توسعه ، محصول دولت توسعهگرا
محمود سريعالقلم.نايب رئيس مرکز پژوهشهای علمی و مطالعات استراتژیک خاورمیانه
نوشتار زیر متن ویراسته سخنرانی دکتر محمود سريعالقلم، است که در تاریخ ۲۲ اردیبهشت ۱۳۹۴ درهمایش «چالشها و چشماندازهای اقتصاد ایران در آستانه برنامه ششم» در دانشگاه علامه طباطبایی ایراد شده است.
توسعهیافتگی، موضوعی جهانشمول است و بهعبارتیدیگر چنانچه كسی بخواهد به مطالعه توسعهیافتگی بپردازد بهراحتی میتواند در سطح بینالمللی، مصادیق و راهبردهای فراوانی را برای آن بیابد. موضوع توسعهیافتگی جنبه فرمولی و ریاضی پیدا كرده است. راهی كه كشور كره جنوبی در هفت دهه اخیر طی كرده ادامه راهی است كه كشور آلمان در طول دو قرن گذشته پیموده است. همچنین راهی كه امروز كشور چین در پیش گرفته است، راهی است كه در قرن نوزدهم قدرتهای اروپایی و شمال آمریكا رفتهاند.
ایران همانطور كه در بسیاری از موضوعات ازجمله مهندسی، صنعتی و حتی پزشكی، از قابلیت فرمولهكردن موضوع توسعهیافتگی برخوردار است میتواند به بسیاری از ابعاد این موضوع دست یابد. مطالعه تاریخ توسعه غرب اروپا و شمال آمریكا نشان میدهد توسعه و رشد از طریق جامعه آغاز شد، جامعه قدرتمند شد، تولید كرد، ثروتمند شد، حاكمیتها را به چالش كشید، و در یك پروسه چندقرنی میان حاكمیت و جامعه به قرارداد اجتماعی و نظم عمومی دسترسی پیدا كرد. اما با نگاهی به توسعه در غرب اروپا و شمال آمریكا در مییابیم، حتی یك کشور در دنیا وجود ندارد كه در آن مردم گفته باشند ما میخواهیم رشد و توسعه پیدا كنیم و در این مسیر حرکت کنیم.
از كشور ژاپن گرفته تا كشورهای ویتنام، كره جنوبی، چین، اندونزی، مالزی و سنگاپور، امارات، تركیه، برزیل، آرژانتین و شیلی، موضوع توسعهیافتگی تصمیمی در سطح نخبگان سیاسی و حاكمیتها بوده است. در اینگونه كشورها حاكمیتها تصمیم گرفتهاند كه كشورشان به سمت تولید ثروت برود و در این مسیر جامعه را با خودشان همراه كردهاند.
بهنظر میرسد خارج از تجربه و الگوی غربی، حاكمیتها هستند كه میتوانند توسعهیافتگی را به ثمر برسانند. البته جوامع نیز میتوانند در قالب مجموعه اقشار، طبقات و آحاد مردم به یك جمعبندی درباره جهتگیریهای كشور برسند، تشكل پیدا كنند و در مرحله بعد بر حاكمیتها تأثیر بگذارند.
اما این روند، بسیار طولانی است و در اروپا نیز تحقق این مهم چندین قرن به طول انجامید. بهنظر میرسد راه سریع و كارآمد در این دنیای پرسرعت در چارچوب مدیریت توسعه، توسط حاكمیتها قابل تحقق است. تاریخ، توسعه را منظر اقتصاد سیاسی نشان میدهد و بهلحاظ متدولوژیك فرایند و الگوهای توسعهیافتگی از اصول مشخصی پیروی میکنند. به این مفهوم كه برای توسعهیافتگی در همهجای دنیا ازجمله اروپا، آسیا و آمریكای لاتین، عموم كشورها راههای مشخصی را طی كردهاند و به پیشرفتهای صنعتی چشمگیری دست یافتهاند و جزء كشورهای صنعتی بهشمار میروند. اینگونه كشورها از بوروكراسی كارآمد برخوردار بوده و این موضوع را نهادسازی كردهاند.
ما در كشورمان گروه زیاد داریم. از دوره مشروطه تاكنون گروههای متعددی تشكیل شدهاند اما گروهها در ایران براساس منافع، دور هم جمع میشوند درحالیكه بوروكراسی و نهادسازی براساس قواعدی است و این همان چیزی است كه هنوز هم ما ایرانیها به آن دست نیافتهایم.
شایستهسالاری، هماهنگی میان سه قوه، توزیع عادلانه امكانات، دانشگاهها و مؤسسات تحقیقاتی حلالمسائلی، محوریت تولید و فناوری و تصمیمگیریهای اقتصادی غیرسیاسی ازجمله تشكیلاتی است تا براساس آن قاعده، افراد را دور هم جمع كند. البته این دو، شاید بهطور مطلق قابل تفكیك نباشد اما بهمیزانیكه یك تصمیم اقتصادی كمتر سیاستزده باشد میتوان گفت از اعتبار و كارآمدی بیشتری برخوردار است. اما وقتی كه جلوتر میرویم، در مییابیم الگوهای توسعهیافتگی متفاوتند به این مفهوم كه یك كشور شرایط و موقعیت خود را ازجمله مساحت، جمعیت، عمق استراتژیك، منابع طبیعی، منابع انسانی و فرهنگی در نظر بگیرد و ببیند از چه مسیری میتواند به تولید ثروتی كه از مزیت نسبی برخوردار باشد اقدام كند.
كشورها در این باره با هم بسیار متفاوتند. همانطور كه نحوه صنعتیشدن كشور آلمان با ایتالیا، كشور ژاپن با آمریكا و صنعتیشدن انگلستان با آلمان متفاوت است. هر كشوری باید به تناسب شرایط داخلی برای طراحی الگوی مزیت نسبی و تولید ثروت اقدام كند. از صنایع سبُك، كشاورزی و صنایع پیشرفته گرفته تا خدمات، پتروشیمی و فناوری اطلاعات در دنیای امروز. بنابراین نكته قابلتوجه این است كه بنیانهای فكری مورد اجماع بنیانهای جهانشمول سیاستگذاری را به ما نمایان میكند.
بهنظر میرسد هنوز در ایران بعد از 5/1 قرن تاریخ ترقی، پیشرفت و واژه جدید توسعه به بنیانهای فكری مورد اجماع نرسیدهایم. چراكه هر دولتی در كشور ما به قدرت میرسد تعریف خاص خودش را از واژه عدالت، كارآمدی، نظام بینالملل، توسعه و... دارد كه البته شاید این دیدگاه اشتباه باشد.
تا زمانی كه اختلافات فكری در یك كشور در چارچوب مفاهیم و تعاریف و چارچوبهای فلسفی باشد طبعا در سیاستگذاری هم مشكل ایجاد خواهد كرد. اختلافاتی كه میان دولتهای كشور آلمان وجود دارد حولوحوش مفاهیم و مبانی فلسفی حكمرانی نیست، بلكه در سیاستگذاری، نرخ مالیات و در نحوه تخصیص امكانات با یكدیگر اختلاف نظر دارند.
در كشور ما هنوز از مانع اول كه دسترسی به اجماع فلسفی است عبور نكردهایم. مسئله بعدی این است كه در دنیای فعلی بنیانهای فكری مورد اجماع باید شامل چه مسائلی باشد؟ طبیعی است كه با آنچه از نظام بینالملل امروز دریافتهام، در دنیای امروز كشورها به هم قفل شدهاند. اگر كشوری بهلحاظ اقتصادی، تولید، فناوری، همكاریهای صنعتی و پروژههای مشترك به كشور دیگر قفل شود در حوزه سیاست و امنیت هم میتوانند با هم همكاریهای جدی داشته باشند. هماكنون كل تجارت بین كشورهای خاورمیانه فقط شش درصد است و 94 درصد تجارت در خارج از منطقه خاورمیانه است و میبینیم چقدر خودبهخود درگیریهای امنیتی و اختلافات سیاسی بهوجود میآورد.
