|

پندها و غفلت‌های تاریخی در برنامه‌های توسعه

میکائیل عظیمی.پژوهشگر اقتصاد

در دهه 1335 تا 1345، ایران برای تدوین برنامه سوم و چهارم توسعه، از دو گروه مشاور خارجی استفاده کرد که به گروه مشاوران هاروارد مشهور شدند. سرپرستان هر دو گروه پس از بازگشت به آمریکا جمع‌بندی خود از این مشاوره و برداشت‌های گروه از شرایط ایران را تدوین و منتشر کرده‌اند. گروه دوم به سرپرستی «توماس مک‌‌لئود» بود که کتاب وی توسط علی‌اعظم محمدبیگی ترجمه شده و نشر نی آن را منتشر کرده است. اما خبری از کتاب گروه اول و یا ترجمه آن نبود، درحالی‌که مک‌لئود در جای‌جای کتاب به گروه اول اشاره می‌کند. گروه اول در 1336 به ایران آمده و تا 1341 در ایران بوده‌اند. جرج بالدوین نیز به‌عنوان سرپرست گروه، جمع‌بندی این تجربه را در 1967 (1346) منتشر می‌کند.
جرج بی. بالدوین در سوم دسامبر 2014 در هانوور، نیوهمپشایر فوت کرد، وی در 1920 در کمبریج متولد شد. تحصیلات دانشگاهی را در دانشگاه پرینستون در 1924 به پایان رساند. در 1947 وی برای تحصیل در دوره کتری وارد M.I.T شد و این دوره را در 1952 به پایان برد. بااین‌حال وی تا 1956 به‌عنوان عضو هیأت علمی در آن دانشگاه ماند.
کتابی که او پس از تجربه سه سال زندگی و کار حرفه‌ای در ایران نگاشته است با نام «برنامه‌ریزی و توسعه در ایران» در سال 1346 در آمریکا منتشر شده؛ اما خود را محدود به مباحث فنی و تکنیکی نکرده و برنامه‌ریزی و فراتر از آن توسعه را از منظری کلی و چند وجهی مدنظر قرار داده است. ازاین‌رو، نکات آمده در این کتاب برای «درک و فهم» هزارتوی برنامه‌ریزی توسعه در ایران مفید است. ازطرفی‌دیگر، مطالب این کتاب برآمده از قلم فردی آشنا و متخصص است که در فضا و جو فرهنگی-اجتماعی ایران زندگی نکرده و از نگاه و موضع یک فرد «بیرون از چارچوب‌های مرسوم» با ایران و برنامه‌ریزی توسعه در این کشور مواجه شده است. این موضوع در کنار نقصان‌ها و کاستی‌های احتمالی، قوت‌ها و ظرفیت‌هایی دارد که نمی‌توان آنها را نادیده گرفت؛ و بالاخره، آنچه بالدوین در این کتاب به‌عنوان موانع برنامه‌ریزی و در نهایت توسعه اقتصاد ایران آورده است، به‌قدری برای ایرانِ دهه 1390 زنده و جاندار است که گویی او با مشاهده شرایط فعلی، این کتاب را نگاشته است. به بیان دیگر باوجود گذشت نزدیک به نیم‌قرن از آن تجربه، بسیاری از نکات محوری و مباحث کانونی بالدوین برای ایران امروز و نظام برنامه‌ریزی توسعه آن پندآموز است.
در ادامه تلاش شده تا گوشه‌ای از نکات خواندنی بالدوین که از قضا باید پیش چشم دست‌اندرکاران تدوین برنامه ششم توسعه کشور باشد، مطرح شده تا از این رهگذر زمینه برای طرح نکاتی تاریخی فراهم شود. چراکه باوجود نزدیک به 80 سال تلاش برای برنامه‌ریزی توسعه در ایران، از قرار معلوم، این مهم با موانع و دشواری‌هایی روبه‌روست که تازگی نداشته و به درد و زخمی مزمن بدل شده‌اند؛ دردی که با آمدن و رفتن دولت‌ها و اجرای سیاست‌های متنوع و گونه‌گون نیز استوار برجای مانده و مجال حرکت در مسیر توسعه را از ایرانیان گرفته است.
1.تناقضی تاریخی
بالدوین بحث خود را با جمله‌ای کوبنده آغاز می‌کند؛ جمله‌ای که به تمامی ظرفیت طرح دیگر مباحث را دارد: «این کتاب درباره یک تناقض است. تناقض کشوری که مملو از وعده توسعه اقتصادی است اما این وعده‌ها به‌طور مستمر به پوچی و ناامیدی منتهی می‌شوند». استمرار وعده‌های بی‌سرانجام و تکرار برنامه‌های ناکام، سر از پوچی! و ناامیدی خواهد داشت. بنابراین می‌توان از زبان بالدوین از تدوین‌‌کنندگان برنامه ششم پرسید که چه تضمینی وجود دارد که برنامه ششم به این بلا گرفتار نیاید؟ برای پرهیز از وعده‌های پوچ و ناامیدکننده چه تدبیری اندیشیده شده است؟
2. برنامه‌ریزی در شرایط متغیر!
