعلاً نه فرصت داریم و نه لزومی دارد که به بحث تفصیلی‌تر این مقولات بپردازیم بلکه لازم است با توجه به محدودیت وقت، سریع‌تر به بحث «چه باید کرد» برسیم و برای آنکه بتوان به‌صورت عملی و مؤثر به بحث «چه باید کرد» پرداخت، لازم است ابتدا به چند سؤال اساسی دیگر پاسخ گوییم. بنده این سؤالات را در قسمت بعدی مطرح می‌کنم و تصورم این است که حتی اگر به یکی از این سؤالات جواب منفی بدهیم دنبال‌کردن بحث فعلی ما بی‌نتیجه است و باید کارهای فعلی سازمان را ادامه دهیم تا ببینیم چه خواهد کرد؟ و یا صبر کنیم اوضاع بسیار بحرانی‌تر از وضعیت فعلی شود و آن‌گاه ما یا دیگران مجبور شویم به این مسائل بپردازیم. اما سؤالات مهم مورد بحث کدامند؟
سؤالات اساسی پیش‌روی مدیریت عالی سازمان
این سؤالات عمدتاً به نگرش ما، انگیزه ما، چگونگی تجزیه‌وتحلیل ما از شرایط بیرونی و به چگونگی ارزیابی توان ما برای حل‌وفصل مسائل کشور مربوط است. بنابراین واقعا پاسخ‌ها، پاسخ‌های شخصی ولی بسیار مهمی است که باید صادقانه باشند و براساس آن بتوان کار کرد. این سؤالات عبارت‌اند از:
1. آیا می‌پذیریم که رسالت اصلی سازمان اندیشیدن به فردا و تمهید شرایط ورود به فردای روشن‌تر برای کشور است؟
2. آیا می‌پذیریم که فردای بهتر برای کشور ما ممکن است؟
3. آیا می‌پذیریم که باید ریاست و معاونان سازمان به‌صورت یک تیم منسجم و معتقد برای توسعه و عمران باهم کار کنند و این انسجام تا آن حد پیش برود یعنی این تیم تا آن حد با اتحاد و با دید و نگرش یکسان برای توسعه کشور کار کند که دیگران (متخصص و غیرمتخصص، دوست و دشمن) این گروه را تشکل قدرتمند برنامه‌ریزی و عمران کشور بدانند و دیگر این بحث وجود نداشته باشد که بنده یک نفر هستم و کار خاصی را دنبال می‌کنم و شما هم یک نفر دیگر و کار خاص دیگر. اینجا بحث یک تیم عملیاتی و حتی تشکل قدرتمند کار برای توسعه و عمران کشور مطرح است. تیمی که از هم حمایت می‌کند از همه پشتیبانی می‌کند با هم کار می‌کند، زمینه و بستر کار را فراهم می‌نماید، به یکدیگر اعتماد کامل دارد، همه هوش و حواسش معطوف به انجام درست کار توسعه و عمران مملکت در یک تیم کاری قوی و قدرتمند است، و...
4. سؤال چهارم در همین زمینه این است که آیا توان انجام این فعالیت را در خود می‌بینیم؟
5. سؤال پنجم اینکه آیا همت انجام این کار را داریم و حاضریم ناملایمات احتمالی را بپذیریم؟
اگر پاسخ به هر یک از این سؤالات منفی باشد احتمالاً بحث را باید در همین‌جا به پایان برد و دیگر ادامه نداد. ولی اگر به واقع بپذیریم و ایمان داشته باشیم که رسالتی داریم فراتر از کارهای روزمره، و آینده روشنی را برای جامعه ممکن می‌دانیم، حال می‌توان بحث را ادامه داد.
رسالت‌های سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی در شرایط فعلی
در توضیح و ارائه رسالت‌های سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور باید توجه کرد که توسعه و عمران کشور فقط در گرو تدوین و اجرای برنامه‌های توسعه‌ای نیست بلکه برای توسعه و عمران یک کشور همان‌گونه که تجربه گذشته نیز نشان می‌دهد، باید در ابتدا زمینه‌ها و مواردی در بیرون برنامه فراهم شود و برنامه در آن ظرف و چارچوب قرار گیرد. این نکته بسیار مهم است ولی عملاً در بسیاری موارد فراموش و مشکل‌ساز می‌شود، بنابراین در بین رسالت‌های لازم برای سازمان برنامه جدید باید این نکته را موردعنایت ویژه قرار داد و توجه داشت که متأسفانه چنین چارچوب و بستری و چنین ظرفی در بیرون سازمان برنامه در شرایط فعلی وجود ندارد. در گذشته چارچوب‌هایی وجود داشت که مثلا در یک دوره توسط گروه هاروارد تنظیم شده بود و سازمان برنامه کشور، برنامه توسعه را در قالب آن ظرف‌ها تدوین، تصویب و اجرا می‌کرد. ما اگر قرار است به توسعه کشور و به شکوفایی و پویایی جامعه در این شرایط بیندیشیم، وظیفه سنگین‌تری را برعهده داریم چراکه اول باید روی چارچوب‌های اصلی فکر کنیم و بعد به تدوین برنامه بپردازیم. بنابراین باید افق دید خیلی وسیع‌تری داشته باشیم، چارچوب‌های اصلی فراهم‌کننده توسعه و عمران را مورد توجه خاص قرار دهیم و برنامه توسعه کشور را بر روی همین چارچوب‌ها استوار کنیم.