در تاریخ توسعه، نمیبینیم یك كشور بخواهد صرفا در داخل خودش توسعه پیدا كند؛ یعنی هر كشوری در شرق و غرب، در جهان سوم و جهان اول، توسعه یافت در عمل یك كشور بینالمللی شده است. امروز در امارات 126 ملیت كار میكنند. تركیه سال گذشته رتبه چهارم توریسم دنیا را با 36 میلیون توریست بعد از كشورهای فرانسه، ایتالیا و اسپانیا كسب كرد.
با مطالعه تجارت در اروپا، درمییابیم تجارت ابتدا در اروپا، بینالمللی و سپس قارهای شد. ابتدا بیرون از اروپا با آمریكای لاتین، قدری با آفریقا و آسیا سپس درون مرزهای اروپا تجارت گسترش یافت.
یك كشور نمیتواند در چارچوب صنعتی فعالیت اقتصادی داشته باشد. باید انتخاب كند و تمركز داشته باشد. تفكیك قدرت اقتصادی از قدرت سیاسی به این مفهوم است كه در نهایت كشورهایی كه به طرف توسعه میروند، بهتدریج قدرت اقتصادیشان از سیاست تفكیك میشود. حال ممكن است در كشوری این اتفاق 20 سال طول بكشد و در كشوری سریعتر صورت بگیرد؛ اما تفكیك ضرورت است.
ماهیت امروز حزب كمونیست چین را با حدود 25 سال قبل مقایسه كنید. 25 سال پیش حزب كمونیست چین برای مردم غیرقابلدسترس بود اما درحالحاضر هر بنگاهی در چین كه گردش كاری بالای دومیلیارد دلار داشته باشد می تواند در حزب كمونیست دارای دفتر باشد و در مدیریت اقتصادی و سیاستگذاری اقتصادی سهم ایفا كند. چین 10 سال آینده به مراتب در موضوع تفكیك قدرت اقتصادی از قدرت سیاسی پیشرفتهتر خواهد بود.
تبادل با بازارهای كار، سرمایه و فناوری و پشتیبانی طبقات متوسط و اقشار حرفهای جامعه.
بهنظر میرسد هرجا توسعهیافتگی میبینیم ابعاد اجتماعی، سیاسی، اقتصادی را میتوان مشاهده كرد. در هر كشور ممكن است در مقطع خاصی این اتفاق افتاده باشد، برخی زودتر و برخی دیرتر. همچون مفهوم سرمایهداری متأخر كه در جنوب اروپا اتفاق افتاد؛ طبقه متوسط بسیار دیرتر از كشوری مثل انگلستان شكل گرفت. این موارد ابعاد مهم مورد اجماع در رابطه با موضوع توسعهیافتگی بهشمار میروند.
حدود پنج ماه قبل در كنفرانسی شركت داشتم كه در آن برای مقدمات جلسه داووس 200 نفر از مكانهای مختلف دنیا بهمنظور بررسی چالشهای حكمرانی در سطح بینالملل حضور داشتند و مهمترین چالش جهانی موضوع لیدرشیپ مدعوین قرار گرفت. بهنظرم لیدرشیپ ترجمه دقیق فارسی ندارد چون همه اینها را مدیریت میگوییم. لیدرشیپ یعنی گروهی كه میتوانند با داشتن افق، زیرمجموعههای خودشان را نهتنها اقناع استدلالی كنند، بلكه آنها را برای اجرا آماده كنند. این بزرگترین مشكل در دنیاست. زمانی دوگل، رئیسجمهور فرانسه، با قدرت كاریزماتیك و افقی كه از آینده فرانسه و اروپا داشت میتوانست جریانهای اجتماعی و حتی رهبران بزرگ دنیا را اقناع كند، از اینگونه رهبران در دنیا كم پیدا میشود. بعد مسئله بحران درآمد نابرابر و اشتغال همراه با توسعه، رقابت ژئوپلتیك، موضوع بحران آب و آلودگی هوا بهصورت ترتیبی كه در آن اجلاس بحث شد با این اولویتها مطرح شد.
مهمترین ویژگی لیدرشیپ این است كه كسانی كه میخواهند زیرمجموعه خودشان را اقناع كنند و جامعه را پیش ببرند باید نگاه و دید جهانی داشته باشند. باید ظرفیت اجماعسازی داشته باشند و بتوانند معاشرت كنند و آنچه در فرهنگ ما بسیار ضعیف است اینكه هماهنگ باشند و بتوانند روحیه ایجاد كنند. اینها ویژگیهای این مسئله است و بهنظرم اولی از همه مهمتر بود؛اینكه هر جا توسعهیافتگی میبینیم آنجا بزرگان جامعه دید جهانی دارند.
با مرور گذشته كشورهایی همچون كره جنوبی، اندونزی، تركیه، برزیل، آرژانتین، مكزیك و شیلی كه امروزه جزء كشورهای پیشرفته بهشمار میروند درمییابیم انرژی تحول و تغییر در این كشورها، توسط نظامیان صورت گرفته است و این نظامیان بودند كه با یك دید جهانی و ملی، اقشار دیگر حاكمیت را اقناع كردند تا كشورشان در مسیر پیشرفت و توسعه حركت كند؛ برای مثال برخی از این نمونههای بینالمللیشدن همچون فیسبوك و واتساپ را با قیمت 21میلیارد و 800میلیون دلار خریداری كردهاند. این اتفاق برای بسیاری معنیدار است. اینكه چه اتفاقی در دنیا میافتد. در صنعت آیتی كشورهایی كه تخصصی كار میكنند چقدر متوجه الگوی توسعهیافتگیشان شدهاند. آمریكا برای قرن 21 مهمترین موضوع استراتژی ملی خودش را تسلط بر آیتی در سطح جهانی تعریف كرده است. حدود 30 سال قبل آمریكاییها میگفتند هدفشان محصوركردن كمونیسم بود. اما امروز مهمترین بعد استراتژیشان این است كه در حوزه آیتی حرف اول را بزنند. در حوزه كتاب مثالی میزنم؛ سه ناشر مهم دنیا، كالینز، سایمن شوستر و رندوم هاوس در سال 2013، 5.5میلیارد دلار كتاب فروختند و تمام ناشران در آمریكا در سال 2013، 8.7
میلیارد دلار فقط ایبوك فروختند. هماكنون 20 درصد مردم آمریكا كتاب را روی كیندل میخوانند و این رابطه بین آیتی و دانش در كشورهای صنعتی را نشان میدهد. همچنین درخصوص مسئله جهانیشدن و شایستهسالاری میبینیم كه شركتی به نام اوكولوس ویآر كه سازنده هتست بهشمار میرود در سال 2013، دو میلیارد دلار درآمد خالص داشته است. درصورتیكه كل این شركت 75 كارمند دارد و این نشاندهنده آن است كه ورود در صحنه جهانی و تخصصیكاركردن چه تاثیری در پرسنل و نحوه انجام كار میگذارد.
ازطرفیدیگر شنیدهام در دانشگاههای عربستان به دانشجویان كد میدهند. دانشگاه به دانشجو و استاد كدی از شركت آمازون داتكام میدهد و دانشجو آنجا كتابها را خریداری میكند. با واردكردن كد كتابهای موردنیاز در عرض سه، چهار روز به دستش میرسد و مبلغ آن به حساب دانشگاه میرود و از آنجا كم میشود. این، نحوه كار علمی در دانشگاههای امروز است.
اگر دانشكدههای مدیریت، بازرگانی و مهندسی دانشگاههای بزرگ دنیا بروید، در رشته اقتصاد و روابط بینالملل متوجه میشوید، از یل و پرینستون و امآیتی گرفته تا دانشگاه ملی سنگاپور، دانشجو در یك سالن بزرگ مینشیند و از طریق لپتاپش به كلاس درس یك استاد در جایی دیگر از دنیا متصل میشود و دانشگاه از این طریق از دانشجو امتحان میگیرد. یك نوع امتحان را استاد بهصورت ریاضی تصحیح میكند و براساس آن مدل ریاضی بقیه امتحانها آنلاین تصحیح میشود. ممكن است استادی كه در امآیتی ریاضی تدریس میكند دو هزار دانشجو در دانشگاههای مختلف دنیا داشته باشد از این طریق ارتباطات جهانی در حوزه آموزش گسترش پیدا كرده است. این یكی از نتایج بینالمللیشدن است.