از قرار معلوم، فقط امروز نیست که در مسابقه پرسرعت توسعه، سیاست و موانع اجتماعی-فرهنگی به برنامه‌ریزان «فَت‌پا» زده و «زیر‌یک‌خم» نظام برنامه‌ریزی را گرفته و با حرکتی سریع آن را «درخت‌کن» می‌کند و اگر بتواند تمام دستگاه برنامه‌ریزی توسعه را به «پل» می‌برد! در چشم ناظری بیرونی و البته در چشمان مسلح و متخصص وی، وزیران به مانند صندلی‌های یک موسیقی همیشگی، در سیاست به صحنه آمده و بیرون می‌روند. ... دولت مرکزی زیر تلی از هزینه‌ها، ناکارایی‌ها، حقوق‌های کم و دیوانسالاری به‌شدت متورم غیراخلاقی، مدفون شده است». این همه سبب می‌شود تا «تقریبا همه آنچه برنامه‌ریزان می‌بافند طی یک شب یا روز، رشته می‌شود». در چنین شرایطی است که باید از تدوین‌کنندگان برنامه ششم پرسید تضمین‌هایی که سبب می‌شود تا «بافته این بار آنها یک شبه» رشته نشود، کدامند؟ اما بالدوین نکته مهم‌تر و پندی بنیادی‌تر در این‌باره دارد. از نظر وی در چنین محیط بی‌ثباتی، «موفقیت برنامه‌ریزی در این کشورها، به فضای سیاسی و نه سیاست‌ها بستگی دارد». اگر گفته این ناظر بیرونی پذیرفته شود می‌توان از برنامه‌ریزانی که سکان تدوین برنامه ششم را در دست دارند به صراحت پرسید که 1. فضای سیاسی مناسب برای سیاست‌های شما در برنامه ششم چگونه فضایی است؟ 2. نسبت امروز ما با آن شرایط چگونه است؟ 3. برای تغییر این شرایط که درواقع زمینه‌ساز توفیق برنامه و سیاست‌های آن است چه باید کرد؟ و بالاخره 4. شما برای این تغییر چقدر اراده و عزم دارید؟
3. بیانی تاریخی از فساد
بالدوین که برای مشاوره در امر برنامه‌ریزی توسعه به ایران آمده بود، با مشکلی در این جامعه مواجه شده که نتوانسته آن را نادیده بگیرد و حتی بر آن، با تأکیدی برجسته اشاره دارد. از نظر وی «فساد زیادی در زندگی عمومی وجود دارد، در همه سطوح». متأسفانه شرایط به‌گونه‌ای بوده که مشاوری که برای برنامه‌ریزی توسعه آمده بوده چنین قضاوتی داشته است. اما شوربختانه باید پرسید شرایط امروز با این قضاوت چه نسبتی دارد؟ آیا تفاوت معناداری در این شاخص کلیدی رخ داده است؟ اما بالدوین به این همه بسنده نکرده و ادامه می‌دهد «هیچ فعال اقتصادی‌ای نمی‌تواند وام یا مجوز گرفته، یا چیزی به دولت بفروشد، یا از قرارداد با دولت مطمئن باشد، یا از خط تلفن بهره‌مند باشد و یا بتواند بدون مداخله دوستی صاحب‌منصب و یا تأمین نظر وی با پرداخت رشوه (و یا هردو شیوه) کالای خود را از گمرک عبور دهد. ... مردم عادی برای احقاق حقوقی که انتظار دارند رعایت شده و محترم شمرده شود، به سمت ادارات دولتی نمی‌روند؛ بلکه به‌عنوان ملتمسان مساعدت‌، به ادارات دولتی مراجعه می‌کنند». بنابراین باید از تدوین‌کنندگان برنامه ششم پرسید که اگر آنها سودای رونق اقتصادی در سر دارند، برای مقابله با این بلای تاریخی چه تدبیری دارند؟ به زبان عدد و رقم، بی‌تردید، فسادهایی از این دست، هزینه سرمایه‌گذاری را افزایش داده و درنتیجه در محاسبات سرمایه‌گذار وارد شده و در نهایت دامنه تصمیم او را محدود خواهد کرد. در شرایطی که اقتصاد ایران به‌شدت نیازمند سرمایه‌گذاری و رونق تولید است، شرکت‌کنندگان در کمیته‌ها و شوراها و کارگروه‌ها باید، و باید، پاسخ دهند که سیاست آنها برای کاهش و حتی حذف این هزینه‌های «سربار» چیست؟
4. محیط کسب‌وکار رمز رونق یا رکود
بالدوین که در مقام مشاور در امر برنامه‌ریزی توسعه بوده نیز در پی رونق اقتصاد و افزایش تولید بوده است. بااین‌حال او نیز در نیم‌قرن پیش نتوانسته این مهم را فارغ از آن چیزی بداند که امروزه محیط کسب وکار می‌نامند. در مساعدنبودن و همراه‌نبودن محیط کسب وکار برای فعالیت‌های مولد و تولید در اقتصاد ایران بسیار سخن رفته است. جایگاه بین‌المللی ایران نیز در شاخص محیط کسب وکار به قدری نازل است که ناگفته مایه شرمندگی است! اما نکته آنجاست که تقلیل بحث به امری موقت و ناشی از سیاست‌های نادرست موقت، خطایی بزرگ است. از