اما این چارچوب‌های اصلی کدامند؟ این چارچوب‌ها و این زمینه‌های اصلی توسعه را باید در مقولات بسیار مهم اطمینان، امنیت و ثبات جست‌وجو کرد. بنابراین باید تأکید کرد که هرچند در شرایط فعلی جامعه ما در حوزه‌های برنامه، بودجه و مدیریت، مسائل و مشکلات قابل‌توجهی وجود دارد، ولی مشکلات عمده‌تری در چارچوب‌های اصلی فراهم‌کننده شرایط توسعه و عمران کشور داریم. یکی از رسالت‌های سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی در این شرایط این است که توان و تخصص خود را در درجه اول در حل این مشکلات به‌کار گیرد. در ارتباط با این مسئله است که به‌عنوان نمونه می‌توان برخی از مشکلات و موانع توسعه در چارچوب‌های ساختاری جامعه را فهرست‌وار به شرح زیر مطرح کرد:
• مشکلات مربوط به جایگاه ایران در نظم جهانی، مشکلات فنی و نهادینه‌شده در ساختار مدیریت عالی کشور، زمان‌بندی عجیب‌وغریب و همراه با اتلاف وسیع منابع در انتخابات مختلف و متنوع کشور، تداخل مسئولیت در سطوح عالی تصمیم‌گیری ازجمله در شورای تشخیص مصلحت نظام و هیأت دولت، اداری‌شدن ترکیب اعضا در بسیاری از شوراهای تخصصی، ایجاد دستگاه‌های موازی برای انجام یک فعالیت مثلا ایجاد یک سازمان برنامه تازه در دفتر معاون‌اول رئیس‌جمهور به ‌موازات سازمان برنامه و مدیریت، فقدان رویه‌های سنجیده و فنی کار در نهادهای مهم تصمیم‌گیری مانند هیأت‌دولت، مجلس و شورای اقتصاد، مسئله تداوم وضعیت نبود اطمینان ناشی از مسائل انقلاب برای جمع بزرگی از ایرانیان، تهاجم به حقوق خصوصی، وجود ارگان‌های غیررسمی ایجاد نظم و امنیت، کیفیت نازل آموزشی، فقر و محرومیت و بیکاری و حاشیه‌نشینی، مشکلات اساسی و نهادی ساختار مدیریت عالی کشور و ...
مشکلات اساسی و نهادی ساختار مدیریت عالی کشور در رأس این مشکلات است. به‌عنوان یک مثال ساده در این زمینه، به مسئله زمان‌بندی انتخاباتی کشور عنایت کنید. آیا این وضعیت باعث اتلاف عمده وقت و انرژی کشور نیست؟ حداقل در هر انتخابات باید هزاران حوزه انتخاباتی تشکیل شود، پول و وقت مصرف شود و ... چه ایرادی دارد که سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی گزارشی در این باب تهیه و ارائه کند و هماهنگی لازم را به‌عمل آورد که مثلاً انتخابات ریاست‌جمهوری و مجلس در یک سال انجام شود و انتخابات شوراها را در میان‌دوره ریاست‌جمهوری برگزار کنیم برای این کار احتمالاً لازم است که دوره ریاست‌جمهوری به پنج سال افزایش یابد و...
این مسائل ساختاری فراوان در جامعه اتفاق افتاده‌اند ولی ظاهراً به سازمان برنامه ربطی ندارند! پس چه کسی می‌تواند و باید این مسائل را مطرح و حل‌وفصل کند؟ آیا سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی در ایفای رسالت توسعه‌ای خود نباید به این مسائل بپردازد؟ اگر اینها مسائل ما نیست پس مشکلات اصلی جامعه چگونه و در کجا باید حل‌وفصل شوند؟
برای مثال در زمانی که در سازمان بودم درباره مسئله آینده کشور بعد از جنگ تحمیلی با رئیس وقت صحبت کردم ولی ایشان گفت که حرف ما، حرف امام است. البته، حرف همه ما باید حرف امام باشد ولی این حرف را نباید بهانه‌ای برای فرار از مسئولیت‌هایمان قرار دهیم.
در توضیح بیشتر این مسئله، اجازه دهید که به یکی دیگر از مشکلات توسعه کشور که ازجمله موانع عمده خارجی توسعه در جامعه ایران است اشاره کنیم. مسئله این است که دقت در شرایط جهان و در شرایط منطقه، انسان را نگران می‌کند که نکند خدای‌ناکرده خطر تجزیه کشور وجود داشته باشد. این خطر را نباید شوخی پنداشت. تمامی تجزیه‌وتحلیل‌هایی که بنده از شرایط موجود دارم من را به این نتیجه می‌رساند که احتمالاً آمریکا برای تأمین منافع استراتژیک خود دنبال تکه‌پاره‌کردن و تجزیه عملی ایران به تعدادی مناطق کوچک و کم‌اهمیت است و هرروز مشکلی برای ایران ایجاد خواهد کرد و ما نشسته‌ایم و هنوز درخصوص جذب صدمیلیون و 500 میلیون دلار سرمایه‌گذاری خارجی برای توسعه کشور صبحت می‌کنیم. این خطر تجزیه و یا کوشش یک ابرقدرت برای زمینه‌سازی تجزیه در ایران را حداقل باید به‌صورت یک سناریو در نظر گرفت و آن را به بحث و بررسی گذاشت و براساس نتایج حاصله باید اقداماتی انجام داد.
این مسائل چه اتفاقاتی را برای ایران پیش می‌آورد؟ سازمان برنامه چه می‌تواند بکند؟ آیا در این شرایط باید بحثمان این باشد که مثلاً در برنامه پنج‌ساله توسعه کشور، بودجه با رشد صفر مهم‌تر است یا بودجه با رشد دو درصد؟ یا اینکه باید در سازمان برنامه در ابتدا به مسائل اساسی‌تر از نوع مسائل پیش‌گفته بپردازیم و گزارش‌های لازم را تنظیم و به مقامات ذی‌ربط برای تصمیم‌گیری ارائه کنیم.
بد نیست تأکید کنیم هر پدیده‌ای می‌گذرد ولی داستان گذشتگان می‌ماند که به قول شاعر بزرگ پارسی‌گوی ایران، حکیم توس، فردوسی بزرگ:
«جهان یادگار است و ما رفتنی
به گیتی نماند به‌جز گفتنی».

