طرحهای شکستخورده
آرش اصفهانی.پژوهشگر اجتماعی
یکی از عواملی که سبب میشود طرحهای توسعهای دولتها نتوانند به اهداف خود دست یابند این است که سیاستگذاران، طراحان و برنامهریزان، سیاست، طرح و برنامه خود را بر اساس تصویری سادهشده از واقعیت بیرونی و نیازهای انسانی بنا میکنند. این سادهسازی طبیعتا سبب میشود تا جنبههای مهمی از واقعیت بیرونی لحاظ نشده و در نتیجه بهدنبال اجرای طرحها، پیامدهای غیرقابلانتظار و بعضا فاجعهبار ظاهر شوند. یکی از دقیقترین توصیفات این پدیده را «جیمز اسکات» در کتاب خود با نام «دیدن بهمانند یک دولت» با زیرعنوان «چگونه برخی طرحها برای بهبود شرایط انسانی شکست خوردهاند» ارائه میکند. اسکات در این کتاب با بررسی تاریخ شکلگیری دولت مدرن نشان میدهد که چگونه دولتها بر اساس طبیعتشان تلاش میکنند تا همهچیز را در قلمرو حکومتشان، برای خود خوانا و قابل فهم کنند تا از این طریق بتوانند کنترل بیشتری بر آن اعمال کنند. درواقع زمانی دولتها میتوانند حیطه تحت قدرت خود را بهطور مؤثری کنترل کنند که قادر باشند تا جامعه و اطلاعات آن را بفهمند. از نظر اسکات، فعالیتهایی مانند اجباریشدن نام خانوادگی، استانداردکردن ابزارهای سنجش وزن و طول،
سرشماری افراد، استانداردکردن زبان و گفتمان قانونی، استانداردکردن طراحی شهرها و سازماندهی حملونقل در تاریخ دولتسازی اروپا، همگی در همین راستا قرار دارند. مثلا جمعیتی که نام خانوادگی ندارد، برای دولت قابلسرشماری نیست و در نتیجه امکان گرفتن مالیات یا سربازگیری از آن وجود ندارد. نکته مهمی که اسکات به آن اشاره میکند این است که این فرایند خواناکردن مناطق تحت کنترل توسط دولت، منجر به سادهسازی بیشازحد و نادیدهگرفتن ناهمگنی جامعه میشود. از نظر اسکات، خواناکردن، اگرچه امکان برنامهریزی را آسانتر میکند زیرا درکی سادهشده از جامعه را شکل میدهد و بنابراین طرحهایی که بر اساس آن شکل میگیرند، نمیتوانند پیامدهای ناخواسته خود را پیشبینی کنند و احتمالا بهطرز شدیدی به خطا میروند.
اسکات در کتاب خود تلاش میکند تا نشان دهد چگونه چنین تلاشهایی از سوی دولت برای خواناکردن جامعه، زمینهساز بزرگترین فاجعههای بشری در قرن بیستم شده است. به اعتقاد وی تراژیکترین موارد مهندسی اجتماعی دولتها زمانی روی میدهد که این میل عمومی دولت به خواناکردن جامعه با سه عامل تعیینکننده دیگر پیوند بخورد. وی یکی از این عوامل را «ایدئولوژی مدرنیست متعالی» میداند؛ نسخهای از اعتقاد شدید به پیشرفت علمی و فنی، گسترش تولید، ارضای بیشتر نیازهای بشر، غلبه بر طبیعت و از همه بالاتر طراحی عقلانی نظم اجتماعی متناسب با درک علمی قوانین طبیعی. اما خواناسازی جامعه و ایدئولوژی مدرنیسم متعالی بهتنهایی برای بهوجودآمدن فاجعه بشری کافی نیستند. به اعتقاد اسکات عامل سوم، وجود یک دولت اقتدارگراست که بهدنبال استفاده از قدرت خود برای واقعیتبخشیدن به طرحهای مدرنیسم متعالی باشد. ازطرفدیگر، فقدان یک جامعه مدنی قدرتمند برای مقاومت در برابر اراده دولت، بهعنوان عامل چهارم، مسیر شکلگرفتن این فجایع را تسهیل میکند. درنتیجه به اعتقاد اسکات، خواناکردن جامعه، ظرفیت را برای مهندسی اجتماعی در ابعاد بزرگ فراهم میآورد، ایدئولوژی
مدرنیسم متعالی میل به آن را ایجاد میکند، دولت اقتدارگرا، اراده برای تحقق این میل را شکل میدهد و جامعه مدنی ضعیف، مسیر همواری را در برابر دولت قرار میدهد. پس از معرفی این ایده در بخش مقدماتی، اسکات در بخشهای بعدی کتاب تلاش میکند تا با ارائه شواهدی تجربی، مدعای خود را به تفصیل شرح دهد.