قرار معلوم (حداقل) در سال‌های پایانیِ دهه 1330 نیز اوضاع بر همین منوال بوده و رونق تولید در اقتصاد ایران اسیر تشریفات و حواشی زائد و در یک‌کلام محیط برای کسب‌وکار، نامساعد بوده است. از نظر بالدوین «همه فعالیت‌های کارمندان به‌شدت در سیطره مقررات جزئی است که برای جلوگیری از وقوع ناشایستگی‌ها طراحی شده‌اند، اما حتی معمول‌ترین (روتین‌ترین) مسائل نیز اسیر تشریفات زائد است. در نتیجه مردم به‌طور طبیعی تلاش می‌کنند راه خروج از این وضعیت را با پول بخرند». اگر این مهم، به‌عنوان یکی از کانونی‌ترین موانع توسعه و رونق پذیرفته شود، باید با صدای بلند از برنامه‌ریزان در ایستگاه ششم پرسید که این فقره در نظام تصمیم‌گیری چه جایگاهی داشته و تا چه میزان در کانون توجهات قرار دارد؟ در همان کارگروه‌ها و شوراها و غیره، محیط کسب‌وکار چقدر پیش چشم صاحب‌منصبان است؟
5. تمرکزگرایی، بلای جان توسعه ایران
از قرار معلوم، دردها و موانع توسعه ایران، زخم‌هایی تازه و موقت نیست. موانع توسعه در ایران پایی سترگ در تاریخ داشته و ریشه‌های عمیق تاریخی دارد و از این منظر، زدودن آنها دشوار شده است. ازجمله این موانع، تمرکزگرایی در نظام تدبیر توسعه ایران است. و باز از قرار معلوم این بلا چنان بوده که به چشم بالدوین هم آمده است. چراکه نوشته است: «در سراسر کشور، همه چیز به تهران برمی‌گردد. حتی شاید گفته شود که دولت محلی وجود ندارد». بنابراین باید از برنامه‌ریزان در ایستگاه ششم پرسید که تدبیر و سیاست شما برای اجرای غیرنمایشی و معنادار تمرکززدایی چیست؟ از اساس آیا به این فقره، باور دارید؟ عمق این رویکرد را تا کجا پیش خواهید برد؟
6. مهم‌ترین محدودیت: آب
شوربختانه و البته پندآموز آنکه در نیم قرن پیش، از نظر بالدوین، تا بخش کشاورزی و زندگی روستاییان رنگ توسعه به خود نگیرد، توسعه ملی و توسعه کل جامعه آرزویی پوچ! خواهد بود و در این چارچوب، مهم‌ترین محدودیت قابل‌توجه برای توسعه کشاورزی در ایران، آب است. بااین‌همه وقتی بحث خود را ادامه می‌دهد جمله‌ای دارد که به واقع طلایی است: «افزایش بهره‌وری کشاورزی همه چیز است بجز یک مسئله کاملا فنی» و در توضیح این جمله طلایی ادامه می‌دهد: «زندگی روستایی (شامل فعالیت‌های تولیدی آن) در مسائل جامعه‌شناختی، اجتماعی و نهادی‌ای ریشه‌های عمیق دارد که بهبودهای فنی، حتی اگر در این حوزه قابل اجرا و تداوم باشند، ممکن است هیچ توفیقی نداشته باشند و یا اثرات اندکی داشته باشند». با این توضیح، وی توسعه کشاورزی و همچنین ارتقای سطح زندگی روستائیان را منوط و مشروط به دقت در ابعاد غیراقتصادی این جامعه کرده است. حال باید از آنانی که در شوراها و کارگروه‌های کشاورزی و روستایی و غیره، حاضر هستند و قلم آنها سرنوشت نزدیک به 30 درصد جامعه ایرانیان را رقم می‌زند، با صدای بلند پرسید که برای برنامه ششم، کدام مطالعه جان‌دار و معتبر درباره «حیات روستائیان» انجام شده است؟ در سال‌های گذشته کدام مطالعه به کشف قانون‌مندی‌های تولید کشاورزی در ایران اقدام کرده و کدام مطالعه، زیربنای شناخت برنامه‌ریزان از جامعه‌ای است که برای آن برنامه‌ریزی می‌کنند؟
7. معادن و صنایع
بالدوین که تجربه مشاوره در کشورها و شرایط دیگری را نیز داشته، آگاه بوده که برنامه توسعه باید منتهی به «پروژه» شود. در قاموس آن دوران (اواخر دهه 1330)، پروژه نیز به‌طور برجسته در حوزه‌های تولیدی (صنعت، معدن و کشاورزی) متمرکز بوده است. در این چارچوب وقتی وی به بحث معدن در ایران می‌رسد این‌گونه ابراز می‌کند: «امروز مسئله اصلی معادن ایران، توسعه اطلاعات بیشتر درباره ذخایر معدنی کشور است. ... پیش از آنکه کسی بتواند قضاوت کند که آیا این صنایع واقعا برای کشور مفید هستند یا نه، هر یک از این صنایع نیازمند مطالعات امکان‌پذیری همراه با جزئیات بود؛ اما حتی وقتی تهیه برنامه به مراحل نهایی نزدیک شده بود، حتی یک مطالعه امکان‌پذیری (به‌جز فولاد) انجام نشده بود». از قرار معلوم فقدان یا ضعف 1. اطلاعات در حوزه صنعت و معدن و 2. ضعف و در مواردی فقدان مطالعه امکان‌پذیری، نیز تازگی ندارد. اگر شرایط اقتصاد سیاسیِ حاکم بر ایران، به‌گونه‌ای بوده که در نیم‌قرن پیش می‌توانسته‌اند بدون اطلاعات دقیق از صنایع و معادن و حتی بدون مطالعه امکان‌سنجی، پروژه‌ای را آغاز کنند؛ می‌توان پرسید که در دستگاه تدوین برنامه ششم چه سازوکاری اندیشیده شده که شرایط امروز را از آن دوره متمایز کند؟ آیا در سال 1394 و سال‌های برنامه ششم نیز می‌توان بدون اطلاعات دقیق صنعتی و معدنی و یا بدون مطالعه امکان‌سنجیِ درست و معتبر، پروژه‌هایی را با ضرب‌وزور سیاسی و فشارهای غیرتوسعه‌ای پیش برد؟
8. توصیه‌هایی زنده پس از نیم قرن
اشاره شد که بالدوین در سال‌های پایانی دهه 1330 به ایران آمده است. وی پس از مواجهه با ارگان‌ها و مقامات مختلف در ایران و با اتکا بر تجربه حرفه‌ای خود در امر برنامه‌ریزی توسعه، پنج ویژگی را برای سازمان و نهاد متولی برنامه‌ریزی توسعه، معرفی می‌کند. حال با گذشت حدود نیم‌قرن از آن تاریخ از صاحب‌منصبان و متولیان تدوین برنامه ششم می‌توان پرسید که سازمان تازه‌احیاشده مدیریت و برنامه‌ریزی چه نسبتی با این پنج ویژگی‌ها دارد؟
‌کارگزار توسعه باید مستقل بوده و در برابر بی‌ثباتی‌های مزمن دولت و سیاست‌های آن، محفوظ باشد.
‌برای اطمینان از استقلال آن، این نهاد دارای استقلال اداری و مالی خواهد بود. برای تضمین استقلال مالی، این نهاد دارای حساب ویژه خود در بانک ملی خواهد بود.
‌کارگزار توسعه نباید دارای قدرت اجرائی باشد. این نهاد نباید به دولتی درون دولت تبدیل شود؛ بلکه باید مطالعه کند، مشاوره دهد، برنامه‌ریزی کند، هدایت کند، هماهنگ کند و نظارت کند.
‌اجرای برنامه باید بر عهده وزارتخانه‌ها یا دیگر ارگان‌های معمول دولتی، جدای از کارگزار توسعه، باشد.
‌سازمان داخلی کارگزار توسعه به معنای گسترده و وسیع طراحی می‌شود. علاوه‌براین رئیس و شوراهای نظارتی، دارای کمیته‌های فنی (به‌طور ویژه شامل مهندسان) خواهند بود که به تفکیک حوزه‌های کاری (صنعت، کشاورزی، حمل‌ونقل) فعالیت خواهند کرد. کارگزار توسعه از مقررات معمول دولتی و قوانین مزایده/مناقصه، حقوق و دستمزد، و مانند اینها استثنا باشد. این نهاد باید دارای مقررات ویژه خود باشد.
9. آفت مزمن و پرسش از آینده پیش‌رو
بالدوین در بخشی از کتاب خود به یادداشت‌های فردی با نام «تورنبرگ» اشاره می‌کند که از قرار معلوم در دهه 1320 در ایران بوده و یکی از افراد بسیار مؤثر در شکل‌گیری و تدوین نخستین برنامه توسعه در ایران (1327) بوده است. بنابرآنچه در کتاب آمده است، در می‌1950 (اردیبهشت 1329) کمتر از یک سال پس از تشکیل هیأت عالی، تورنبرگ در یادداشت‌های خصوصی خود می‌نویسد: «امروز (سازمان برنامه) تقریبا به‌طور کامل در سیطره تمایلات سیاسی یا شخصی قرار گرفته و قربانی این تمایلات شده است... به‌طوری‌که امکان اندکی برای انتخاب میان سازمان برنامه و هر شکلی از سازمان دولتی باقی مانده است». اما مسئله به اینجا ختم نمی‌شود؛ چراکه در ادامه، بالدوین به نکته‌ای اشاره می‌کند که فهم آن، رمز ناکامی برنامه‌ریزی توسعه در ایران است. به قرار آنچه وی نوشته «این جمع‌بندی، همانی است که میلسپو در 1927 (1306) به آن رسیده بود. همچنین نتیجه‌ای است که برنامه‌ریزان ایرانی و خارجی در 1961 (1340) نیز به آن رسیدند؛ ولی تا کنون کسی راه خروج از این باتلاق را نیافته است». بنابراین هم در سال 1306، هم در سال 1329 و هم در سال 1340، از نظر مشاوران خارجی‌ای که به مدد برنامه‌ریزی توسعه در ایران آمده بودند، «سیطره تمایلات سیاسی یا شخصی» بر برنامه‌ریزی توسعه و قربانی‌کردن سازمان برنامه در پیش پای تمایلات غیر ملی و ضد توسعه‌ای، «باتلاقی» است که از ابتدای قرن و حتی پیش از آغاز رسمیِ برنامه‌ریزی در ایران، نظام تدبیر توسعه کشور را اسیر کرده بود.