این گزارش باعنوان «رسالت‌ها و وظایف در سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور و در مؤسسه عالی آموزش و پژوهش مدیریت و برنامه‌ریزی» توسط مرحوم دکتر حسین عظیمی تهیه و در این سازمان در روز چهارشنبه مورخ 22/8/81 ارائه و توسط آقای خسرو نورمحمدی خلاصه شده است.

مقدمه:
داستان اقتصاد ایران برای بسیاری از نویسندگان معاصر ایرانی، داستان تلاش پرمشقت مردمان این سرزمین و بازدهی محدود این تلاش‌هاست. همه ما بارهاوبارها به این نکته اندیشیده‌ایم که چرا باوجود این‌همه تلاش و زحمت، توان آن را نداریم که برای فرزندان این مرزوبوم، شغل مناسب، درآمد مطلوب، زندگی آسوده، احساس امنیت اقتصادی و آینده‌ای نسبتا مطمئن را فراهم آوریم. همیشه گفته‌ایم که جامعه ما دولت‌سالار است، که جامعه ما دارای دستگاه اداری ناکاراست، که سازمان‌های لازم برای تشکیل سرمایه انسانی در کشور ما شکل نگرفته و یا نهادینه نشده است، که برخوردهای جامعه جهانی با ما ظالمانه بوده است، که مسئولان، منافع شخصی خود را بر منافع اجتماعی ترجیح داده‌اند، که بسترهای حرکت اقتصادی ناسالم بوده و هست، که صاحبان سرمایه در چنین بسترهای ناسالمی به‌دنبال سودهای آنی و درآمدهای بادآورده بوده‌اند،‌ که سرمایه کشور راه خروج به دنیای خارج را خوب شناخته، که مغزهای خلاق جامعه پس از پرورش، یا از جامعه رانده شده و یا خود به دیار دیگری رفته‌اند، که کارها را به کاردان نسپرده‌ایم، که به علم و فن دل نداده‌ایم، که به انسانیت انسان و هویت یگانه او باور نداشته‌ایم و... آیا این‌همه کافی نیست؟
در این راستا اقتصاد ما تبدیل به اقتصادی شده که شکوفا و پویا نیست، ازنظر فنی عقب‌مانده است، و سرمایه‌گذاری کافی در آن صورت نمی‌گیرد، اشتغال‌زایی مولد و مطلوب آن بسیار محدود است، از تورم ساختاری رنج می‌برد، قدرت رقابت با اقتصادهای خارجی را ندارد، توان ایجاد تنوع لازم و بهبود کیفی در تولیدات خود را نیافته است، هزینه‌های تولید و به‌تبع آن قیمت کالاها دائما در حال افزایش است، این افزایش هزینه و افزایش قیمت اجازه رشد و گسترش مطلوب بازار و تولید را نمی‌دهد. در یک‌کلام اقتصاد ایران، قدرت تأمین مردم را از دست ‌داده، نتیجه مشخص است: رکود، بحران، بیکاری، تورم، توزیع نامتعادل و ناعادلانه درآمد و ثروت، ترس و نگرانی از آینده، مرعوب‌بودن در مقابل اقتصادهای بیرونی، تضعیف شدید هویت جهانی کشور و...
مشکلات مدیریتی اقتصاد کشور را نیز که همه با گوشت و پوست خود لمس کرده‌ایم و می‌شناسیم و می‌دانیم که مقررات دست‌وپاگیر اداری عمده وقت همه را تلف می‌کند و هرروز حجم این مقررات دست‌وپاگیر افزوده می‌شود. جذب، حفظ، استفاده از نیروی انسانی کارآمد و پرانگیزه بسیار مشکل است. درگیری مسئولان با مسائل عمدتاً غیراقتصادی و اختلاف‌نظرهای موجود بین آنان به‌همراه تبلیغات مخالفان، شرایطی همانند یک جنگ روانی شدید را بر جامعه تحمیل کرده، بخش عمده‌ای از جمعیت کشور به دامان وحشتناک اعتیاد کشیده شده و...
در این‌چنین شرایطی لازم است به بررسی جایگاه و رسالت سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور بپردازیم و ببینیم چه می‌توان کرد. پیش‌بینی من این است که مرحله تازه‌ای که از سال 1380 در سازمان شروع شده، مرحله‌ای که ما هم‌اکنون مشغول طی آن هستیم، می‌تواند با یکی از دو حالت زیر به اتمام برسد:
1 ـ مرگ نهایی سازمان توسعه‌ای قدیم
2 ـ تجدید حیات سازمان عمران و توسعه کشور
اجازه دهید این‌بار تاریخ سازمان را قبل از اینکه نوشته شود بخوانیم. در این راستا باید پرسید آینده چه قضاوتی درباره ما و درباره این دوره سازمان خواهد کرد. به‌نظر بنده قضاوت این خواهد بود که یا ما میخ‌های تابوت جسد سازمان برنامه توسعه‌ای کشور را محکم کردیم و سازمان برنامه قدیم را به خاک سپردیم و آن را رسما به سازمان بودجه تبدیل کردیم یا آنکه کوشیدیم و موفق شدیم حیات اصلی توسعه‌ای لازم را به سازمان برگردانیم، آن را سازمانی توسعه‌ای و عمرانی کنیم و در کنار این وظیفه اصلی و همراه با آن به مسئله بودجه‌ریزی، مدیریت و تشکیلات هم پرداختیم. تأکید می‌کنم به نظر بنده، هم‌اکنون در مقطعی هستیم که دوره تصمیم‌گیری نهایی درباره وضعیت سازمان است، یا اینکه مرگ سازمان عمرانی کشور را باید پذیرفت و یا باید برای تجدید حیات سازمانی توسعه‌ای کشور تلاش کرد، تلاشی که باید قاطع،‌ وسیع و بسیار قابل‌توجه باشد تا بتواند موفق بشود چراکه متأسفانه سال‌هاست که سازمان برنامه‌وبودجه، یا سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی از این مسیر خارج شده و در مسیری دیگر به حرکت درآمده و لذا عملاً ساختاری متفاوت همراه با رویه‌ها و فرهنگ کاری متفاوت پیدا کرده است.