جنگلداری علمی در آلمان، موضوعیاست که اسکات بحث خود را با آن آغاز میکند. اگرچه این مسئله ارتباطی با پیامدهای انسانی طرحهای توسعهای ندارد اما منطقی را نشان میدهد که بر اساس آن طرحهای مدرنیستی با هدف افزایش بهرهوری و منفعت اقتصادی به سادهسازی و استانداردسازی دست میزنند. وی نشان میدهد چگونه دولت پروس با هدف افزایش تولید چوب، ابتدا گونههای مختلف درختان و میزان محصول آنها را شناسایی کرد و سپس با هدف بیشینهکردن محصول، جنگلهایی همگن و منظم از درختان پرمحصولتر را جایگزین جنگلهای غیرمنظم و ناهمگن قبلی کرد. درختانی که در خطوط صاف و موازی کاشته میشدند تا امکان شمارش و قطع آنها به سادگی وجود داشته باشد. پیامدهای منفی این نوع جنگلکاری که نمونه مدیریت متمرکز محسوب میشد، پس از مدت حدود صد سال خود را نشان داد؛ زیرا محصول بهدستآمده از نسل دوم درختان، بهمراتب کمتر از نسل اول بود. دلایل مختلفی برای شکست این پروژه از نظر علمی مطرح شد اما آنچه اهمیت داشت این بود که فقط درصورت وجود تنوع گونههای مختلف درختان است که امکان رشد کامل درختان وجود دارد. درواقع نظم مصنوعی ایجادشده با برهمزدن نظم اکولوژیک، زمینه
شکست خود را فراهم کرده بود. برای اسکات، این تجربه، اهمیتی استعاری دارد زیرا بهسادگی نشان میدهد چگونه سادهسازی بیشازحد واقعیت، بر اثر استانداردسازی مفرط، منجر به نادیدهگرفتن مجموعه گستردهای از عوامل جانبی میشود که شکست پروژه را بههمراه میآورد.
در بحث از مهندسی اجتماعی از طریق مدیرت متمرکز، اسکات نمونههایی از طرحهای توسعه مدرنیستی در دو زمینه شهری و روستایی را مطرح میکند. در بخش شهری وی به معرفی ایدههای لوکوربوزیه و موارد عینی عملیشدن این ایدهها میپردازد که ویژگی اصلی آنها، جایگزینی نظم بصری در قالب خطوط منظم هندسی بهجای بینظمی ظاهری شهرهای موجود است. به اعتقاد وی نکته مهم در طرحهای لوکوربوزیه این است که این طرحها هیچ ارتباطی با شهر قبلی ندارد و یک شهر جدید بهطورکلی جایگزین شهر قبلی میشود. این شهرها به هیچ شرایط زمینهای مرتبط نیستند و به خاطر همین خنثیبودن، قابل ساخت در همهجا هستند. یعنی شهری که بر این اساس طراحی میشود هم میتواند جایگزین شهری موجود در فرانسه باشد یا در هند ساخته شود؛ زیرا اصول آن بر مبنای انسان انتزاعی با نیازهای مشخص است و هیچ ارتباطی با پیشینه و گذشته انسانها ندارد. یکی از نمونههای شناختهشده تحقق ایدههای لوکوربوزیه و طراحی استاندارد یک شهر، برازیلیا بهعنوان پایتخت اداری برزیل است که بر اساس ایده شهر درخشان لوکوربوزیه ساخته شد. این شهر از بالا شبیه یک پرنده بزرگ است اما بر روی زمین محدودیتهای آن برای
زندگی افراد غیرقابلچشمپوشی است. به اعتقاد اسکات، در این شهر روابط اجتماعی و همسایگی تقریباً از میان رفتهاند؛ زیرا سبک زندگی خودرومحور شهر و ابعاد اجتماعی فراانسانی شهر، حس انزوا و ناشناختهبودن را در شهروندان شکل داده است. اگرچه شهر برازیلیا بهگونهای طراحی شده که همه نیازهای شهروندان را برآورده کند اما این نیازها صرفاً نیازهایی انتزاعی و طبقهبندیشدهاند که کل پروژه بر اساس فرمول آن طراحی شده است. اگرچه این شهر عقلانی، سالم و برابریطلبانه است اما طرحهای آن هیچ نسبتی با تاریخ، آمال و رفتارهای شهروندان ندارد. کسانی که تجربه حضور و زندگی در این شهر را دارند آن را شهری بدون جمعیت میدانند. اغلب گلایه میکنند که زندگی خیابانی در آن وجود ندارد و خبری از پیادهروهای شلوغ در آن نیست. از نظر آنها، طراحان شهر بیش از آنکه بهدنبال طراحی یک شهر باشند بهدنبال جلوگیری از شکلگیری یک شهر بودهاند. درنتیجه بهنظر اسکات، طراحی متمرکز و از بالای شهر با آنکه هدف بهبود زندگی شهری را داشت اما به سبب نادیدهگرفتن جزئیات روزمره زندگی شهری به شکست منجر شد.