قرار بود در پروژههای بزرگ نفتی 1.1 تریلیون دلار سرمایهگذاری شود و با اتفاقات چند ماه گذشته به سبب كاهش قیمت نفت بعضی از این پروژهها به تعویق افتاده است. كشور اندونزی متشكل از 13هزارو 446 جزیره است كه شش هزار جزیره آن مسكونی است. این كشور 254 میلیون نفر جمعیت دارد و در سال 2000، 24 درصد جمعیت آن زیر خط فقر بودهاند و در یك دهه توانسته است این میزان را به 12 درصد برساند؛ كه این امر حاصل برنامهریزی در سطح حاكمیت و بعد تخصصیشدن تولید و ارتباطات گسترده بینالمللی اندونزی بهویژه در یك دهه گذشته است.
نرخ رشد اقتصادی در سطح جهانی 3.8 درصد، چین 6.8، آمریكا 2.1، انگلستان 3.2 و اروپا و ژاپن یك درصد است. اما باوجود بحرانی كه در سطح جهانی وجود دارد چنانچه كشوری در صحنه جهانی فعالیت كند میتواند راهبرد خود را پیدا كند و ببیند چگونه میتواند بهرهبرداری كند. در کارگاهی كه در رابطه با جمعیت آینده جهان در داووس شركت كرده بودم، با سه پروژه مختلف كه انجام دادند به یك جمعبندی جالب رسیدند. اینكه آخر قرن 21 یعنی سال 2100، 80 درصد جمعیت جهان در آسیا و آفریقا خواهند بود و 10 درصد در بقیه جهان. در نظر بگیرید اگر كشوری به فكر 40 سال آینده خودش باشد چقدر میتواند وارد بازارهای آسیا و آفریقا شود. تلقی امروز ما از آفریقا بسیار نادرست است. آفریقا یك میلیارد و 30 میلیون نفر جمعیت دارد و سال 2050 جمعیتش به دو میلیارد نفر خواهد رسید. در 20 سال آینده، 500 میلیون نفر به طبقه متوسط آمریكا اضافه خواهد شد درحالیكه طبقه متوسط اروپا و شمال آمریكا رو به كاهش است. جمعیت روسیه در 20 سال آینده 40 میلیون نفر كم میشود و همه اینها نشان میدهد كشورها چگونه میتوانند با یك نگاه جغرافیایی و ژئوپلتیك برای تولید ثروت و ایجاد فرصت برای
كارآفرینان خودشان تلاش و برنامهریزی كنند و به فكر آینده باشند. در یكی از طرحهایی كه دیدم متوجه شدم یك درصد مردم آمریكا 46 درصد و یك درصد مردم انگلستان 28 درصد مالیات پرداخت میكنند. پیامدهای برنامهریزی و تقسیم فرصتهای داخلی در حوزه سیاست از این طریق قابل بررسی است؛ مثلا چرا در آمریكا جمهوریخواهان با طبقه خاصی ارتباطات قوی و ارگانیك دارند و یك درصد این جامعه نصف مالیات فدرال را میدهد و در حوزه سیاستگذاری و برنامهریزی اقتصاد ملی سهم میخواهد.
آیا كانونیترین اولویت و هدف كشور ما توسعه است؟ یك كشور طبعا نمیتواند دهها اولویت داشته باشد. حداقل ما بهعنوان یك قدرت میانپایه نمیتوانیم دهها اولویت داشته باشیم. بهدلایلی ذهن ایرانی (كه باید از روانشناسان پرسید) ذهن پر از پرش است و ذهن متمركز بسیار كم است؛ مثلاً در كشور ما یك نفر 15 حكم دارد و 15 جا كار میكند و این ذهن 15 جای مختلف پخش است. آیا میتوان از این ذهن انتظار كارآمدی داشت؟ ما میان قدرتیابی داخلی و قدرت سیاست خارجی هنوز تصمیم جدی نگرفتهایم. كشوری میتواند در صحنه سیاست خارجی قدرت خودش را تداوم دهد كه در صحنه داخلی مرتباً قدرت تولید كند. اگر در حوزه عرفان به این موضوع نگاه كنید، كسانی با بحرانهای بیرونی در زندگی خودشان راحتتر برخورد میكنند كه در درون قویتر بوده و به آن پرداخته باشند. اگر بخواهیم در بیرون از مرزهایمان قدرت خود را حفظ كنیم كه شایسته مساحت و تاریخ و اندیشه و ادبیات و منابع طبیعی و... ماست مستلزم استراتژی درون كشور است كه دائما قدرت تولید كند. اگر راهبردهایی كه مخالفان ایران دارند مطالعه كنید در مییابید این مخالفت با ایران یك كانون دارد و آن اینكه تا میتوانیم باید
ایران را ضعیف نگه داریم و این ضعیفبودن را تداوم ببخشیم. تمام تاكتیكها و راهبردها برای این هدفی است که در علم روابط بینالملل به آن تطویل یا بهدرازاانجامیدن كاری گفته میشود. خیلیها دنبال این هستند كه ایران بماند اما ضعیف و در حد بقا ادامه دهد. میگویند اگر قرار باشد توافق كنیم و ایران به 3.5 میلیون بشكه در روز برگردد و پتروشیمی و صنعت و تجارت خارجیاش فعال شود این كشور شروع به قدرتمندشدن در صحنه ملی و منطقهای میكند و بهتر است ضعیف نگه داشته شود. یك اجماع در بخشهایی از دنیا وجود دارد كه ایران ضعیف بماند.
آیا هدف و اولویت اول كشور ما توسعه است؟ بهنظر میرسد جواب این سؤال منفی است. ما چندین هدف به صورت موازی با هم داریم كه درحال حركت هستند.
سؤال بعدی اینكه آیا میپذیریم مدیریت كشور ما بهشدت بخشی است؟ آیا میپذیریم تعریف میانگین ما از نظام بینالملل با مقتضیات توسعهیافتگی در تضاد است؟ همانگونه كه در ابتدا عنوان شد این بحثها جهانشمول و ریاضی است و حالت فرمولی پیدا كرده است. آن را به علم پزشكی تشبیه میكنیم. یك نفر نمیتواند بگوید در روز چهار بسته سیگار میكشم و میتوانم سلامتیام را هم حفظ كنم. سلامتی اصولی دارد که باید به آن عمل شود. فرق نمیكند یك نفر آسیایی، آفریقایی یا اروپایی است، با كدام مذهب و ایدئولوژی است. در دنیا كشوری نداریم كه پیشرفت كرده اما با نظام بینالملل در تضاد باشد. بهعنوان مثال تناقضات چینیها با جهان حدود 15 است و 85 درصد بهرهبرداری اقتصادی میكنند. اگر روسیه را در نظر بگیرید 45 درصد تناقضات سیاسی با جهان دارند و 55 درصد بهرهبرداری اقتصادی میكنند. این دو با هم ارتباط مستقیمی دارند. بنابراین نتیجه بحث ما این است كه اگر جواب مثبت است وضعیت فعلی ما طبیعی است چون در انبوه تناقضات نمیتوان به انتظار كارآمدی و توسعه نشست.
اتاق فكر متمركز طراحی اولویتهای كشور كجاست؟ مطالعه كنید ببینید در كدام كشور دنیا 800 سایت خبری وجود دارد و بعد حدود 60، 70 درصد اخبار مشترك دارند و به لحاظ فكری و فلسفی با هم درگیرند. اصلاً لزومی ندارد كسی به ایران بیاید. اگر یك عده اینها را از خارج مانیتور كنند میتوانند بفهمند حوزه سیاست و اندیشه در ایران چه وضعی دارد.
