حکایت سوزن دوزی بلوچ به روایت «زینب نورزی»:
راه مهتاب را ادامه می دهم
سعید برآبادی: خردادماه امسال، سوزن دوزی های «زینب نوروزی» از دل سرزمین اساطیری سیستان و بلوچستان، راهی تهران شده بودند تا در موزه عروسک های ملل به نمایش درآیند. «گوهر از دست رفته» عنوان سومین نمایشگاه مستقل زنی بود که هم یادآور مهتاب سوزن دوز است و هم پایه گذار آموزش این هنر ناب ایرانی در خطه محروم بلوچستان. فارغ از این ها، عنوان نمایشگاه اخیر زینب نوروزی، کنایه ای به شرایط تلخ سوزن دوزی در جامعه امروز نیز هست؛ هنری که از یک سو مورد کم توجهی مسئولان واقع شده و از سوی دیگر در آماج کپی کاری های بی کیفیت خارجی قرار دارد. اینها بهانه ای است تا با او نه تنها نمایشگاه «گوهر از دست رفته» را مرور کنیم، بلکه دریابیم که چرا این سوزن دوز برجسته کشور نگران حال سوزن دوزی بلوچ است:
نمایشگاه انفرادی به جای نمایشگاه دستوری
در موزه عروسک های ملل، پارچه های سوزن دوزی شده ای به نمایش درآمده بودند که حاصل کارگاه سوزن دوزی زینب هستند، کارگاهی که او در قاسم آباد به راه انداخته تا هم پاسداشتی باشد برای خاطره مهتاب سوزن دوز و هم زمینه اشتغال زایی زنان بلوچ را فراهم کند و از منسوخ شدن یکی از مهمترین صنایع دستی های کشور پیشگیری کند. او می گوید:
«سوزن دوزی یک هنر اصیل و ناب است و فکر می کنم جایش در گالری ها و فضاهای فرهنگی کشور باشد همان طور که هر اثر هنری را در چنین مکان هایی نگه داری می کنند.» این اما تمام آن چیزی نیست که باعث شده زینب نوروزی درست در روزهایی دست به برگزاری یک نمایشگاه اختصاصی بزند که سازمان میراث فرهنگی، نمایشگاه صنایع دستی را به راه انداخته: «حتی اگر جای سوزن دوزی در گالری ها هنوز تثبیت نشده باشد، مطمئنم که جایش در نمایشگاه هایی نیست که شبیه بازار مکاره هستند!» و در توضیح چنین نوع نگاهی می گوید: «واقعیت این است که می خواهند با برگزاری نمایشگاه صنایع دستی امتیاز و اعتبار خود را بالا ببرند. کسی خاطره برخورد این نمایشگاه ها با مهتاب را فراموش نکرده. آمدند از او دعوت کردند برای نمایشگاه و مجبور شد که خودش غرفه اش را با وجود ناتوانی جسمی راه بیاندازد و بعد نمایشگاه که تمام شد بدون تشکر و خسته نباشید فرستادندش به شهرش، بدون هیچ گونه حمایتی! در نهایت هم بر سرش منت گذاشتند که ما تو را معروف کردیم!»
سوزن دوزی در خون ماست
«شان و ارزش سوزن دوزی را هنرمندان و سوزن دوزان واقعی حفظ می کنند اما دلالان هنرمندنما هر کار بی کیفیتِ افغانی دوز را به عنوان کار زن بلوچ در نمایشگاه های خارج از استان می فروشند و متولیان صنایع دستی دست روی دست گداشته اند.» اشاره او، اشاره تلخی است به ماجرای دزدی برخی از طرح های سوزن دوزی توسط دلالان بازار که سرقت هنری طرح «تیتوک بانوران» تنها یک نمونه آن بود. سال گذشته نوروزی که دست رنج سوزن دوزان استان سیستان و بلوچستان را به پایتخت آورده بود، متوجه شد که برخی از متخصص نماها (!) طرح او را کپی کرده اند، طرحی که او و همکارانش در نمایشگاه «دست دوخته های دختران مهتاب» برای زنده کردن آن زحمت طاقت فرسایی کشیده بودند: ««تیتوک بانوران» یعنی «سرمه نوعروسان» و این طرح منحصر به فرد سوزن دوزی بلوچ سالها پیش منسوخ شده بود و برای زنده کردن آن نیاز به مراجعه به تاریخ سوزن دوزی و مشورت گرفتن از سوزن دوزان قدیمی روستا داشت. در نهایت در کارگاهی که در روستای قاسم آباد بمپور داریم، توانستیم این طرح خاص و منحصر به فرد را احیا کنیم اما حیف که عدم ثبت کپی رایت این طرح باعث شد برخی از دلالان آن را جعل کنند.» شاید جعل یک اثر
هنری را بشود با روش های دقیق علمی سنجید و مجرم را به محکمه سپرد اما جعل یک اثر فرهنگی که از دل خاک استان اساطیری سیستان و بلوچستان بیرون آمده، تبعات جدی تری هم دارد، به قول این سوزن دوز:« وقتی که طرحی کپی می شود به
کارگاه های سوزن دوزی در افغانستان رفته و در کمترین زمان ممکن، بازار سوزن دوزی سیستان و بلوچستان پر می شود از طرح های جعلی، بی کیفیت و بدون اصالت. سوزن دوزی بلوچ هنرِ فرهنگی ماست، در خون ماست اما به خاطر عدم رعایت کپی رایت و سودجویی برخی، امروز زنان بلوچ سوزن دوزی را به تن می کنند که نه صنایع دستی این مملکت است و نه نشانی از ایرانی بودن در خود دارد و صرفا کپی بی کیفیتی است که ارزان تر فروخته می شود.»