علاوه بر طراحی شهری، یکی از مواردی که اسکات در بررسی تجربههای برنامهریزی متمرکز به آن میپردازد، نمونههایی از مهندسی اجتماعی در اسکان و تولید روستایی است. نمونه اول مربوط به شوروی کمونیستی و شکلگیری کشاورزی صنعتی در اوایل قرن بیستم است. هدف این رویکرد جدید، شناخت جامع و کامل هر آن بخشی از کشاورزی بود که میتوانست مکانیزه شود. صرف نظر از اینکه مکانیزه کردن بزرگ- مقیاس واحدهای تولید کشاورزی برای یک منطقه خاص، قابل اجرا یا مطلوب است، مهندسان کشاورزی بهدنبال مکانیزهکردن یکپارچه تولید در همهجا بودند. این میل منجر به شکلگیری مزارع بزرگی شد که بیشتر شبیه به واحدهای صنعتی بودند. اسکات با اشاره به گسترش کشاورزی صنعتی در دوران حکمت بلشویکها نشان میدهد این تلاشها در نهایت به اشتراکیشدن منجر شد. اگرچه این پروژهها در عمل شکست خوردند و به قیمت تلفشدن حدود 20 میلیون کشاورز تمام شد اما برای دولت از یک جهت این پروژه یک موفقیت بهحساب میآمد؛ دولت توانسته بود تصوری خوانا و درنتیجه قابل کنترل، از جمعیت تحت کنترل خود بهدست آورد که قبلا کاملا پراکنده و غیرقابلشناخت بود. یک نمونه شکستخورده دیگر، روستانشینی
اجباری در تانزانیاست. دولت که باور عمیقی به کشاورزی صنعتی داشت معتقد بود راهحل مسئله تولید کشاورزی، مجمتعکردن جمعیت پراکنده روستایی در مناطق خاص است. این اسکان مجدد افراد، منجر به جابجایی 13 میلیون نفر یعنی حدود 70 درصد جمعیت تانرانیا شد. این طرح دولت، با مقاومت مردم همراه شد اما دولت که تصور میکرد بهتر از مردم خیر آنها را میشناسد به اجبار و زور متوسل شد. علاوهبر اسکان افراد در مناطق معین و قابل مدیریت، طرحهای کشاورزی صنعتی نیز اجرا شد. این پروژه اگرچه جمعیت و تولید را برای دولت خوانا و قابل مدیریت ساخت اما از جهت تولید بهسبب مشکلاتی چون فراهمنشدن آبیاری مناسب، تأمیننشدن نیروی کار لازم یا تأمین نیازهای غذایی افراد نتیجهای جز شکست کامل را به همراه نداشت. اسکات نمونه دیگری از مهندسی اجتماعی در روستاها را، تصمیم دولت اتیوپی برای جابهجایی همه 33 میلیون روستایی در سال 1985 معرفی میکند. دولت معتقد بود که جمعیت پراکنده، بهرهوری مناسبی ندارد و اجتماعات متراکم که دارای نظم هندسی مشخصی هستند به تولید بیشتر، کمک خواهند کرد. بر همین اساس جمعیت روستایی به مناطق جدیدی جابهجا شدند که در آنها، مقر دولتی در
مرکز و واحدهای مسکونی روستایی با نظم مشخصی در اطراف آن قرار داشت. فعالیت تولید هر منطقه نیز با جزئیات از سوی دولت اعلام میشد. در اینجا هم اگرچه هدف اعلامشده دولت، افزایش تولید بود اما از نظر مردم هدف اصلی دستهبندی و کنترل مردم از طریق شمارش و اسکان منظم آنها بود. با درنظرگرفتن این سه تجربه، اسکات نتیجه میگیرد همه تلاشها برای اعمال کشاورزی منظم و یکپارچه به شکست منجر شده است. دلیل این شکست برای تحلیل اسکات اهمیت بنیادی دارد. به نظر وی کشاورزان محلی، ذخیرهای از دانش عملی دارند که به آنها در تصمیمگیریهای اساسی در فرایند تولید، در هنگام مواجهه با خطرات زیستمحیطی یا برای افزایش کمیت یا کیفیت محصول کمک میکند. به اعتقاد اسکات دلیل شکست پروژههای مذکور، این است که طرحهای علمی، این دانش محلی را نایده میگیرند.