باتوجه‌به این نکته‌هاست که باید این سؤال مهم را مطرح کرد که جایگاه و رسالت سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی در این شرایط چیست؟
• آیا نقش عمده ما این است که دبیرخانه هیأت‌دولت باشیم؟
• آیا نقش عمده ما این است که تداوم وضعیت جاری بدون بحران‌های شدید را ممکن کنیم و در این راستا به جمع‌وجورکردن بودجه، حداقل‌کردن کسری بودجه، تأمین مالی بودجه و مسائلی از این قبیل بپردازیم؟
• آیا ما باید درگیر مداوم جلسات حل‌وفصل مسائل و مشکلات روزمره جامعه باشیم؟ از شما دوستان شنیده‌ام که در شرایط فعلی یعنی برای امسال در سازمان برنامه‌وبودجه برآورد می‌کنیم که باید به حدود 600 هزار نامه پاسخ دهیم. آیا این است نقشی که ما در جامعه باید داشته باشیم؟
در مقدمه سخن، وضعیت بسیار نامطلوب اقتصادی جامعه را در شرایط فعلی مطرح کرده‌ایم. اکنون تحول وضعیت سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی را نیز طی حدود 50 سال می‌بینیم. با توجه به این مباحث، این سؤال اساسی برای بنده و برای هر کس دیگری که به این کشور علاقه‌مند است مطرح می‌شود که چه باید کرد؟ در همین ارتباط است که سؤال دوم مطرح می‌شود که سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی بااین‌همه اعتبار و خوش‌نامی به‌ارث‌رسیده از گذشته، به کجا می‌رود؟ در همین‌جا برای روشن‌شدن مسئله خودشناسی و اهمیت سازمان برنامه بد نیست اشاره‌کنم به این سؤال که چرا طی دهه‌های متمادی اکثر بچه‌های باهوش ایرانی که به مدرسه می‌رفتند مایل بودند در پایان تحصیل مهندس شوند؟ بسیاری از این کودکان و حتی در موارد متعددی پدر و مادرشان هم نمی‌دانستند مهندس چیست و چه کار می‌کند ولی می‌خواستند مهندس شوند. چرا؟ مدت‌ها قبل این سؤال برای من مطرح شده بود و در حد فرصت، تحقیقی درباره این مسئله کردم و متوجه شدم که ریشه این موضوع به سازمان برنامه و به‌ویژه دوره‌های اولیه سازمان برنامه برمی‌گردد؛ در آن دوره‌ها بود که گروهی متخصص به ریاست چند مهندس از طرف سازمان راه می‌افتادند و می‌رفتند در جایی شروع به کار می‌کردند بعد از شش ماه یا یک سال کار این گروه، با زدن کلیدی در آن منطقه موتور برق راه می‌افتاد، همه آبادی روشن می‌شد و ... درحقیقت کاری صورت می‌گرفت که از نظرگاه مردم آن زمان منطقه، کم از معجزه نبود؛ این کار را چه کسانی انجام داده بودند؟ این نوع فعالیت مهندسان تحت نظر سازمان مدتی نسبتا طولانی تداوم پیدا کرد و آهسته‌آهسته در فرهنگ مردم، این ایده وارد شد که مهندس کسی است که کارهای خوب، مهم و قابل‌لمس انجام می‌دهد، برق می‌آورد، آب آشامیدنی تمیز می‌آورد، جاده می‌کشد، راه‌آهن درست می‌کند، پس مهندس، خوب و مهم است و خوب است که بچه ما هم مهندس شود و ... می‌بینید که کار سازمان برنامه حتی به داخل ساختار زبان فارسی هم رخنه می‌کند.
با توجه به این وضعیت است که بازهم باید پرسید که سازمانی بااین‌همه اعتبار و خوش‌نامی ‌به‌ارث‌رسیده به کجا می‌رود؟
مقامات اصلی تصمیم‌گیر اجرائی کشور، مثلا رئیس‌جمهور، سازمان را چگونه می‌بیند و می‌خواهد؟ از دیدگاه وزرا، مجلس، اندیشمندان و مردم، سازمان برنامه چه جایگاه و چه رسالتی دارد؟
آیا باید این فرضیه را پذیرفت که ما جایگاه خود را به‌عنوان سازمان توسعه و عمران کشور از دست داده‌ایم و بیشتر یک سازمان بودجه‌ای هستیم؟ می‌دانید که سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی در دوران گذشته خود و حتی در سال‌های جنگ، در چنین وضعیتی نبوده است. در آن سال‌ها دستگاه‌های اجرائی هم جایگاه ما را به‌عنوان یک سازمان تخصصی و دلسوز مملکت قبول داشتند. اجازه دهید خاطره‌ای شخصی مربوط به سال‌ها پیش را برایتان در این باب بگویم.
سال‌های 64 ـ 1361 زمان آقای دکتر بانکی را به خاطر دارم که در مدیریت بهداشت و درمان کارشناس بودم. در آن زمان اختلافی حدودا 50 درصد در زمینه نیاز به بودجه عمرانی در وزارتخانه ذی‌ربط پیش آمد. وزارتخانه حدودا 50درصد بیشتر از آنچه ما فکر می‌کردیم لازم است را تقاضا کرده بودند.
وزیر ذی‌ربط در همان زمان به آقای دکتر بانکی پیشنهاد دادند که جلسه‌ای با حضور وزیر و بنده یعنی یک کارشناس ساده سازمان برنامه تشکیل شود و تفاهم ما موردقبول باشد که چنین شد. چهار جلسه آقای وزیر با تمام معاونینش با بنده نشستیم و بحث تخصصی کردیم. عملا آنچه که ما پیشنهاد کرده بودیم با حدود پنج درصد افزایش را پذیرفتند و با این تفاهم از سر میز بلند شدیم؛ بدون اینکه چیزی به هم تحمیل کرده باشیم. این نمونه‌ای بود از نحوه فعالیت و جایگاه سازمان در آن زمان.