اگر آنچه در گزارش‌های تاریخی آمده پذیرفته شود، می‌توان ارزیابی کرد که آیا این بار نیز نظام برنامه‌ریزی توسعه ایران در ایستگاه ششم، اسیر این باتلاق شده است؟

در دهه 1335 تا 1345، ایران برای تدوین برنامه سوم و چهارم توسعه، از دو گروه مشاور خارجی استفاده کرد که به گروه مشاوران هاروارد مشهور شدند. سرپرستان هر دو گروه پس از بازگشت به آمریکا جمع‌بندی خود از این مشاوره و برداشت‌های گروه از شرایط ایران را تدوین و منتشر کرده‌اند. گروه دوم به سرپرستی «توماس مک‌‌لئود» بود که کتاب وی توسط علی‌اعظم محمدبیگی ترجمه شده و نشر نی آن را منتشر کرده است. اما خبری از کتاب گروه اول و یا ترجمه آن نبود، درحالی‌که مک‌لئود در جای‌جای کتاب به گروه اول اشاره می‌کند. گروه اول در 1336 به ایران آمده و تا 1341 در ایران بوده‌اند. جرج بالدوین نیز به‌عنوان سرپرست گروه، جمع‌بندی این تجربه را در 1967 (1346) منتشر می‌کند.
جرج بی. بالدوین در سوم دسامبر 2014 در هانوور، نیوهمپشایر فوت کرد، وی در 1920 در کمبریج متولد شد. تحصیلات دانشگاهی را در دانشگاه پرینستون در 1924 به پایان رساند. در 1947 وی برای تحصیل در دوره کتری وارد M.I.T شد و این دوره را در 1952 به پایان برد. بااین‌حال وی تا 1956 به‌عنوان عضو هیأت علمی در آن دانشگاه ماند.
کتابی که او پس از تجربه سه سال زندگی و کار حرفه‌ای در ایران نگاشته است با نام «برنامه‌ریزی و توسعه در ایران» در سال 1346 در آمریکا منتشر شده؛ اما خود را محدود به مباحث فنی و تکنیکی نکرده و برنامه‌ریزی و فراتر از آن توسعه را از منظری کلی و چند وجهی مدنظر قرار داده است. ازاین‌رو، نکات آمده در این کتاب برای «درک و فهم» هزارتوی برنامه‌ریزی توسعه در ایران مفید است. ازطرفی‌دیگر، مطالب این کتاب برآمده از قلم فردی آشنا و متخصص است که در فضا و جو فرهنگی-اجتماعی ایران زندگی نکرده و از نگاه و موضع یک فرد «بیرون از چارچوب‌های مرسوم» با ایران و برنامه‌ریزی توسعه در این کشور مواجه شده است. این موضوع در کنار نقصان‌ها و کاستی‌های احتمالی، قوت‌ها و ظرفیت‌هایی دارد که نمی‌توان آنها را نادیده گرفت؛ و بالاخره، آنچه بالدوین در این کتاب به‌عنوان موانع برنامه‌ریزی و در نهایت توسعه اقتصاد ایران آورده است، به‌قدری برای ایرانِ دهه 1390 زنده و جاندار است که گویی او با مشاهده شرایط فعلی، این کتاب را نگاشته است. به بیان دیگر باوجود گذشت نزدیک به نیم‌قرن از آن تجربه، بسیاری از نکات محوری و مباحث کانونی بالدوین برای ایران امروز و نظام برنامه‌ریزی توسعه آن پندآموز است.
در ادامه تلاش شده تا گوشه‌ای از نکات خواندنی بالدوین که از قضا باید پیش چشم دست‌اندرکاران تدوین برنامه ششم توسعه کشور باشد، مطرح شده تا از این رهگذر زمینه برای طرح نکاتی تاریخی فراهم شود. چراکه باوجود نزدیک به 80 سال تلاش برای برنامه‌ریزی توسعه در ایران، از قرار معلوم، این مهم با موانع و دشواری‌هایی روبه‌روست که تازگی نداشته و به درد و زخمی مزمن بدل شده‌اند؛ دردی که با آمدن و رفتن دولت‌ها و اجرای سیاست‌های متنوع و گونه‌گون نیز استوار برجای مانده و مجال حرکت در مسیر توسعه را از ایرانیان گرفته است.
1.تناقضی تاریخی
بالدوین بحث خود را با جمله‌ای کوبنده آغاز می‌کند؛ جمله‌ای که به تمامی ظرفیت طرح دیگر مباحث را دارد: «این کتاب درباره یک تناقض است. تناقض کشوری که مملو از وعده توسعه اقتصادی است اما این وعده‌ها به‌طور مستمر به پوچی و ناامیدی منتهی می‌شوند». استمرار وعده‌های بی‌سرانجام و تکرار برنامه‌های ناکام، سر از پوچی! و ناامیدی خواهد داشت. بنابراین می‌توان از زبان بالدوین از تدوین‌‌کنندگان برنامه ششم پرسید که چه تضمینی وجود دارد که برنامه ششم به این بلا گرفتار نیاید؟ برای پرهیز از وعده‌های پوچ و ناامیدکننده چه تدبیری اندیشیده شده است؟
2. برنامه‌ریزی در شرایط متغیر!