از اینجا اسکات مفهوم متیس (Metis) را وارد تحلیل خود میکند که اشاره به دانش عملی ضمنی افراد دارد. این دانش قابل کاهش به دستورالعمل یا فرمول خاص نیست، اما همانطور که گفته شد یک کشاوز محلی را در فعالیتهای کشاورزی کمک میکند. این دانش به سبب ماهیتش بهسادگی قابل انتقال نیست و فقط به مرور زمان و کسب مهارت توسط هر فرد بهدست میآید. به نظر اسکات، قرن بیستم، قرن توجه بیش از حد به دانش علمی است که میتواند در قالب فرمول و دستورالعمل ارائه شود و توسط همه بهکار گرفته شود. این دانش در جای خود واجد اهمیت بسیاری است اما این شکل از دانش وقتی بر محیط پیچیده مانند جوامع یا فعالیتهای کشاورزی تحمیل میشود، همواره ناکافی و در مواردی خطرناک است. در مقابل وقتی افراد برای تجربه به اشکال مختلف آزادند، آنگاه مجموعه بزرگی از دانش عملی و کارآمد شکل میگیرد. برنامهریزی از بالا، کنترل متمرکز و ساختارهای عقلانی وقتی بر شرایط واقعی تحمیل میشوند نتیجهای جز شکست ندارند، درحالیکه جوامع، فرهنگها و فعالیتهایی که محصول تعاملات متعدد در طی زمان هستند بهدنبال خود خلاقیت خودانگیخته و ثبات بلندمدت را بههمراه خواهد داشت. به اعتقاد
اسکات، تخریب متیس و جایگزینی آن با فرمولهای استاندارد قابل خوانش از مرکز، پروژهای است که از سوی دولت و سرمایهداری بوروکراتیک بزرگ-مقیاس دنبال میشود. منطق این پروژه نیز کنترل و شناخت است.
در نهایت به اعتقاد اسکات اغلب برنامهریزان مدرن در اشکال مختلف، دو اشتباه بنیادی را مرتکب میشدند. اول اینکه غیرقابلپیشبینیبودن رویدادها در آینده را در نظر نمیگرفتند و تصور میکردند در واقعیت همهچیز بر اساس پیشبینی قبلی آنها جلو خواهد رفت. علاوهبراین اشتباه که بهدنبال خود پیامدهای ناخواسته ناگواری را بههمراه داشت، اشتباه دیگر آنها این بود که برنامههای آنها برای شهروندان انتزاعی تدوین شده بود؛ بهعبارتدیگر، آنها با استانداردکردن انسانها، شکلی از برنامه را بهطور یکسان برای همه آنها، صرفنظر از تفاوتهای اجتماعی و فرهنگی تجویز میکردند. شهروندانی که آنها در نظر داشتند همگی مقدار مشخصی مترمربع فضا، مقدار مشخصی آب سالم، تعداد معینی وسایل حملونقل و میزان معینی غذا، هوای سالم یا فضای تفریحی نیاز داشتند. این شهروندان استانداردشده در همه نیازها شبیه هم هستند و در نگاه برنامهریزان این شهروندان جنسیت، ذائقه، تاریخ، ارزش، سنن، ایده یا حتی شخصیت متمایز ندارند. آنچه زمینهساز شکستهای فاجعهبار دولتها در طرحهایی شد که هدف از آنها بهبود شرایط زندگی افراد بود.