به‌نظر می‌رسد در این زمینه گفتنی بسیار است ولی لزومی به طرح این مباحث در این جلسه نیست. این مسائل را به‌تفصیل می‌دانید. پس خلاصه می‌کنم که باوجود آنچه در سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی انجام می‌دهیم و باوجود همه تلاش‌هایی که می‌شود و مفیدبودن این تلاش‌ها، وضعیت فعلی سازمان، مطلوب هیچ‌کدام از ما نیست. عمده مدیران و کارشناسان سازمان هم کارهایی که انجام می‌شود مطلوبشان نیست. چه شده؟ آیا واقعاً تسلیم شرایط شده‌ایم؟ به‌نظر می‌رسد که در درون گردابی در حال دست‌وپا زدن هستیم، تلاش می‌کنیم، خسته می‌شویم، ولی چیزی به دست نمی‌آوریم جز اینکه خسته باشیم و نگران و درحال غرق‌شدن در گرداب. در این وضعیت است که هرکدام از ما عمدتا به بخش‌های زیر پوشش خود می‌اندیشیم، تصویر عمومی و کلان جامعه را فراموش کرده‌ایم و شاید ناامیدیم که دیگر کاری از دست ما بر نمی‌آید، شاید حجم وسیع کار جاری روی سرمان ریخته فرصت تفکر و اندیشه نمی‌دهد،‌ شاید گرفتاری‌ها آن‌قدر زیاد شده که حس نمی‌کنیم بشود کار دیگری انجام داد؟ شاید وضعیت تشکیلات و نیروی انسانی درون سازمان اجازه کارهای اساسی‌تر را نمی‌دهد، شاید وضعیت مملکت برای انجام کار اساسی‌تر مناسب نیست و ... به‌هرحال آنچه که می‌دانیم این است که نباید ناامید شد، باید کوشش کرد، باید دست به تلاش دوباره و چندباره زد تا این سازمان که پایگاه توسعه و عمران است دوباره جایگاه خود را بازیابد.
تأکید می‌کنم حداقل بنده ناامید نیستم و معتقدم می‌توان و باید تلاش کرد تا سازمان و کشور بازسازی شود، شکوفایی اقتصادی به جامعه بازگردد، شغل برای فرزندانمان فراهم شود، هویت جهانی ما حفظ شود، تولید و سرمایه‌گذاری راه افتد، مقررات دست‌وپاگیر حذف شود، آسودگی و آرامش بر جامعه حکم‌فرما شود و ... اما برای این‌همه لازم است امیدوار باشیم و از دیدگاهی تازه به مسائل نگاه کنیم. به قول انیشتین، مسائل و مشکلاتی را که حاصل یک نحوه اندیشه و کار هستند نمی‌توان با همان نحوه اندیشه و کار حل‌وفصل کرد. باید امیدوار بود و برای حل‌وفصل مشکلات، نگرش تازه‌ای را به کار گرفت. بازهم به قول سپهری، شاعر گران‌مایه:
چشم‌ها را باید شست، جور دیگر باید دید
واژه باید خود باد، واژه باید خود باران باشد
حال با توجه به همه این گفت‌وگوها و در این فضای زندگی و تفکر است که باید وارد بحث و طرح رسالت‌های مطلوب سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور شد ولی قبل از آن اجازه دهید در انتهای این بحث جمع‌بندی خلاصه‌ای از تاریخچه سازمان برنامه‌وبودجه سابق و سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی امروز داشته باشم.
1. اولین مرحله از کار این سازمان سال‌های تأسیس و گسترش اولیه است (سال‌های1340 ـ 1327) که کار و رسالت سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی در این مرحله طراحی و اجرای پروژه‌های مهم زیربنایی اقتصادی و رفاهی در زمینه‌های راه‌سازی، تأمین آب، تأمین برق و اموری از این قبیل بوده است. ضمناً در این دوره اداره برخی از کارخانجات دولتی که قبلاً به‌وجود آمده بودند نیز در مسئولیت سازمان قرار گرفت با این هدف که این سازمان مدرن توسعه‌ای بتواند جان تازه‌ای در کارکرد این کارخانجات بدمد و آن‌ها را پربازده و شکوفا کند.
2. در مرحله دوم که دوران طلایی سازمان است، از نظر رسالت‌ها سازمان، مسئولیت سازمان‌دهی توسعه و عمران کشور را دارد. اقدامات اولیه برای ساماندهی بودجه کل کشور نیز در این دوره بر عهده سازمان قرار می‌گیرد. این مرحله برنامه‌های سوم و چهارم توسعه کشور را در بر می‌گیرد (سال‌های1351ـ1341).
3. مرحله بعد یا مرحله سوم، تحول و دگردیسی سازمان را می‌توان «دوران فروپاشی» یا آغاز پایان رسالت‌های توسعه‌ای سازمان نام داد. این دوران سال‌های 1357 ـ 1352 را در برمی‌گیرد، دورانی که فکر می‌کردند با پول می‌شود هر کاری را انجام داد. البته این وضعیت از سوی سازمان ایجاد نشد، بلکه سازمان تسلیم این تفکر شد.
4. مرحله چهارم در تاریخچه سازمان را می‌توان دوران افول نامید. این مرحله سال‌های1360 ـ 1357 را در بر می‌گیرد. در این مرحله بیشتر بودجه‌ریزی و حل‌وفصل مسائل جاری کشور مورد نظر سازمان بوده است.