برمیگردم به نكته اول؛ ما در کجا اجماعسازی میكنیم؟ كجا كارهایمان را متمركز میكنیم؟ چرا كره جنوبی 60 سال قبل تصمیم گرفت فقط در چند صنعت رشد بخشی كند و از این طریق انباشت سرمایه خود را به دست آورد كه الان سهم بازار اتومبیلهای كرهای و ژاپنی در آمریكا بالای 50 درصد است. آمریكاییها مجبور شدهاند به ژاپنیها بگویند كه شما خودروهایتان را در آمریكا تولید كنید كه كارگر آمریكایی بیكار نشود. ما این تمركزها را نداریم. البته بخشی هم به ادبیات ما برمیگردد.
این سؤال را مطرح میكنم در مدارهایی كه زندگی میكنید، مدار دوستی، مدار همكاران و كسانی كه كار اجرائی میكنند چند نفر آدم دقیق میشناسید؟ چند نفر میشناسید كه وقتی به شما میگویند پنج، واقعاً 4:59 دقیقه میآیند؟ یا وقتی یك نكته را متوجه نمیشوند سه سؤال میپرسند تا دقیق متوجه شوند؟ بهنظر میرسد در این كشور ابهام، یك فضیلت است و بههمینعلت نمیتوان كار دقیق فكری انجام داد. گاهی که به صحبتی گوش میكنید با خودتان میگویید احتمالا منظورش این است و منظورش فلانی است. در كمتر كشوری میبینید كه مسئولانش در سخنرانیها با هم صحبت كنند؛ تابهحال دیدهاید اوباما میخواهد نكتهای به كری بگوید، در سخنرانی عنوان كند تا متوجه شود؟ حتی در كره هم اینطور نیست چون افراد اتاقهای متمركز فكر را دارند یعنی كشور جهتگیریاش مشخص است كجا قرار است برود. اجماع و بحثهای دقیقی با هم انجام میدهند و بعد حوزه سیاستگذاری و جزئیشدن و عملیاتیشدن وارد میشوند. ما نمیتوانیم در مدارهای حكمرانی چندین مكتب فكری فلسفی داشته باشیم. میشود در دانشكده اقتصاد مثلاً سه مكتب فكری وجود داشته باشد. اتفاقا درستش این است اما نمیتوانیم بگوییم در
حكمرانی پنج مكتب فكری داریم یا به تعداد افراد مكتب فكری داریم. اینگونه نمیشود كشور را مدیریت كرد؛ بالاخره افراد باید دیدگاههایشان را به هم نزدیك كنند. نمیتوان در حوزههای حكمرانی 30 تعریف از رشد و توسعه داشته باشیم. هر كسی كار خودش را میكند و اثرات منفی هم دیده میشود. علت سینوسیبودن تاریخ ایران این است كه در مفاهیم، دقیق نشدهایم و به اجماع نرسیدهایم و به اجماع، پایبند نبودهایم. مكاتب مختلف فلسفی و فكری، در دانشگاه خیلی مفید هستند ولی نه در حكمرانی. اگر هدف توسعه و كارآمدی است تمام نهادها و جریانها و دستگاهها الزاما باید به مشتركاتی در اولویتبندی و جهتگیریها دست یابند. بهعنوان مثال اقدامات صورتگرفته در كشوری همچون مكزیك را در 20 سال گذشته مطالعه كنید. 75 درصد صادرات این كشور امروزه كالا و خدمات است، درحالیكه 20 سال قبل نفت بود و امروزه توانستهاند با ورود در نفت و رقابتیكردن اقتصادشان و همكاریهای بینالمللی به یك كشور تخصصی تبدیل شوند.
بهعنوان مثال كشورهای عربستان، قطر، امارات، كویت و جمهوری آذربایجان باثبات و ثروتمند هستند و كشورهای عضو شورای همكاری خلیج فارس دو تریلیون و 600 میلیارد دلار از ذخایر ارزیشان خارج از منطقه برایشان كار میكند. سود این كشورها سالانه حدود 300 میلیارد دلار است. پیشبینی من این است كه كیفیت زندگی در حوزه خلیج فارس تقریباً برای 150 سال آینده تداوم خواهد داشت و این موضوع را در كنار استراتژیای كه میخواهد ایران را ضعیف نگه دارد قرار دهید. اگر این شكاف میان ما و كشورهای حوزه جنوبی خلیج فارس اتفاق بیفتد در 10، 15 سال آینده چه معنایی خواهد داشت. كشورهای باثبات و درحالشكوفایی همچون تركیه، بیثبات با چالشهای جدی همچون افغانستان، عراق، سوریه، مناطق فلسطینی و پاكستان و كشورهایی كه بهشدت در حاشیه حركت میكنند اردن، مصر و لبنان هستند. اولین چالش فلسفی و فكری در توسعه ایران، این است كه ما تعاریف مشترك از نظام بینالملل نداریم. ما 170 سال است بحث میكنیم غرب چیست؟ قرار است با غرب چه كنیم و این هنوز ادامه دارد.
تمركز در اهداف و اولویتبندیها، تفاهم فكری و انضباط سازمانی در مدیریت كشور مسئله بعدی ساختارسازی و سیستمسازی است. معتقدم بهلحاظ فرهنگی، اجتماعی و سیاسی هنوز از فرد عبور نكردهایم، هنوز با فرد و سلیقه فردی كار میكنیم. شوكت و ابهت، گرایشها و خواستههای فرد برایمان مهم است، ساختارسازی نكردهایم، حركت از مدیریتهای فردی به مدیریتهای ساختاری اولویت سیستم نیست، حركت از ابهت فرد به مهارتهای فرد، اجازه بروز و ظهور استعدادهای شهروندان، نیازمند كار جدی فرهنگی است و بهنظرم كوتاهترین راه برای تحقق این امر، كار بینالمللی است. میتوان 10 سال كار كرد اما با فعالیتهای بینالمللی بهطور حتم این سرعت افزایش مییابد. بسیار خوب است كه در كشور ما دایره مدیریت یك دایره تخصصی شود، در هر كشوری ممكن است مدارهای اول تا چهارم افراد خاصی باشند اما لازم است كه بعد از آن اقشار متفاوت جامعه هم بتوانند در سطوح مدیریتی حضور داشته باشند. سپس سیاست خارجی میتواند به مباحث توسعه كمك كند، سیاست خارجی باید در ریل الزامات رشد و توسعه اقتصادی قرار بگیرد، همچنین كشورهای دیگر از رشد و پیشرفت ایران هراسی نداشته باشند، محیط بینالمللی
فرصتي براي يادگيري و اثرگذاري و اثرپذيري است، معاشرت نظاميان با نظاميان كشورهاي مختلف در سطح جهان.
بهعنوان يك واقعیت تاريخي، هند زماني شروعبهپيشرفت كرد كه نظاميان هندي با نظاميان اروپايي معاشرت كردند. چون براي چندين دهه مدار فكر نظاميان هندي، مدار چيني و بيشتر روسي بود. وقتي با آلمانيها و فرانسويها آشنا شدند دنيا را طور ديگر ديدند. اين موضوع اثرات خودش را بهصورت قطرهاي در حاكميت هند نشان داد. مناظره در سطح دانشگاهها درباره مسائل سياست خارجي؛ معتقدم در دوران پس از انقلاب در مورد اقتصاد نسبتا خوب بحث كرديم، مناظره و مكاتب مختلف بوده، حتي در تلويزيون خيلي بحث شده اما در سياست خارجي مناظره بسيار محدود بود. در حوزه سياست خارجي، مكاتب مختلف و رقيب علمي و دانشگاهي فوقالعاده محدود بوده است.
اصول نهايي نظريهاي براي توسعه ايران اين است كه حاكميت بايد در مقام ميانجي جريانات قرار بگيرد. اين اتفاق در قرن بيستم در كشور آلمان افتاد. همچنين در كره جنوبي اين اتفاق رخ داد و بهتدريج در چين نیز اهميت پيدا ميكند. يعني حاكميت كشور را ميبيند و بعد زيرمجموعه حاكميت، جريانهايي هستند كه منافع مختلف دارند و حاكميت ميان اينها توازن ايجاد ميكند و سعي ميكند مصالح ملي را حفظ كند. حاكميت علاقهمند به كشور و آينده كشور اختلاف تا زماني كه از حوزه فلسفي به حوزه سياستگذاري منتقل نشود يك كشور نميتواند ثبات پيدا كند.