یکی از عواملی که سبب میشود طرحهای توسعهای دولتها نتوانند به اهداف خود دست یابند این است که سیاستگذاران، طراحان و برنامهریزان، سیاست، طرح و برنامه خود را بر اساس تصویری سادهشده از واقعیت بیرونی و نیازهای انسانی بنا میکنند. این سادهسازی طبیعتا سبب میشود تا جنبههای مهمی از واقعیت بیرونی لحاظ نشده و در نتیجه بهدنبال اجرای طرحها، پیامدهای غیرقابلانتظار و بعضا فاجعهبار ظاهر شوند. یکی از دقیقترین توصیفات این پدیده را «جیمز اسکات» در کتاب خود با نام «دیدن بهمانند یک دولت» با زیرعنوان «چگونه برخی طرحها برای بهبود شرایط انسانی شکست خوردهاند» ارائه میکند. اسکات در این کتاب با بررسی تاریخ شکلگیری دولت مدرن نشان میدهد که چگونه دولتها بر اساس طبیعتشان تلاش میکنند تا همهچیز را در قلمرو حکومتشان، برای خود خوانا و قابل فهم کنند تا از این طریق بتوانند کنترل بیشتری بر آن اعمال کنند. درواقع زمانی دولتها میتوانند حیطه تحت قدرت خود را بهطور مؤثری کنترل کنند که قادر باشند تا جامعه و اطلاعات آن را بفهمند. از نظر اسکات، فعالیتهایی مانند اجباریشدن نام خانوادگی، استانداردکردن ابزارهای سنجش وزن و طول،
سرشماری افراد، استانداردکردن زبان و گفتمان قانونی، استانداردکردن طراحی شهرها و سازماندهی حملونقل در تاریخ دولتسازی اروپا، همگی در همین راستا قرار دارند. مثلا جمعیتی که نام خانوادگی ندارد، برای دولت قابلسرشماری نیست و در نتیجه امکان گرفتن مالیات یا سربازگیری از آن وجود ندارد. نکته مهمی که اسکات به آن اشاره میکند این است که این فرایند خواناکردن مناطق تحت کنترل توسط دولت، منجر به سادهسازی بیشازحد و نادیدهگرفتن ناهمگنی جامعه میشود. از نظر اسکات، خواناکردن، اگرچه امکان برنامهریزی را آسانتر میکند زیرا درکی سادهشده از جامعه را شکل میدهد و بنابراین طرحهایی که بر اساس آن شکل میگیرند، نمیتوانند پیامدهای ناخواسته خود را پیشبینی کنند و احتمالا بهطرز شدیدی به خطا میروند.
اسکات در کتاب خود تلاش میکند تا نشان دهد چگونه چنین تلاشهایی از سوی دولت برای خواناکردن جامعه، زمینهساز بزرگترین فاجعههای بشری در قرن بیستم شده است. به اعتقاد وی تراژیکترین موارد مهندسی اجتماعی دولتها زمانی روی میدهد که این میل عمومی دولت به خواناکردن جامعه با سه عامل تعیینکننده دیگر پیوند بخورد. وی یکی از این عوامل را «ایدئولوژی مدرنیست متعالی» میداند؛ نسخهای از اعتقاد شدید به پیشرفت علمی و فنی، گسترش تولید، ارضای بیشتر نیازهای بشر، غلبه بر طبیعت و از همه بالاتر طراحی عقلانی نظم اجتماعی متناسب با درک علمی قوانین طبیعی. اما خواناسازی جامعه و ایدئولوژی مدرنیسم متعالی بهتنهایی برای بهوجودآمدن فاجعه بشری کافی نیستند. به اعتقاد اسکات عامل سوم، وجود یک دولت اقتدارگراست که بهدنبال استفاده از قدرت خود برای واقعیتبخشیدن به طرحهای مدرنیسم متعالی باشد. ازطرفدیگر، فقدان یک جامعه مدنی قدرتمند برای مقاومت در برابر اراده دولت، بهعنوان عامل چهارم، مسیر شکلگرفتن این فجایع را تسهیل میکند. درنتیجه به اعتقاد اسکات، خواناکردن جامعه، ظرفیت را برای مهندسی اجتماعی در ابعاد بزرگ فراهم میآورد، ایدئولوژی
مدرنیسم متعالی میل به آن را ایجاد میکند، دولت اقتدارگرا، اراده برای تحقق این میل را شکل میدهد و جامعه مدنی ضعیف، مسیر همواری را در برابر دولت قرار میدهد. پس از معرفی این ایده در بخش مقدماتی، اسکات در بخشهای بعدی کتاب تلاش میکند تا با ارائه شواهدی تجربی، مدعای خود را به تفصیل شرح دهد.