5. مرحله پنجم تاریخ سازمان را می‌توان دوران بازگشت نامید. رسالت‌های سازمان در این مرحله ساماندهی توسعه و عمران کشور، بودجه‌ریزی و کمک به حل‌وفصل مسائل جاری کشور است. این دوره سال‌های 1365ـ 1361 را شامل می‌شود. بعد وارد دوران متلاشی یا فروپاشی اولیه و سپس وارد دوران تحول محتوایی سازمان می‌شویم.
خلاصه این دوره‌ها به شرح زیر هستند:
1ـ دوران تأسیس و گسترش اولیه، سال‌های 40ـ1327
2ـ دوران طلایی سازمان، سال‌های 51 ـ 1341
3 ـ دوران فروپاشی یا آغاز پایان در رسالت‌های توسعه‌ای سازمان، سال‌های 57 ـ 1352
4 ـ دوران افول، سال‌های 60 ـ 1358
5 ـ دوران تلاش برای بازگشت، سال‌های 65 ـ 1361
6 ـ دوران فروپاشی اولیه، سال‌های 67 ـ 1366
7 ـ دوران تحول محتوایی، سال‌های 76 ـ 1368
8 ـ دوران بی‌ثباتی، سال‌های 80 ـ 1377
9 ـ دوران جاری، سال‌های (؟) ـ 1381
قبل از پایان این بخش، اجازه دهید یک ارزشیابی خیلی خلاصه محتوایی هم از چگونگی انجام رسالت‌های سازمان در وضع فعلی داشته باشم:
1. درحال‌حاضر وظایفی درحال انجام سازمان، چند دسته است. یکی در بحث توسعه و عمران است که به‌نظر می‌رسد حتی تشکیلات لازم برای عملیاتی و اجرائی‌کردن این وظیفه در سازمان وجود ندارد. تأکید می‌کنم که سازمان فعلی متأسفانه حتی تشکیلات مطلوب توسعه‌ای را ندارد. در این شرایط چگونه می‌توان انتظار داشت که کار منسجم توسعه‌ای در سازمان اتفاق افتد بدون آنکه تشکیلات کلی متناسب وجود داشته باشد. بدین‌صورت است که نقش توسعه‌ای سازمان فقط به‌صورت تصادفی و در مقاطع خاص مورد عنایت قرار می‌گیرد. به‌علاوه به‌نظر می‌رسد که حتی اعتقاد به انجام نقش توسعه‌ای، درحال حذف‌شدن از حوصله جمعی سازمان است. به‌عبارت‌دیگر سازمان حتی حوصله پرداختن به این امور را از دست داده است. متأسفانه عملاً این ویژگی در سطوح عالی مدیریت سازمان بیشتر به چشم می‌خورد.
2. در مورد رسالت دوم که ساماندهی بودجه کل کشور است باید گفت که انجام این وظیفه عمده وقت سازمان را به خود تخصیص داده ولی خصلت کارهای درحال انجام عمدتاً خصلت حسابداری و اداری است. اگر با خودمان تعارف نکنیم، حتی در زمینه تهیه، تدوین، اجرا و نظارت بر اجرای بودجه نیز از حوزه کار تخصصی خارج شده‌ایم.
3. رسالت بعدی سازمان، رسالت ساماندهی سرمایه انسانی و مدیریت بخش عمومی است. این وظیفه‌ای نسبتاً جدید در سازمان است که به‌نظر می‌رسد همراه با ادغام سازمان امور اداری و استخدامی کشور در سازمان برنامه‌وبودجه به رسالت‌های سازمان اضافه شده. باتوجه‌به پروژه ادغام، سازمان جایگاه خاصی برای انجام این فعالیت را در تشکیلات خود پیش‌بینی کرده و فعالیت‌های زیادی نیز بر اساس سنت‌های پایه‌گذاری‌شده در سازمان امور اداری و استخدامی کشور و همت مسئولان فعلی این بخش در سازمان درحال انجام است. ولی به‌نظر می‌آید که دیدگاه حاکم بر چگونگی انجام کار، عملاً و الزاماً دیدگاهی شده که محتوای توسعه‌ای آن ضعیف است.
4. رسالت چهارم سازمان درخصوص حل‌وفصل مسائل جاری کشور است. این وظیفه که عمدتاً از طریق شرکت در جلسات شوراها و پاسخ به چندصد هزار نامه صورت می‌گیرد، بیشتر خصلت اداری ـ اجتماعی پیدا کرده تا خصلت تخصصی.
حال باید پرسید که علل این نابسامانی‌ها چیست؟ چرا به این وضعیت دچار شده‌ایم؟ اگرچه این علل فراوان‌اند ولی شاید بتوان در جهت درک بهتر آن‌ها علل نابسامانی‌های موجود در چگونگی تحقق رسالت‌های سازمان را به دو دسته زیر تقسیم نمود:
• عوامل درون‌سازمانی
• عوامل برون‌سازمانی
دسته اول یعنی عوامل درونی سازمانی خود می‌توانند دربرگیرنده متغیرهایی مانند: عدم اعتقاد، بخشی‌نگری، ضعف نیروی انسانی، تشکیلات نامناسب، مدیریت ضعیف، و یا همه این‌ها باشد. این‌ها عمدتاً عواملی است که باید بیشتر موردعنایت ما باشد و اگر خواستیم تغییری بدهیم این‌ها راحت‌تر برای سازمان قابل تغییرند و ...