از قرار معلوم، فقط امروز نیست که در مسابقه پرسرعت توسعه، سیاست و موانع اجتماعی-فرهنگی به برنامه‌ریزان «فَت‌پا» زده و «زیر‌یک‌خم» نظام برنامه‌ریزی را گرفته و با حرکتی سریع آن را «درخت‌کن» می‌کند و اگر بتواند تمام دستگاه برنامه‌ریزی توسعه را به «پل» می‌برد! در چشم ناظری بیرونی و البته در چشمان مسلح و متخصص وی، وزیران به مانند صندلی‌های یک موسیقی همیشگی، در سیاست به صحنه آمده و بیرون می‌روند. ... دولت مرکزی زیر تلی از هزینه‌ها، ناکارایی‌ها، حقوق‌های کم و دیوانسالاری به‌شدت متورم غیراخلاقی، مدفون شده است». این همه سبب می‌شود تا «تقریبا همه آنچه برنامه‌ریزان می‌بافند طی یک شب یا روز، رشته می‌شود». در چنین شرایطی است که باید از تدوین‌کنندگان برنامه ششم پرسید تضمین‌هایی که سبب می‌شود تا «بافته این بار آنها یک شبه» رشته نشود، کدامند؟ اما بالدوین نکته مهم‌تر و پندی بنیادی‌تر در این‌باره دارد. از نظر وی در چنین محیط بی‌ثباتی، «موفقیت برنامه‌ریزی در این کشورها، به فضای سیاسی و نه سیاست‌ها بستگی دارد». اگر گفته این ناظر بیرونی پذیرفته شود می‌توان از برنامه‌ریزانی که سکان تدوین برنامه ششم را در دست دارند به صراحت پرسید که 1. فضای سیاسی مناسب برای سیاست‌های شما در برنامه ششم چگونه فضایی است؟ 2. نسبت امروز ما با آن شرایط چگونه است؟ 3. برای تغییر این شرایط که درواقع زمینه‌ساز توفیق برنامه و سیاست‌های آن است چه باید کرد؟ و بالاخره 4. شما برای این تغییر چقدر اراده و عزم دارید؟
3. بیانی تاریخی از فساد
بالدوین که برای مشاوره در امر برنامه‌ریزی توسعه به ایران آمده بود، با مشکلی در این جامعه مواجه شده که نتوانسته آن را نادیده بگیرد و حتی بر آن، با تأکیدی برجسته اشاره دارد. از نظر وی «فساد زیادی در زندگی عمومی وجود دارد، در همه سطوح». متأسفانه شرایط به‌گونه‌ای بوده که مشاوری که برای برنامه‌ریزی توسعه آمده بوده چنین قضاوتی داشته است. اما شوربختانه باید پرسید شرایط امروز با این قضاوت چه نسبتی دارد؟ آیا تفاوت معناداری در این شاخص کلیدی رخ داده است؟ اما بالدوین به این همه بسنده نکرده و ادامه می‌دهد «هیچ فعال اقتصادی‌ای نمی‌تواند وام یا مجوز گرفته، یا چیزی به دولت بفروشد، یا از قرارداد با دولت مطمئن باشد، یا از خط تلفن بهره‌مند باشد و یا بتواند بدون مداخله دوستی صاحب‌منصب و یا تأمین نظر وی با پرداخت رشوه (و یا هردو شیوه) کالای خود را از گمرک عبور دهد. ... مردم عادی برای احقاق حقوقی که انتظار دارند رعایت شده و محترم شمرده شود، به سمت ادارات دولتی نمی‌روند؛ بلکه به‌عنوان ملتمسان مساعدت‌، به ادارات دولتی مراجعه می‌کنند». بنابراین باید از تدوین‌کنندگان برنامه ششم پرسید که اگر آنها سودای رونق اقتصادی در سر دارند، برای مقابله با این بلای تاریخی چه تدبیری دارند؟ به زبان عدد و رقم، بی‌تردید، فسادهایی از این دست، هزینه سرمایه‌گذاری را افزایش داده و درنتیجه در محاسبات سرمایه‌گذار وارد شده و در نهایت دامنه تصمیم او را محدود خواهد کرد. در شرایطی که اقتصاد ایران به‌شدت نیازمند سرمایه‌گذاری و رونق تولید است، شرکت‌کنندگان در کمیته‌ها و شوراها و کارگروه‌ها باید، و باید، پاسخ دهند که سیاست آنها برای کاهش و حتی حذف این هزینه‌های «سربار» چیست؟
4. محیط کسب‌وکار رمز رونق یا رکود
بالدوین که در مقام مشاور در امر برنامه‌ریزی توسعه بوده نیز در پی رونق اقتصاد و افزایش تولید بوده است. بااین‌حال او نیز در نیم‌قرن پیش نتوانسته این مهم را فارغ از آن چیزی بداند که امروزه محیط کسب وکار می‌نامند. در مساعدنبودن و همراه‌نبودن محیط کسب وکار برای فعالیت‌های مولد و تولید در اقتصاد ایران بسیار سخن رفته است. جایگاه بین‌المللی ایران نیز در شاخص محیط کسب وکار به قدری نازل است که ناگفته مایه شرمندگی است! اما نکته آنجاست که تقلیل بحث به امری موقت و ناشی از سیاست‌های نادرست موقت، خطایی بزرگ است. از قرار معلوم (حداقل) در سال‌های پایانیِ دهه 1330 نیز اوضاع بر همین منوال