جنگلداری علمی در آلمان، موضوعیاست که اسکات بحث خود را با آن آغاز میکند. اگرچه این مسئله ارتباطی با پیامدهای انسانی طرحهای توسعهای ندارد اما منطقی را نشان میدهد که بر اساس آن طرحهای مدرنیستی با هدف افزایش بهرهوری و منفعت اقتصادی به سادهسازی و استانداردسازی دست میزنند. وی نشان میدهد چگونه دولت پروس با هدف افزایش تولید چوب، ابتدا گونههای مختلف درختان و میزان محصول آنها را شناسایی کرد و سپس با هدف بیشینهکردن محصول، جنگلهایی همگن و منظم از درختان پرمحصولتر را جایگزین جنگلهای غیرمنظم و ناهمگن قبلی کرد. درختانی که در خطوط صاف و موازی کاشته میشدند تا امکان شمارش و قطع آنها به سادگی وجود داشته باشد. پیامدهای منفی این نوع جنگلکاری که نمونه مدیریت متمرکز محسوب میشد، پس از مدت حدود صد سال خود را نشان داد؛ زیرا محصول بهدستآمده از نسل دوم درختان، بهمراتب کمتر از نسل اول بود. دلایل مختلفی برای شکست این پروژه از نظر علمی مطرح شد اما آنچه اهمیت داشت این بود که فقط درصورت وجود تنوع گونههای مختلف درختان است که امکان رشد کامل درختان وجود دارد. درواقع نظم مصنوعی ایجادشده با برهمزدن نظم اکولوژیک، زمینه
شکست خود را فراهم کرده بود. برای اسکات، این تجربه، اهمیتی استعاری دارد زیرا بهسادگی نشان میدهد چگونه سادهسازی بیشازحد واقعیت، بر اثر استانداردسازی مفرط، منجر به نادیدهگرفتن مجموعه گستردهای از عوامل جانبی میشود که شکست پروژه را بههمراه میآورد.
در بحث از مهندسی اجتماعی از طریق مدیرت متمرکز، اسکات نمونههایی از طرحهای توسعه مدرنیستی در دو زمینه شهری و روستایی را مطرح میکند. در بخش شهری وی به معرفی ایدههای لوکوربوزیه و موارد عینی عملیشدن این ایدهها میپردازد که ویژگی اصلی آنها، جایگزینی نظم بصری در قالب خطوط منظم هندسی بهجای بینظمی ظاهری شهرهای موجود است. به اعتقاد وی نکته مهم در طرحهای لوکوربوزیه این است که این طرحها هیچ ارتباطی با شهر قبلی ندارد و یک شهر جدید بهطورکلی جایگزین شهر قبلی میشود. این شهرها به هیچ شرایط زمینهای مرتبط نیستند و به خاطر همین خنثیبودن، قابل ساخت در همهجا هستند. یعنی شهری که بر این اساس طراحی میشود هم میتواند جایگزین شهری موجود در فرانسه باشد یا در هند ساخته شود؛ زیرا اصول آن بر مبنای انسان انتزاعی با نیازهای مشخص است و هیچ ارتباطی با پیشینه و گذشته انسانها ندارد. یکی از نمونههای شناختهشده تحقق ایدههای لوکوربوزیه و طراحی استاندارد یک شهر، برازیلیا بهعنوان پایتخت اداری برزیل است که بر اساس ایده شهر درخشان لوکوربوزیه ساخته شد. این شهر از بالا شبیه یک پرنده بزرگ است اما بر روی زمین محدودیتهای آن برای
زندگی افراد غیرقابلچشمپوشی است. به اعتقاد اسکات، در این شهر روابط اجتماعی و همسایگی تقریباً از میان رفتهاند؛ زیرا سبک زندگی خودرومحور شهر و ابعاد اجتماعی فراانسانی شهر، حس انزوا و ناشناختهبودن را در شهروندان شکل داده است. اگرچه شهر برازیلیا بهگونهای طراحی شده که همه نیازهای شهروندان را برآورده کند اما این نیازها صرفاً نیازهایی انتزاعی و طبقهبندیشدهاند که کل پروژه بر اساس فرمول آن طراحی شده است. اگرچه این شهر عقلانی، سالم و برابریطلبانه است اما طرحهای آن هیچ نسبتی با تاریخ، آمال و رفتارهای شهروندان ندارد. کسانی که تجربه حضور و زندگی در این شهر را دارند آن را شهری بدون جمعیت میدانند. اغلب گلایه میکنند که زندگی خیابانی در آن وجود ندارد و خبری از پیادهروهای شلوغ در آن نیست. از نظر آنها، طراحان شهر بیش از آنکه بهدنبال طراحی یک شهر باشند بهدنبال جلوگیری از شکلگیری یک شهر بودهاند. درنتیجه بهنظر اسکات، طراحی متمرکز و از بالای شهر با آنکه هدف بهبود زندگی شهری را داشت اما به سبب نادیدهگرفتن جزئیات روزمره زندگی شهری به شکست منجر شد.