نوشتار زیر متن ویراسته سخنرانی دکتر محمود سريعالقلم، است که در تاریخ ۲۲ اردیبهشت ۱۳۹۴ درهمایش «چالشها و چشماندازهای اقتصاد ایران در آستانه برنامه ششم» در دانشگاه علامه طباطبایی ایراد شده است.
توسعهیافتگی، موضوعی جهانشمول است و بهعبارتیدیگر چنانچه كسی بخواهد به مطالعه توسعهیافتگی بپردازد بهراحتی میتواند در سطح بینالمللی، مصادیق و راهبردهای فراوانی را برای آن بیابد. موضوع توسعهیافتگی جنبه فرمولی و ریاضی پیدا كرده است. راهی كه كشور كره جنوبی در هفت دهه اخیر طی كرده ادامه راهی است كه كشور آلمان در طول دو قرن گذشته پیموده است. همچنین راهی كه امروز كشور چین در پیش گرفته است، راهی است كه در قرن نوزدهم قدرتهای اروپایی و شمال آمریكا رفتهاند.
ایران همانطور كه در بسیاری از موضوعات ازجمله مهندسی، صنعتی و حتی پزشكی، از قابلیت فرمولهكردن موضوع توسعهیافتگی برخوردار است میتواند به بسیاری از ابعاد این موضوع دست یابد. مطالعه تاریخ توسعه غرب اروپا و شمال آمریكا نشان میدهد توسعه و رشد از طریق جامعه آغاز شد، جامعه قدرتمند شد، تولید كرد، ثروتمند شد، حاكمیتها را به چالش كشید، و در یك پروسه چندقرنی میان حاكمیت و جامعه به قرارداد اجتماعی و نظم عمومی دسترسی پیدا كرد. اما با نگاهی به توسعه در غرب اروپا و شمال آمریكا در مییابیم، حتی یك کشور در دنیا وجود ندارد كه در آن مردم گفته باشند ما میخواهیم رشد و توسعه پیدا كنیم و در این مسیر حرکت کنیم.
از كشور ژاپن گرفته تا كشورهای ویتنام، كره جنوبی، چین، اندونزی، مالزی و سنگاپور، امارات، تركیه، برزیل، آرژانتین و شیلی، موضوع توسعهیافتگی تصمیمی در سطح نخبگان سیاسی و حاكمیتها بوده است. در اینگونه كشورها حاكمیتها تصمیم گرفتهاند كه كشورشان به سمت تولید ثروت برود و در این مسیر جامعه را با خودشان همراه كردهاند.
بهنظر میرسد خارج از تجربه و الگوی غربی، حاكمیتها هستند كه میتوانند توسعهیافتگی را به ثمر برسانند. البته جوامع نیز میتوانند در قالب مجموعه اقشار، طبقات و آحاد مردم به یك جمعبندی درباره جهتگیریهای كشور برسند، تشكل پیدا كنند و در مرحله بعد بر حاكمیتها تأثیر بگذارند.
اما این روند، بسیار طولانی است و در اروپا نیز تحقق این مهم چندین قرن به طول انجامید. بهنظر میرسد راه سریع و كارآمد در این دنیای پرسرعت در چارچوب مدیریت توسعه، توسط حاكمیتها قابل تحقق است. تاریخ، توسعه را منظر اقتصاد سیاسی نشان میدهد و بهلحاظ متدولوژیك فرایند و الگوهای توسعهیافتگی از اصول مشخصی پیروی میکنند. به این مفهوم كه برای توسعهیافتگی در همهجای دنیا ازجمله اروپا، آسیا و آمریكای لاتین، عموم كشورها راههای مشخصی را طی كردهاند و به پیشرفتهای صنعتی چشمگیری دست یافتهاند و جزء كشورهای صنعتی بهشمار میروند. اینگونه كشورها از بوروكراسی كارآمد برخوردار بوده و این موضوع را نهادسازی كردهاند.
ما در كشورمان گروه زیاد داریم. از دوره مشروطه تاكنون گروههای متعددی تشكیل شدهاند اما گروهها در ایران براساس منافع، دور هم جمع میشوند درحالیكه بوروكراسی و نهادسازی براساس قواعدی است و این همان چیزی است كه هنوز هم ما ایرانیها به آن دست نیافتهایم.
شایستهسالاری، هماهنگی میان سه قوه، توزیع عادلانه امكانات، دانشگاهها و مؤسسات تحقیقاتی حلالمسائلی، محوریت تولید و فناوری و تصمیمگیریهای اقتصادی غیرسیاسی ازجمله تشكیلاتی است تا براساس آن قاعده، افراد را دور هم جمع كند. البته این دو، شاید بهطور مطلق قابل تفكیك نباشد اما بهمیزانیكه یك تصمیم اقتصادی كمتر سیاستزده باشد میتوان گفت از اعتبار و كارآمدی بیشتری برخوردار است. اما وقتی كه جلوتر میرویم، در مییابیم الگوهای توسعهیافتگی متفاوتند به این مفهوم كه یك كشور شرایط و موقعیت خود را ازجمله مساحت، جمعیت، عمق استراتژیك، منابع طبیعی، منابع انسانی و فرهنگی در نظر بگیرد و ببیند از چه مسیری میتواند به تولید ثروتی كه از مزیت نسبی برخوردار باشد اقدام كند.
كشورها در این باره با هم بسیار متفاوتند. همانطور كه نحوه صنعتیشدن كشور آلمان با ایتالیا، كشور ژاپن با آمریكا و صنعتیشدن انگلستان با آلمان متفاوت است. هر كشوری باید به تناسب شرایط داخلی برای طراحی الگوی مزیت نسبی و تولید ثروت اقدام كند. از صنایع سبُك، كشاورزی و صنایع پیشرفته گرفته تا خدمات، پتروشیمی و فناوری اطلاعات در دنیای امروز. بنابراین نكته قابلتوجه این است كه بنیانهای فكری مورد اجماع بنیانهای جهانشمول سیاستگذاری را به ما نمایان میكند.
بهنظر میرسد هنوز در ایران بعد از 5/1 قرن تاریخ ترقی، پیشرفت و واژه جدید توسعه به بنیانهای فكری مورد اجماع نرسیدهایم. چراكه هر دولتی در كشور ما به قدرت میرسد تعریف خاص خودش را از واژه عدالت، كارآمدی، نظام بینالملل، توسعه و... دارد كه البته شاید این دیدگاه اشتباه باشد.
تا زمانی كه اختلافات فكری در یك كشور در چارچوب مفاهیم و تعاریف و چارچوبهای فلسفی باشد طبعا در سیاستگذاری هم مشكل ایجاد خواهد كرد. اختلافاتی كه میان دولتهای كشور آلمان وجود دارد حولوحوش مفاهیم و مبانی فلسفی حكمرانی نیست، بلكه در سیاستگذاری، نرخ مالیات و در نحوه تخصیص امكانات با یكدیگر اختلاف نظر دارند.
در كشور ما هنوز از مانع اول كه دسترسی به اجماع فلسفی است عبور نكردهایم. مسئله بعدی این است كه در دنیای فعلی بنیانهای فكری مورد اجماع باید شامل چه مسائلی باشد؟ طبیعی است كه با آنچه از نظام بینالملل امروز دریافتهام، در دنیای امروز كشورها به هم قفل شدهاند. اگر كشوری بهلحاظ اقتصادی، تولید، فناوری، همكاریهای صنعتی و پروژههای مشترك به كشور دیگر قفل شود در حوزه سیاست و امنیت هم میتوانند با هم همكاریهای جدی داشته باشند. هماكنون كل تجارت بین كشورهای خاورمیانه فقط شش درصد است و 94 درصد تجارت در خارج از منطقه خاورمیانه است و میبینیم چقدر خودبهخود درگیریهای امنیتی و اختلافات سیاسی بهوجود میآورد.