اما دسته دوم عوامل، همان عوامل برون‌سازمانی است که دربرگیرنده موارد بسیار اساسی و زیادی است، مثلاً شرایط ویژه اقتصادی ـ اجتماعی ناشی از انقلاب، برخوردهای نظام جهانی با اقتصاد ایران، برخورد مقامات که در ابتدای جلسه در مورد آن صحبت شد همانند: نگرش‌ها و اعتقادات ریاست‌جمهوری، نگرش‌ها و اعتقادات سایر مقامات اصلی تصمیم‌گیر، وزرا، مجلس و... به‌هرحال همه این علل باید در حل‌وفصل مسائل، موردتوجه و عنایت قرار گیرند ولی فعلاً نه فرصت داریم و نه لزومی دارد که به بحث تفصیلی‌تر این مقولات بپردازیم بلکه لازم است با توجه به محدودیت وقت، سریع‌تر به بحث «چه باید کرد» برسیم و برای آنکه بتوان به‌صورت عملی و مؤثر به بحث «چه باید کرد» پرداخت، لازم است ابتدا به چند سؤال اساسی دیگر پاسخ گوییم. بنده این سؤالات را در قسمت بعدی مطرح می‌کنم و تصورم این است که حتی اگر به یکی از این سؤالات جواب منفی بدهیم دنبال‌کردن بحث فعلی ما بی‌نتیجه است و باید کارهای فعلی سازمان را ادامه دهیم تا ببینیم چه خواهد کرد؟ و یا صبر کنیم اوضاع بسیار بحرانی‌تر از وضعیت فعلی شود و آن‌گاه ما یا دیگران مجبور شویم به این مسائل بپردازیم. اما سؤالات مهم مورد بحث کدامند؟
سؤالات اساسی پیش‌روی مدیریت عالی سازمان
این سؤالات عمدتاً به نگرش ما، انگیزه ما، چگونگی تجزیه‌وتحلیل ما از شرایط بیرونی و به چگونگی ارزیابی توان ما برای حل‌وفصل مسائل کشور مربوط است. بنابراین واقعا پاسخ‌ها، پاسخ‌های شخصی ولی بسیار مهمی است که باید صادقانه باشند و براساس آن بتوان کار کرد. این سؤالات عبارت‌اند از:
1. آیا می‌پذیریم که رسالت اصلی سازمان اندیشیدن به فردا و تمهید شرایط ورود به فردای روشن‌تر برای کشور است؟
2. آیا می‌پذیریم که فردای بهتر برای کشور ما ممکن است؟
3. آیا می‌پذیریم که باید ریاست و معاونان سازمان به‌صورت یک تیم منسجم و معتقد برای توسعه و عمران باهم کار کنند و این انسجام تا آن حد پیش برود یعنی این تیم تا آن حد با اتحاد و با دید و نگرش یکسان برای توسعه کشور کار کند که دیگران (متخصص و غیرمتخصص، دوست و دشمن) این گروه را تشکل قدرتمند برنامه‌ریزی و عمران کشور بدانند و دیگر این بحث وجود نداشته باشد که بنده یک نفر هستم و کار خاصی را دنبال می‌کنم و شما هم یک نفر دیگر و کار خاص دیگر. اینجا بحث یک تیم عملیاتی و حتی تشکل قدرتمند کار برای توسعه و عمران کشور مطرح است. تیمی که از هم حمایت می‌کند از همه پشتیبانی می‌کند با هم کار می‌کند، زمینه و بستر کار را فراهم می‌نماید، به یکدیگر اعتماد کامل دارد، همه هوش و حواسش معطوف به انجام درست کار توسعه و عمران مملکت در یک تیم کاری قوی و قدرتمند است، و...
4. سؤال چهارم در همین زمینه این است که آیا توان انجام این فعالیت را در خود می‌بینیم؟
5. سؤال پنجم اینکه آیا همت انجام این کار را داریم و حاضریم ناملایمات احتمالی را بپذیریم؟
اگر پاسخ به هر یک از این سؤالات منفی باشد احتمالاً بحث را باید در همین‌جا به پایان برد و دیگر ادامه نداد. ولی اگر به واقع بپذیریم و ایمان داشته باشیم که رسالتی داریم فراتر از کارهای روزمره، و آینده روشنی را برای جامعه ممکن می‌دانیم، حال می‌توان بحث را ادامه داد.
رسالت‌های سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی در شرایط فعلی
در توضیح و ارائه رسالت‌های سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور باید توجه کرد که توسعه و عمران کشور فقط در گرو تدوین و اجرای برنامه‌های توسعه‌ای نیست بلکه برای توسعه و عمران یک کشور همان‌گونه که تجربه گذشته نیز نشان می‌دهد، باید در ابتدا زمینه‌ها و مواردی در بیرون برنامه فراهم شود و برنامه در آن ظرف و چارچوب قرار گیرد. این نکته بسیار مهم است ولی عملاً در بسیاری موارد فراموش و مشکل‌ساز می‌شود، بنابراین در بین رسالت‌های لازم برای سازمان برنامه جدید باید این نکته را موردعنایت ویژه قرار داد و توجه داشت که متأسفانه چنین چارچوب و بستری و چنین ظرفی در بیرون سازمان برنامه در شرایط فعلی وجود ندارد. در گذشته چارچوب‌هایی وجود داشت که مثلا در یک دوره توسط گروه هاروارد تنظیم شده بود و سازمان برنامه کشور، برنامه توسعه را در قالب آن ظرف‌ها تدوین، تصویب و اجرا می‌کرد. ما اگر قرار است به توسعه کشور و به شکوفایی و پویایی جامعه در این شرایط بیندیشیم، وظیفه سنگین‌تری را برعهده داریم چراکه اول باید روی چارچوب‌های اصلی فکر کنیم و بعد به تدوین برنامه بپردازیم. بنابراین باید افق دید خیلی وسیع‌تری داشته باشیم، چارچوب‌های اصلی فراهم‌کننده توسعه و عمران را مورد توجه خاص قرار دهیم و برنامه توسعه کشور را بر روی همین چارچوب‌ها استوار کنیم.