علاوه بر طراحی شهری، یکی از مواردی که اسکات در بررسی تجربههای برنامهریزی متمرکز به آن میپردازد، نمونههایی از مهندسی اجتماعی در اسکان و تولید روستایی است. نمونه اول مربوط به شوروی کمونیستی و شکلگیری کشاورزی صنعتی در اوایل قرن بیستم است. هدف این رویکرد جدید، شناخت جامع و کامل هر آن بخشی از کشاورزی بود که میتوانست مکانیزه شود. صرف نظر از اینکه مکانیزه کردن بزرگ- مقیاس واحدهای تولید کشاورزی برای یک منطقه خاص، قابل اجرا یا مطلوب است، مهندسان کشاورزی بهدنبال مکانیزهکردن یکپارچه تولید در همهجا بودند. این میل منجر به شکلگیری مزارع بزرگی شد که بیشتر شبیه به واحدهای صنعتی بودند. اسکات با اشاره به گسترش کشاورزی صنعتی در دوران حکمت بلشویکها نشان میدهد این تلاشها در نهایت به اشتراکیشدن منجر شد. اگرچه این پروژهها در عمل شکست خوردند و به قیمت تلفشدن حدود 20 میلیون کشاورز تمام شد اما برای دولت از یک جهت این پروژه یک موفقیت بهحساب میآمد؛ دولت توانسته بود تصوری خوانا و درنتیجه قابل کنترل، از جمعیت تحت کنترل خود بهدست آورد که قبلا کاملا پراکنده و غیرقابلشناخت بود. یک نمونه شکستخورده دیگر، روستانشینی
اجباری در تانزانیاست. دولت که باور عمیقی به کشاورزی صنعتی داشت معتقد بود راهحل مسئله تولید کشاورزی، مجمتعکردن جمعیت پراکنده روستایی در مناطق خاص است. این اسکان مجدد افراد، منجر به جابجایی 13 میلیون نفر یعنی حدود 70 درصد جمعیت تانرانیا شد. این طرح دولت، با مقاومت مردم همراه شد اما دولت که تصور میکرد بهتر از مردم خیر آنها را میشناسد به اجبار و زور متوسل شد. علاوهبر اسکان افراد در مناطق معین و قابل مدیریت، طرحهای کشاورزی صنعتی نیز اجرا شد. این پروژه اگرچه جمعیت و تولید را برای دولت خوانا و قابل مدیریت ساخت اما از جهت تولید بهسبب مشکلاتی چون فراهمنشدن آبیاری مناسب، تأمیننشدن نیروی کار لازم یا تأمین نیازهای غذایی افراد نتیجهای جز شکست کامل را به همراه نداشت. اسکات نمونه دیگری از مهندسی اجتماعی در روستاها را، تصمیم دولت اتیوپی برای جابهجایی همه 33 میلیون روستایی در سال 1985 معرفی میکند. دولت معتقد بود که جمعیت پراکنده، بهرهوری مناسبی ندارد و اجتماعات متراکم که دارای نظم هندسی مشخصی هستند به تولید بیشتر، کمک خواهند کرد. بر همین اساس جمعیت روستایی به مناطق جدیدی جابهجا شدند که در آنها، مقر دولتی در
مرکز و واحدهای مسکونی روستایی با نظم مشخصی در اطراف آن قرار داشت. فعالیت تولید هر منطقه نیز با جزئیات از سوی دولت اعلام میشد. در اینجا هم اگرچه هدف اعلامشده دولت، افزایش تولید بود اما از نظر مردم هدف اصلی دستهبندی و کنترل مردم از طریق شمارش و اسکان منظم آنها بود. با درنظرگرفتن این سه تجربه، اسکات نتیجه میگیرد همه تلاشها برای اعمال کشاورزی منظم و یکپارچه به شکست منجر شده است. دلیل این شکست برای تحلیل اسکات اهمیت بنیادی دارد. به نظر وی کشاورزان محلی، ذخیرهای از دانش عملی دارند که به آنها در تصمیمگیریهای اساسی در فرایند تولید، در هنگام مواجهه با خطرات زیستمحیطی یا برای افزایش کمیت یا کیفیت محصول کمک میکند. به اعتقاد اسکات دلیل شکست پروژههای مذکور، این است که طرحهای علمی، این دانش محلی را نایده میگیرند.