در تاریخ توسعه، نمیبینیم یك كشور بخواهد صرفا در داخل خودش توسعه پیدا كند؛ یعنی هر كشوری در شرق و غرب، در جهان سوم و جهان اول، توسعه یافت در عمل یك كشور بینالمللی شده است. امروز در امارات 126 ملیت كار میكنند. تركیه سال گذشته رتبه چهارم توریسم دنیا را با 36 میلیون توریست بعد از كشورهای فرانسه، ایتالیا و اسپانیا كسب كرد.
با مطالعه تجارت در اروپا، درمییابیم تجارت ابتدا در اروپا، بینالمللی و سپس قارهای شد. ابتدا بیرون از اروپا با آمریكای لاتین، قدری با آفریقا و آسیا سپس درون مرزهای اروپا تجارت گسترش یافت.
یك كشور نمیتواند در چارچوب صنعتی فعالیت اقتصادی داشته باشد. باید انتخاب كند و تمركز داشته باشد. تفكیك قدرت اقتصادی از قدرت سیاسی به این مفهوم است كه در نهایت كشورهایی كه به طرف توسعه میروند، بهتدریج قدرت اقتصادیشان از سیاست تفكیك میشود. حال ممكن است در كشوری این اتفاق 20 سال طول بكشد و در كشوری سریعتر صورت بگیرد؛ اما تفكیك ضرورت است.
ماهیت امروز حزب كمونیست چین را با حدود 25 سال قبل مقایسه كنید. 25 سال پیش حزب كمونیست چین برای مردم غیرقابلدسترس بود اما درحالحاضر هر بنگاهی در چین كه گردش كاری بالای دومیلیارد دلار داشته باشد می تواند در حزب كمونیست دارای دفتر باشد و در مدیریت اقتصادی و سیاستگذاری اقتصادی سهم ایفا كند. چین 10 سال آینده به مراتب در موضوع تفكیك قدرت اقتصادی از قدرت سیاسی پیشرفتهتر خواهد بود.
تبادل با بازارهای كار، سرمایه و فناوری و پشتیبانی طبقات متوسط و اقشار حرفهای جامعه.
بهنظر میرسد هرجا توسعهیافتگی میبینیم ابعاد اجتماعی، سیاسی، اقتصادی را میتوان مشاهده كرد. در هر كشور ممكن است در مقطع خاصی این اتفاق افتاده باشد، برخی زودتر و برخی دیرتر. همچون مفهوم سرمایهداری متأخر كه در جنوب اروپا اتفاق افتاد؛ طبقه متوسط بسیار دیرتر از كشوری مثل انگلستان شكل گرفت. این موارد ابعاد مهم مورد اجماع در رابطه با موضوع توسعهیافتگی بهشمار میروند.
حدود پنج ماه قبل در كنفرانسی شركت داشتم كه در آن برای مقدمات جلسه داووس 200 نفر از مكانهای مختلف دنیا بهمنظور بررسی چالشهای حكمرانی در سطح بینالملل حضور داشتند و مهمترین چالش جهانی موضوع لیدرشیپ مدعوین قرار گرفت. بهنظرم لیدرشیپ ترجمه دقیق فارسی ندارد چون همه اینها را مدیریت میگوییم. لیدرشیپ یعنی گروهی كه میتوانند با داشتن افق، زیرمجموعههای خودشان را نهتنها اقناع استدلالی كنند، بلكه آنها را برای اجرا آماده كنند. این بزرگترین مشكل در دنیاست. زمانی دوگل، رئیسجمهور فرانسه، با قدرت كاریزماتیك و افقی كه از آینده فرانسه و اروپا داشت میتوانست جریانهای اجتماعی و حتی رهبران بزرگ دنیا را اقناع كند، از اینگونه رهبران در دنیا كم پیدا میشود. بعد مسئله بحران درآمد نابرابر و اشتغال همراه با توسعه، رقابت ژئوپلتیك، موضوع بحران آب و آلودگی هوا بهصورت ترتیبی كه در آن اجلاس بحث شد با این اولویتها مطرح شد.
مهمترین ویژگی لیدرشیپ این است كه كسانی كه میخواهند زیرمجموعه خودشان را اقناع كنند و جامعه را پیش ببرند باید نگاه و دید جهانی داشته باشند. باید ظرفیت اجماعسازی داشته باشند و بتوانند معاشرت كنند و آنچه در فرهنگ ما بسیار ضعیف است اینكه هماهنگ باشند و بتوانند روحیه ایجاد كنند. اینها ویژگیهای این مسئله است و بهنظرم اولی از همه مهمتر بود؛اینكه هر جا توسعهیافتگی میبینیم آنجا بزرگان جامعه دید جهانی دارند.
با مرور گذشته كشورهایی همچون كره جنوبی، اندونزی، تركیه، برزیل، آرژانتین، مكزیك و شیلی كه امروزه جزء كشورهای پیشرفته بهشمار میروند درمییابیم انرژی تحول و تغییر در این كشورها، توسط نظامیان صورت گرفته است و این نظامیان بودند كه با یك دید جهانی و ملی، اقشار دیگر حاكمیت را اقناع كردند تا كشورشان در مسیر پیشرفت و توسعه حركت كند؛ برای مثال برخی از این نمونههای بینالمللیشدن همچون فیسبوك و واتساپ را با قیمت 21میلیارد و 800میلیون دلار خریداری كردهاند. این اتفاق برای بسیاری معنیدار است. اینكه چه اتفاقی در دنیا میافتد. در صنعت آیتی كشورهایی كه تخصصی كار میكنند چقدر متوجه الگوی توسعهیافتگیشان شدهاند. آمریكا برای قرن 21 مهمترین موضوع استراتژی ملی خودش را تسلط بر آیتی در سطح جهانی تعریف كرده است. حدود 30 سال قبل آمریكاییها میگفتند هدفشان محصوركردن كمونیسم بود. اما امروز مهمترین بعد استراتژیشان این است كه در حوزه آیتی حرف اول را بزنند. در حوزه كتاب مثالی میزنم؛ سه ناشر مهم دنیا، كالینز، سایمن شوستر و رندوم هاوس در سال 2013، 5.5میلیارد دلار كتاب فروختند و تمام ناشران در آمریكا در سال 2013، 8.7
میلیارد دلار فقط ایبوك فروختند. هماكنون 20 درصد مردم آمریكا كتاب را روی كیندل میخوانند و این رابطه بین آیتی و دانش در كشورهای صنعتی را نشان میدهد. همچنین درخصوص مسئله جهانیشدن و شایستهسالاری میبینیم كه شركتی به نام اوكولوس ویآر كه سازنده هتست بهشمار میرود در سال 2013، دو میلیارد دلار درآمد خالص داشته است. درصورتیكه كل این شركت 75 كارمند دارد و این نشاندهنده آن است كه ورود در صحنه جهانی و تخصصیكاركردن چه تاثیری در پرسنل و نحوه انجام كار میگذارد.
ازطرفیدیگر شنیدهام در دانشگاههای عربستان به دانشجویان كد میدهند. دانشگاه به دانشجو و استاد كدی از شركت آمازون داتكام میدهد و دانشجو آنجا كتابها را خریداری میكند. با واردكردن كد كتابهای موردنیاز در عرض سه، چهار روز به دستش میرسد و مبلغ آن به حساب دانشگاه میرود و از آنجا كم میشود. این، نحوه كار علمی در دانشگاههای امروز است.
اگر دانشكدههای مدیریت، بازرگانی و مهندسی دانشگاههای بزرگ دنیا بروید، در رشته اقتصاد و روابط بینالملل متوجه میشوید، از یل و پرینستون و امآیتی گرفته تا دانشگاه ملی سنگاپور، دانشجو در یك سالن بزرگ مینشیند و از طریق لپتاپش به كلاس درس یك استاد در جایی دیگر از دنیا متصل میشود و دانشگاه از این طریق از دانشجو امتحان میگیرد. یك نوع امتحان را استاد بهصورت ریاضی تصحیح میكند و براساس آن مدل ریاضی بقیه امتحانها آنلاین تصحیح میشود. ممكن است استادی كه در امآیتی ریاضی تدریس میكند دو هزار دانشجو در دانشگاههای مختلف دنیا داشته باشد از این طریق ارتباطات جهانی در حوزه آموزش گسترش پیدا كرده است. این یكی از نتایج بینالمللیشدن است.