بوده و رونق تولید در اقتصاد ایران اسیر تشریفات و حواشی زائد و در یک‌کلام محیط برای کسب‌وکار، نامساعد بوده است. از نظر بالدوین «همه فعالیت‌های کارمندان به‌شدت در سیطره مقررات جزئی است که برای جلوگیری از وقوع ناشایستگی‌ها طراحی شده‌اند، اما حتی معمول‌ترین (روتین‌ترین) مسائل نیز اسیر تشریفات زائد است. در نتیجه مردم به‌طور طبیعی تلاش می‌کنند راه خروج از این وضعیت را با پول بخرند». اگر این مهم، به‌عنوان یکی از کانونی‌ترین موانع توسعه و رونق پذیرفته شود، باید با صدای بلند از برنامه‌ریزان در ایستگاه ششم پرسید که این فقره در نظام تصمیم‌گیری چه جایگاهی داشته و تا چه میزان در کانون توجهات قرار دارد؟ در همان کارگروه‌ها و شوراها و غیره، محیط کسب‌وکار چقدر پیش چشم صاحب‌منصبان است؟
5. تمرکزگرایی، بلای جان توسعه ایران
از قرار معلوم، دردها و موانع توسعه ایران، زخم‌هایی تازه و موقت نیست. موانع توسعه در ایران پایی سترگ در تاریخ داشته و ریشه‌های عمیق تاریخی دارد و از این منظر، زدودن آنها دشوار شده است. ازجمله این موانع، تمرکزگرایی در نظام تدبیر توسعه ایران است. و باز از قرار معلوم این بلا چنان بوده که به چشم بالدوین هم آمده است. چراکه نوشته است: «در سراسر کشور، همه چیز به تهران برمی‌گردد. حتی شاید گفته شود که دولت محلی وجود ندارد». بنابراین باید از برنامه‌ریزان در ایستگاه ششم پرسید که تدبیر و سیاست شما برای اجرای غیرنمایشی و معنادار تمرکززدایی چیست؟ از اساس آیا به این فقره، باور دارید؟ عمق این رویکرد را تا کجا پیش خواهید برد؟
6. مهم‌ترین محدودیت: آب
شوربختانه و البته پندآموز آنکه در نیم قرن پیش، از نظر بالدوین، تا بخش کشاورزی و زندگی روستاییان رنگ توسعه به خود نگیرد، توسعه ملی و توسعه کل جامعه آرزویی پوچ! خواهد بود و در این چارچوب، مهم‌ترین محدودیت قابل‌توجه برای توسعه کشاورزی در ایران، آب است. بااین‌همه وقتی بحث خود را ادامه می‌دهد جمله‌ای دارد که به واقع طلایی است: «افزایش بهره‌وری کشاورزی همه چیز است بجز یک مسئله کاملا فنی» و در توضیح این جمله طلایی ادامه می‌دهد: «زندگی روستایی (شامل فعالیت‌های تولیدی آن) در مسائل جامعه‌شناختی، اجتماعی و نهادی‌ای ریشه‌های عمیق دارد که بهبودهای فنی، حتی اگر در این حوزه قابل اجرا و تداوم باشند، ممکن است هیچ توفیقی نداشته باشند و یا اثرات اندکی داشته باشند». با این توضیح، وی توسعه کشاورزی و همچنین ارتقای سطح زندگی روستائیان را منوط و مشروط به دقت در ابعاد غیراقتصادی این جامعه کرده است. حال باید از آنانی که در شوراها و کارگروه‌های کشاورزی و روستایی و غیره، حاضر هستند و قلم آنها سرنوشت نزدیک به 30 درصد جامعه ایرانیان را رقم می‌زند، با صدای بلند پرسید که برای برنامه ششم، کدام مطالعه جان‌دار و معتبر درباره «حیات روستائیان» انجام شده است؟ در سال‌های گذشته کدام مطالعه به کشف قانون‌مندی‌های تولید کشاورزی در ایران اقدام کرده و کدام مطالعه، زیربنای شناخت برنامه‌ریزان از جامعه‌ای است که برای آن برنامه‌ریزی می‌کنند؟
7. معادن و صنایع
بالدوین که تجربه مشاوره در کشورها و شرایط دیگری را نیز داشته، آگاه بوده که برنامه توسعه باید منتهی به «پروژه» شود. در قاموس آن دوران (اواخر دهه 1330)، پروژه نیز به‌طور برجسته در حوزه‌های تولیدی (صنعت، معدن و کشاورزی) متمرکز بوده است. در این چارچوب وقتی وی به بحث معدن در ایران می‌رسد این‌گونه ابراز می‌کند: «امروز مسئله اصلی معادن ایران، توسعه اطلاعات بیشتر درباره ذخایر معدنی کشور است. ... پیش از آنکه کسی بتواند قضاوت کند که آیا این صنایع واقعا برای کشور مفید هستند یا نه، هر یک از این صنایع نیازمند مطالعات امکان‌پذیری همراه با جزئیات بود؛ اما حتی وقتی تهیه برنامه به مراحل نهایی نزدیک شده بود، حتی یک مطالعه امکان‌پذیری (به‌جز فولاد) انجام نشده بود». از قرار معلوم فقدان یا ضعف 1. اطلاعات در حوزه صنعت و معدن و 2. ضعف و در مواردی فقدان مطالعه امکان‌پذیری، نیز تازگی ندارد. اگر شرایط اقتصاد سیاسیِ حاکم بر ایران، به‌گونه‌ای بوده که در نیم‌قرن پیش می‌توانسته‌اند بدون اطلاعات دقیق از صنایع و معادن و حتی بدون مطالعه امکان‌سنجی، پروژه‌ای را آغاز کنند؛ می‌توان پرسید که در دستگاه تدوین برنامه ششم چه سازوکاری اندیشیده شده که شرایط امروز را از آن دوره متمایز کند؟ آیا در سال 1394 و سال‌های برنامه ششم نیز می‌توان بدون اطلاعات دقیق صنعتی و معدنی و یا بدون مطالعه امکان‌سنجیِ درست و معتبر، پروژه‌هایی را با ضرب‌وزور سیاسی و فشارهای غیرتوسعه‌ای پیش برد؟