از اینجا اسکات مفهوم متیس (Metis) را وارد تحلیل خود میکند که اشاره به دانش عملی ضمنی افراد دارد. این دانش قابل کاهش به دستورالعمل یا فرمول خاص نیست، اما همانطور که گفته شد یک کشاوز محلی را در فعالیتهای کشاورزی کمک میکند. این دانش به سبب ماهیتش بهسادگی قابل انتقال نیست و فقط به مرور زمان و کسب مهارت توسط هر فرد بهدست میآید. به نظر اسکات، قرن بیستم، قرن توجه بیش از حد به دانش علمی است که میتواند در قالب فرمول و دستورالعمل ارائه شود و توسط همه بهکار گرفته شود. این دانش در جای خود واجد اهمیت بسیاری است اما این شکل از دانش وقتی بر محیط پیچیده مانند جوامع یا فعالیتهای کشاورزی تحمیل میشود، همواره ناکافی و در مواردی خطرناک است. در مقابل وقتی افراد برای تجربه به اشکال مختلف آزادند، آنگاه مجموعه بزرگی از دانش عملی و کارآمد شکل میگیرد. برنامهریزی از بالا، کنترل متمرکز و ساختارهای عقلانی وقتی بر شرایط واقعی تحمیل میشوند نتیجهای جز شکست ندارند، درحالیکه جوامع، فرهنگها و فعالیتهایی که محصول تعاملات متعدد در طی زمان هستند بهدنبال خود خلاقیت خودانگیخته و ثبات بلندمدت را بههمراه خواهد داشت. به اعتقاد
اسکات، تخریب متیس و جایگزینی آن با فرمولهای استاندارد قابل خوانش از مرکز، پروژهای است که از سوی دولت و سرمایهداری بوروکراتیک بزرگ-مقیاس دنبال میشود. منطق این پروژه نیز کنترل و شناخت است.
در نهایت به اعتقاد اسکات اغلب برنامهریزان مدرن در اشکال مختلف، دو اشتباه بنیادی را مرتکب میشدند. اول اینکه غیرقابلپیشبینیبودن رویدادها در آینده را در نظر نمیگرفتند و تصور میکردند در واقعیت همهچیز بر اساس پیشبینی قبلی آنها جلو خواهد رفت. علاوهبراین اشتباه که بهدنبال خود پیامدهای ناخواسته ناگواری را بههمراه داشت، اشتباه دیگر آنها این بود که برنامههای آنها برای شهروندان انتزاعی تدوین شده بود؛ بهعبارتدیگر، آنها با استانداردکردن انسانها، شکلی از برنامه را بهطور یکسان برای همه آنها، صرفنظر از تفاوتهای اجتماعی و فرهنگی تجویز میکردند. شهروندانی که آنها در نظر داشتند همگی مقدار مشخصی مترمربع فضا، مقدار مشخصی آب سالم، تعداد معینی وسایل حملونقل و میزان معینی غذا، هوای سالم یا فضای تفریحی نیاز داشتند. این شهروندان استانداردشده در همه نیازها شبیه هم هستند و در نگاه برنامهریزان این شهروندان جنسیت، ذائقه، تاریخ، ارزش، سنن، ایده یا حتی شخصیت متمایز ندارند. آنچه زمینهساز شکستهای فاجعهبار دولتها در طرحهایی شد که هدف از آنها بهبود شرایط زندگی افراد بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.