قرار بود در پروژههای بزرگ نفتی 1.1 تریلیون دلار سرمایهگذاری شود و با اتفاقات چند ماه گذشته به سبب كاهش قیمت نفت بعضی از این پروژهها به تعویق افتاده است. كشور اندونزی متشكل از 13هزارو 446 جزیره است كه شش هزار جزیره آن مسكونی است. این كشور 254 میلیون نفر جمعیت دارد و در سال 2000، 24 درصد جمعیت آن زیر خط فقر بودهاند و در یك دهه توانسته است این میزان را به 12 درصد برساند؛ كه این امر حاصل برنامهریزی در سطح حاكمیت و بعد تخصصیشدن تولید و ارتباطات گسترده بینالمللی اندونزی بهویژه در یك دهه گذشته است.
نرخ رشد اقتصادی در سطح جهانی 3.8 درصد، چین 6.8، آمریكا 2.1، انگلستان 3.2 و اروپا و ژاپن یك درصد است. اما باوجود بحرانی كه در سطح جهانی وجود دارد چنانچه كشوری در صحنه جهانی فعالیت كند میتواند راهبرد خود را پیدا كند و ببیند چگونه میتواند بهرهبرداری كند. در کارگاهی كه در رابطه با جمعیت آینده جهان در داووس شركت كرده بودم، با سه پروژه مختلف كه انجام دادند به یك جمعبندی جالب رسیدند. اینكه آخر قرن 21 یعنی سال 2100، 80 درصد جمعیت جهان در آسیا و آفریقا خواهند بود و 10 درصد در بقیه جهان. در نظر بگیرید اگر كشوری به فكر 40 سال آینده خودش باشد چقدر میتواند وارد بازارهای آسیا و آفریقا شود. تلقی امروز ما از آفریقا بسیار نادرست است. آفریقا یك میلیارد و 30 میلیون نفر جمعیت دارد و سال 2050 جمعیتش به دو میلیارد نفر خواهد رسید. در 20 سال آینده، 500 میلیون نفر به طبقه متوسط آمریكا اضافه خواهد شد درحالیكه طبقه متوسط اروپا و شمال آمریكا رو به كاهش است. جمعیت روسیه در 20 سال آینده 40 میلیون نفر كم میشود و همه اینها نشان میدهد كشورها چگونه میتوانند با یك نگاه جغرافیایی و ژئوپلتیك برای تولید ثروت و ایجاد فرصت برای
كارآفرینان خودشان تلاش و برنامهریزی كنند و به فكر آینده باشند. در یكی از طرحهایی كه دیدم متوجه شدم یك درصد مردم آمریكا 46 درصد و یك درصد مردم انگلستان 28 درصد مالیات پرداخت میكنند. پیامدهای برنامهریزی و تقسیم فرصتهای داخلی در حوزه سیاست از این طریق قابل بررسی است؛ مثلا چرا در آمریكا جمهوریخواهان با طبقه خاصی ارتباطات قوی و ارگانیك دارند و یك درصد این جامعه نصف مالیات فدرال را میدهد و در حوزه سیاستگذاری و برنامهریزی اقتصاد ملی سهم میخواهد.
آیا كانونیترین اولویت و هدف كشور ما توسعه است؟ یك كشور طبعا نمیتواند دهها اولویت داشته باشد. حداقل ما بهعنوان یك قدرت میانپایه نمیتوانیم دهها اولویت داشته باشیم. بهدلایلی ذهن ایرانی (كه باید از روانشناسان پرسید) ذهن پر از پرش است و ذهن متمركز بسیار كم است؛ مثلاً در كشور ما یك نفر 15 حكم دارد و 15 جا كار میكند و این ذهن 15 جای مختلف پخش است. آیا میتوان از این ذهن انتظار كارآمدی داشت؟ ما میان قدرتیابی داخلی و قدرت سیاست خارجی هنوز تصمیم جدی نگرفتهایم. كشوری میتواند در صحنه سیاست خارجی قدرت خودش را تداوم دهد كه در صحنه داخلی مرتباً قدرت تولید كند. اگر در حوزه عرفان به این موضوع نگاه كنید، كسانی با بحرانهای بیرونی در زندگی خودشان راحتتر برخورد میكنند كه در درون قویتر بوده و به آن پرداخته باشند. اگر بخواهیم در بیرون از مرزهایمان قدرت خود را حفظ كنیم كه شایسته مساحت و تاریخ و اندیشه و ادبیات و منابع طبیعی و... ماست مستلزم استراتژی درون كشور است كه دائما قدرت تولید كند. اگر راهبردهایی كه مخالفان ایران دارند مطالعه كنید در مییابید این مخالفت با ایران یك كانون دارد و آن اینكه تا میتوانیم باید
ایران را ضعیف نگه داریم و این ضعیفبودن را تداوم ببخشیم. تمام تاكتیكها و راهبردها برای این هدفی است که در علم روابط بینالملل به آن تطویل یا بهدرازاانجامیدن كاری گفته میشود. خیلیها دنبال این هستند كه ایران بماند اما ضعیف و در حد بقا ادامه دهد. میگویند اگر قرار باشد توافق كنیم و ایران به 3.5 میلیون بشكه در روز برگردد و پتروشیمی و صنعت و تجارت خارجیاش فعال شود این كشور شروع به قدرتمندشدن در صحنه ملی و منطقهای میكند و بهتر است ضعیف نگه داشته شود. یك اجماع در بخشهایی از دنیا وجود دارد كه ایران ضعیف بماند.
آیا هدف و اولویت اول كشور ما توسعه است؟ بهنظر میرسد جواب این سؤال منفی است. ما چندین هدف به صورت موازی با هم داریم كه درحال حركت هستند.
سؤال بعدی اینكه آیا میپذیریم مدیریت كشور ما بهشدت بخشی است؟ آیا میپذیریم تعریف میانگین ما از نظام بینالملل با مقتضیات توسعهیافتگی در تضاد است؟ همانگونه كه در ابتدا عنوان شد این بحثها جهانشمول و ریاضی است و حالت فرمولی پیدا كرده است. آن را به علم پزشكی تشبیه میكنیم. یك نفر نمیتواند بگوید در روز چهار بسته سیگار میكشم و میتوانم سلامتیام را هم حفظ كنم. سلامتی اصولی دارد که باید به آن عمل شود. فرق نمیكند یك نفر آسیایی، آفریقایی یا اروپایی است، با كدام مذهب و ایدئولوژی است. در دنیا كشوری نداریم كه پیشرفت كرده اما با نظام بینالملل در تضاد باشد. بهعنوان مثال تناقضات چینیها با جهان حدود 15 است و 85 درصد بهرهبرداری اقتصادی میكنند. اگر روسیه را در نظر بگیرید 45 درصد تناقضات سیاسی با جهان دارند و 55 درصد بهرهبرداری اقتصادی میكنند. این دو با هم ارتباط مستقیمی دارند. بنابراین نتیجه بحث ما این است كه اگر جواب مثبت است وضعیت فعلی ما طبیعی است چون در انبوه تناقضات نمیتوان به انتظار كارآمدی و توسعه نشست.
اتاق فكر متمركز طراحی اولویتهای كشور كجاست؟ مطالعه كنید ببینید در كدام كشور دنیا 800 سایت خبری وجود دارد و بعد حدود 60، 70 درصد اخبار مشترك دارند و به لحاظ فكری و فلسفی با هم درگیرند. اصلاً لزومی ندارد كسی به ایران بیاید. اگر یك عده اینها را از خارج مانیتور كنند میتوانند بفهمند حوزه سیاست و اندیشه در ایران چه وضعی دارد.