8. توصیه‌هایی زنده پس از نیم قرن
اشاره شد که بالدوین در سال‌های پایانی دهه 1330 به ایران آمده است. وی پس از مواجهه با ارگان‌ها و مقامات مختلف در ایران و با اتکا بر تجربه حرفه‌ای خود در امر برنامه‌ریزی توسعه، پنج ویژگی را برای سازمان و نهاد متولی برنامه‌ریزی توسعه، معرفی می‌کند. حال با گذشت حدود نیم‌قرن از آن تاریخ از صاحب‌منصبان و متولیان تدوین برنامه ششم می‌توان پرسید که سازمان تازه‌احیاشده مدیریت و برنامه‌ریزی چه نسبتی با این پنج ویژگی‌ها دارد؟
‌کارگزار توسعه باید مستقل بوده و در برابر بی‌ثباتی‌های مزمن دولت و سیاست‌های آن، محفوظ باشد.
‌برای اطمینان از استقلال آن، این نهاد دارای استقلال اداری و مالی خواهد بود. برای تضمین استقلال مالی، این نهاد دارای حساب ویژه خود در بانک ملی خواهد بود.
‌کارگزار توسعه نباید دارای قدرت اجرائی باشد. این نهاد نباید به دولتی درون دولت تبدیل شود؛ بلکه باید مطالعه کند، مشاوره دهد، برنامه‌ریزی کند، هدایت کند، هماهنگ کند و نظارت کند.
‌اجرای برنامه باید بر عهده وزارتخانه‌ها یا دیگر ارگان‌های معمول دولتی، جدای از کارگزار توسعه، باشد.
‌سازمان داخلی کارگزار توسعه به معنای گسترده و وسیع طراحی می‌شود. علاوه‌براین رئیس و شوراهای نظارتی، دارای کمیته‌های فنی (به‌طور ویژه شامل مهندسان) خواهند بود که به تفکیک حوزه‌های کاری (صنعت، کشاورزی، حمل‌ونقل) فعالیت خواهند کرد. کارگزار توسعه از مقررات معمول دولتی و قوانین مزایده/مناقصه، حقوق و دستمزد، و مانند اینها استثنا باشد. این نهاد باید دارای مقررات ویژه خود باشد.
9. آفت مزمن و پرسش از آینده پیش‌رو
بالدوین در بخشی از کتاب خود به یادداشت‌های فردی با نام «تورنبرگ» اشاره می‌کند که از قرار معلوم در دهه 1320 در ایران بوده و یکی از افراد بسیار مؤثر در شکل‌گیری و تدوین نخستین برنامه توسعه در ایران (1327) بوده است. بنابرآنچه در کتاب آمده است، در می‌1950 (اردیبهشت 1329) کمتر از یک سال پس از تشکیل هیأت عالی، تورنبرگ در یادداشت‌های خصوصی خود می‌نویسد: «امروز (سازمان برنامه) تقریبا به‌طور کامل در سیطره تمایلات سیاسی یا شخصی قرار گرفته و قربانی این تمایلات شده است... به‌طوری‌که امکان اندکی برای انتخاب میان سازمان برنامه و هر شکلی از سازمان دولتی باقی مانده است». اما مسئله به اینجا ختم نمی‌شود؛ چراکه در ادامه، بالدوین به نکته‌ای اشاره می‌کند که فهم آن، رمز ناکامی برنامه‌ریزی توسعه در ایران است. به قرار آنچه وی نوشته «این جمع‌بندی، همانی است که میلسپو در 1927 (1306) به آن رسیده بود. همچنین نتیجه‌ای است که برنامه‌ریزان ایرانی و خارجی در 1961 (1340) نیز به آن رسیدند؛ ولی تا کنون کسی راه خروج از این باتلاق را نیافته است». بنابراین هم در سال 1306، هم در سال 1329 و هم در سال 1340، از نظر مشاوران خارجی‌ای که به مدد برنامه‌ریزی توسعه در ایران آمده بودند، «سیطره تمایلات سیاسی یا شخصی» بر برنامه‌ریزی توسعه و قربانی‌کردن سازمان برنامه در پیش پای تمایلات غیر ملی و ضد توسعه‌ای، «باتلاقی» است که از ابتدای قرن و حتی پیش از آغاز رسمیِ برنامه‌ریزی در ایران، نظام تدبیر توسعه کشور را اسیر کرده بود.
اگر آنچه در گزارش‌های تاریخی آمده پذیرفته شود، می‌توان ارزیابی کرد که آیا این بار نیز نظام برنامه‌ریزی توسعه ایران در ایستگاه ششم، اسیر این باتلاق شده است؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.