اما این چارچوب‌های اصلی کدامند؟ این چارچوب‌ها و این زمینه‌های اصلی توسعه را باید در مقولات بسیار مهم اطمینان، امنیت و ثبات جست‌وجو کرد. بنابراین باید تأکید کرد که هرچند در شرایط فعلی جامعه ما در حوزه‌های برنامه، بودجه و مدیریت، مسائل و مشکلات قابل‌توجهی وجود دارد، ولی مشکلات عمده‌تری در چارچوب‌های اصلی فراهم‌کننده شرایط توسعه و عمران کشور داریم. یکی از رسالت‌های سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی در این شرایط این است که توان و تخصص خود را در درجه اول در حل این مشکلات به‌کار گیرد. در ارتباط با این مسئله است که به‌عنوان نمونه می‌توان برخی از مشکلات و موانع توسعه در چارچوب‌های ساختاری جامعه را فهرست‌وار به شرح زیر مطرح کرد:
• مشکلات مربوط به جایگاه ایران در نظم جهانی، مشکلات فنی و نهادینه‌شده در ساختار مدیریت عالی کشور، زمان‌بندی عجیب‌وغریب و همراه با اتلاف وسیع منابع در انتخابات مختلف و متنوع کشور، تداخل مسئولیت در سطوح عالی تصمیم‌گیری ازجمله در شورای تشخیص مصلحت نظام و هیأت دولت، اداری‌شدن ترکیب اعضا در بسیاری از شوراهای تخصصی، ایجاد دستگاه‌های موازی برای انجام یک فعالیت مثلا ایجاد یک سازمان برنامه تازه در دفتر معاون‌اول رئیس‌جمهور به ‌موازات سازمان برنامه و مدیریت، فقدان رویه‌های سنجیده و فنی کار در نهادهای مهم تصمیم‌گیری مانند هیأت‌دولت، مجلس و شورای اقتصاد، مسئله تداوم وضعیت نبود اطمینان ناشی از مسائل انقلاب برای جمع بزرگی از ایرانیان، تهاجم به حقوق خصوصی، وجود ارگان‌های غیررسمی ایجاد نظم و امنیت، کیفیت نازل آموزشی، فقر و محرومیت و بیکاری و حاشیه‌نشینی، مشکلات اساسی و نهادی ساختار مدیریت عالی کشور و ...
مشکلات اساسی و نهادی ساختار مدیریت عالی کشور در رأس این مشکلات است. به‌عنوان یک مثال ساده در این زمینه، به مسئله زمان‌بندی انتخاباتی کشور عنایت کنید. آیا این وضعیت باعث اتلاف عمده وقت و انرژی کشور نیست؟ حداقل در هر انتخابات باید هزاران حوزه انتخاباتی تشکیل شود، پول و وقت مصرف شود و ... چه ایرادی دارد که سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی گزارشی در این باب تهیه و ارائه کند و هماهنگی لازم را به‌عمل آورد که مثلاً انتخابات ریاست‌جمهوری و مجلس در یک سال انجام شود و انتخابات شوراها را در میان‌دوره ریاست‌جمهوری برگزار کنیم برای این کار احتمالاً لازم است که دوره ریاست‌جمهوری به پنج سال افزایش یابد و...
این مسائل ساختاری فراوان در جامعه اتفاق افتاده‌اند ولی ظاهراً به سازمان برنامه ربطی ندارند! پس چه کسی می‌تواند و باید این مسائل را مطرح و حل‌وفصل کند؟ آیا سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی در ایفای رسالت توسعه‌ای خود نباید به این مسائل بپردازد؟ اگر اینها مسائل ما نیست پس مشکلات اصلی جامعه چگونه و در کجا باید حل‌وفصل شوند؟
برای مثال در زمانی که در سازمان بودم درباره مسئله آینده کشور بعد از جنگ تحمیلی با رئیس وقت صحبت کردم ولی ایشان گفت که حرف ما، حرف امام است. البته، حرف همه ما باید حرف امام باشد ولی این حرف را نباید بهانه‌ای برای فرار از مسئولیت‌هایمان قرار دهیم.
در توضیح بیشتر این مسئله، اجازه دهید که به یکی دیگر از مشکلات توسعه کشور که ازجمله موانع عمده خارجی توسعه در جامعه ایران است اشاره کنیم. مسئله این است که دقت در شرایط جهان و در شرایط منطقه، انسان را نگران می‌کند که نکند خدای‌ناکرده خطر تجزیه کشور وجود داشته باشد. این خطر را نباید شوخی پنداشت. تمامی تجزیه‌وتحلیل‌هایی که بنده از شرایط موجود دارم من را به این نتیجه می‌رساند که احتمالاً آمریکا برای تأمین منافع استراتژیک خود دنبال تکه‌پاره‌کردن و تجزیه عملی ایران به تعدادی مناطق کوچک و کم‌اهمیت است و هرروز مشکلی برای ایران ایجاد خواهد کرد و ما نشسته‌ایم و هنوز درخصوص جذب صدمیلیون و 500 میلیون دلار سرمایه‌گذاری خارجی برای توسعه کشور صبحت می‌کنیم. این خطر تجزیه و یا کوشش یک ابرقدرت برای زمینه‌سازی تجزیه در ایران را حداقل باید به‌صورت یک سناریو در نظر گرفت و آن را به بحث و بررسی گذاشت و براساس نتایج حاصله باید اقداماتی انجام داد.
این مسائل چه اتفاقاتی را برای ایران پیش می‌آورد؟ سازمان برنامه چه می‌تواند بکند؟ آیا در این شرایط باید بحثمان این باشد که مثلاً در برنامه پنج‌ساله توسعه کشور، بودجه با رشد صفر مهم‌تر است یا بودجه با رشد دو درصد؟ یا اینکه باید در سازمان برنامه در ابتدا به مسائل اساسی‌تر از نوع مسائل پیش‌گفته بپردازیم و گزارش‌های لازم را تنظیم و به مقامات ذی‌ربط برای تصمیم‌گیری ارائه کنیم.
بد نیست تأکید کنیم هر پدیده‌ای می‌گذرد ولی داستان گذشتگان می‌ماند که به قول شاعر بزرگ پارسی‌گوی ایران، حکیم توس، فردوسی بزرگ:
«جهان یادگار است و ما رفتنی
به گیتی نماند به‌جز گفتنی».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.