برمیگردم به نكته اول؛ ما در کجا اجماعسازی میكنیم؟ كجا كارهایمان را متمركز میكنیم؟ چرا كره جنوبی 60 سال قبل تصمیم گرفت فقط در چند صنعت رشد بخشی كند و از این طریق انباشت سرمایه خود را به دست آورد كه الان سهم بازار اتومبیلهای كرهای و ژاپنی در آمریكا بالای 50 درصد است. آمریكاییها مجبور شدهاند به ژاپنیها بگویند كه شما خودروهایتان را در آمریكا تولید كنید كه كارگر آمریكایی بیكار نشود. ما این تمركزها را نداریم. البته بخشی هم به ادبیات ما برمیگردد.
این سؤال را مطرح میكنم در مدارهایی كه زندگی میكنید، مدار دوستی، مدار همكاران و كسانی كه كار اجرائی میكنند چند نفر آدم دقیق میشناسید؟ چند نفر میشناسید كه وقتی به شما میگویند پنج، واقعاً 4:59 دقیقه میآیند؟ یا وقتی یك نكته را متوجه نمیشوند سه سؤال میپرسند تا دقیق متوجه شوند؟ بهنظر میرسد در این كشور ابهام، یك فضیلت است و بههمینعلت نمیتوان كار دقیق فكری انجام داد. گاهی که به صحبتی گوش میكنید با خودتان میگویید احتمالا منظورش این است و منظورش فلانی است. در كمتر كشوری میبینید كه مسئولانش در سخنرانیها با هم صحبت كنند؛ تابهحال دیدهاید اوباما میخواهد نكتهای به كری بگوید، در سخنرانی عنوان كند تا متوجه شود؟ حتی در كره هم اینطور نیست چون افراد اتاقهای متمركز فكر را دارند یعنی كشور جهتگیریاش مشخص است كجا قرار است برود. اجماع و بحثهای دقیقی با هم انجام میدهند و بعد حوزه سیاستگذاری و جزئیشدن و عملیاتیشدن وارد میشوند. ما نمیتوانیم در مدارهای حكمرانی چندین مكتب فكری فلسفی داشته باشیم. میشود در دانشكده اقتصاد مثلاً سه مكتب فكری وجود داشته باشد. اتفاقا درستش این است اما نمیتوانیم بگوییم در
حكمرانی پنج مكتب فكری داریم یا به تعداد افراد مكتب فكری داریم. اینگونه نمیشود كشور را مدیریت كرد؛ بالاخره افراد باید دیدگاههایشان را به هم نزدیك كنند. نمیتوان در حوزههای حكمرانی 30 تعریف از رشد و توسعه داشته باشیم. هر كسی كار خودش را میكند و اثرات منفی هم دیده میشود. علت سینوسیبودن تاریخ ایران این است كه در مفاهیم، دقیق نشدهایم و به اجماع نرسیدهایم و به اجماع، پایبند نبودهایم. مكاتب مختلف فلسفی و فكری، در دانشگاه خیلی مفید هستند ولی نه در حكمرانی. اگر هدف توسعه و كارآمدی است تمام نهادها و جریانها و دستگاهها الزاما باید به مشتركاتی در اولویتبندی و جهتگیریها دست یابند. بهعنوان مثال اقدامات صورتگرفته در كشوری همچون مكزیك را در 20 سال گذشته مطالعه كنید. 75 درصد صادرات این كشور امروزه كالا و خدمات است، درحالیكه 20 سال قبل نفت بود و امروزه توانستهاند با ورود در نفت و رقابتیكردن اقتصادشان و همكاریهای بینالمللی به یك كشور تخصصی تبدیل شوند.
بهعنوان مثال كشورهای عربستان، قطر، امارات، كویت و جمهوری آذربایجان باثبات و ثروتمند هستند و كشورهای عضو شورای همكاری خلیج فارس دو تریلیون و 600 میلیارد دلار از ذخایر ارزیشان خارج از منطقه برایشان كار میكند. سود این كشورها سالانه حدود 300 میلیارد دلار است. پیشبینی من این است كه كیفیت زندگی در حوزه خلیج فارس تقریباً برای 150 سال آینده تداوم خواهد داشت و این موضوع را در كنار استراتژیای كه میخواهد ایران را ضعیف نگه دارد قرار دهید. اگر این شكاف میان ما و كشورهای حوزه جنوبی خلیج فارس اتفاق بیفتد در 10، 15 سال آینده چه معنایی خواهد داشت. كشورهای باثبات و درحالشكوفایی همچون تركیه، بیثبات با چالشهای جدی همچون افغانستان، عراق، سوریه، مناطق فلسطینی و پاكستان و كشورهایی كه بهشدت در حاشیه حركت میكنند اردن، مصر و لبنان هستند. اولین چالش فلسفی و فكری در توسعه ایران، این است كه ما تعاریف مشترك از نظام بینالملل نداریم. ما 170 سال است بحث میكنیم غرب چیست؟ قرار است با غرب چه كنیم و این هنوز ادامه دارد.
تمركز در اهداف و اولویتبندیها، تفاهم فكری و انضباط سازمانی در مدیریت كشور مسئله بعدی ساختارسازی و سیستمسازی است. معتقدم بهلحاظ فرهنگی، اجتماعی و سیاسی هنوز از فرد عبور نكردهایم، هنوز با فرد و سلیقه فردی كار میكنیم. شوكت و ابهت، گرایشها و خواستههای فرد برایمان مهم است، ساختارسازی نكردهایم، حركت از مدیریتهای فردی به مدیریتهای ساختاری اولویت سیستم نیست، حركت از ابهت فرد به مهارتهای فرد، اجازه بروز و ظهور استعدادهای شهروندان، نیازمند كار جدی فرهنگی است و بهنظرم كوتاهترین راه برای تحقق این امر، كار بینالمللی است. میتوان 10 سال كار كرد اما با فعالیتهای بینالمللی بهطور حتم این سرعت افزایش مییابد. بسیار خوب است كه در كشور ما دایره مدیریت یك دایره تخصصی شود، در هر كشوری ممكن است مدارهای اول تا چهارم افراد خاصی باشند اما لازم است كه بعد از آن اقشار متفاوت جامعه هم بتوانند در سطوح مدیریتی حضور داشته باشند. سپس سیاست خارجی میتواند به مباحث توسعه كمك كند، سیاست خارجی باید در ریل الزامات رشد و توسعه اقتصادی قرار بگیرد، همچنین كشورهای دیگر از رشد و پیشرفت ایران هراسی نداشته باشند، محیط بینالمللی
فرصتي براي يادگيري و اثرگذاري و اثرپذيري است، معاشرت نظاميان با نظاميان كشورهاي مختلف در سطح جهان.
بهعنوان يك واقعیت تاريخي، هند زماني شروعبهپيشرفت كرد كه نظاميان هندي با نظاميان اروپايي معاشرت كردند. چون براي چندين دهه مدار فكر نظاميان هندي، مدار چيني و بيشتر روسي بود. وقتي با آلمانيها و فرانسويها آشنا شدند دنيا را طور ديگر ديدند. اين موضوع اثرات خودش را بهصورت قطرهاي در حاكميت هند نشان داد. مناظره در سطح دانشگاهها درباره مسائل سياست خارجي؛ معتقدم در دوران پس از انقلاب در مورد اقتصاد نسبتا خوب بحث كرديم، مناظره و مكاتب مختلف بوده، حتي در تلويزيون خيلي بحث شده اما در سياست خارجي مناظره بسيار محدود بود. در حوزه سياست خارجي، مكاتب مختلف و رقيب علمي و دانشگاهي فوقالعاده محدود بوده است.
اصول نهايي نظريهاي براي توسعه ايران اين است كه حاكميت بايد در مقام ميانجي جريانات قرار بگيرد. اين اتفاق در قرن بيستم در كشور آلمان افتاد. همچنين در كره جنوبي اين اتفاق رخ داد و بهتدريج در چين نیز اهميت پيدا ميكند. يعني حاكميت كشور را ميبيند و بعد زيرمجموعه حاكميت، جريانهايي هستند كه منافع مختلف دارند و حاكميت ميان اينها توازن ايجاد ميكند و سعي ميكند مصالح ملي را حفظ كند. حاكميت علاقهمند به كشور و آينده كشور اختلاف تا زماني كه از حوزه فلسفي به حوزه سياستگذاري منتقل نشود يك كشور نميتواند ثبات پيدا كند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.