بیمه، حق سوزن دوزان واقعی است
خواسته های او به عنوان میراث دار هنر مهتاب سوزن دوز، خواسته های مشخصی است که پیش از هر چیز، رنگ و بوی درخواست حمایت قانونی از یک هنرمند را دارد: « اصلی ترین مسئله امروز ما این است که مسئولان ارشد صنایع دستی کشور به طور جدی به مسئله سوزن دوزی بلوچ توجه کنند. در حال حاضر کمترین توقعی که از آن ها دارم این است که از ورود سوزن دوزی های افغانی به داخل بازارچه های فروش صنایع دستی و نمایشگاه های صنایع دستی جلوگیری کنند. این کمترین کاری است که باعث می شود مردم بدانند دولت با هنرمندان این عرصه همراهی دارد و «برند» در مفهوم فرهنگی آن همین طور شکل می گیرد.» او که مشقت برگزاری نمایشگاههای مستقل در تهران را به جان خریده تا این هنر بومی از بین نرود، قدم بعدی حمایت ها را حفظ برندهایی چون «دوچ مهتاب» می داند که کارشان مراقبت از اصیل ترین دست دوزهای زنان این سرزمین است: «نمایشگاه اختصاصی، سختی های خاص خودش را دارد ولی به نظرم ارزش دارد که این سختیها را تحمل کنم و در کنارش با آموزش سوزندوزی به زنان استان تمام تلاشم را برای حفظ سبک و طرح های سوزن دوزی اصیل داشته باشم.» او در شرایطی این سخنان را می گوید که به گفته خودش، حتی
تغییر مدیریت در میراث فرهنگی و معاونت صنایع دستی استان سیستان و بلوچستان تا کنون نتوانسته، تحولی در شرایط سوزن دوزان واقعی این خطه ایجاد کند: «حقیقت تلخ این است که کارشناسان صنایع دستی استان، شناخت درستی از سوزندوزی های مردم این استان ندارند؛ مهتاب در 10 سال آخر عمرش خیلی سختی کشید و هیچ اداره و سازمانی نبود که به درستی به او توجه کند. حتی اگر به یاد داشته باشید، بیمه بازنشستگی مهتاب در سال 1387 به لطف مدیرکل تامین اجتماعی استان و معاونت صنایع دستی تهران برقرار شد در حالی که میراث فرهنگی استان هیچ نقش مثبتی در این روند حمایتی نداشت.» به گفته او، بیمه بازنشستگی، حق سوزندوزان حقیقی استان است اما تا به حال بسیاری از زنان و دختران سوزندوز نتوانسته اند بیمه شوند حال آن که به جای آن ها، افرادی از چنین بیمه هایی بهرهمند شده اند که شاید اصولا در طول عمرشان نخ و سوزن به دست نگرفته باشند!
مسئله کتابخانه و یک درخواست
او در کنار کار آموزش سوزن دوزی در استان و برگزاری نمایشگاه های انفرادی در کشور، یک مسئولیت مهم دیگر هم دارد و آن مسئولیت کتابداری در کتابخانه مهتاب است که دو سال از افتتاح آن می گذرد: «مهتاب در سال 90 زمینی را به انجمن حامی اهدا کرد و در تیرماه 92 کتابخانه مهتاب افتتاح شد که تا امروز بیشتر کودکان و زنان از امکانات آن استفاده می کنند. به نظرم با این که دو سال از عمر این کتابخانه بیشتر نمی گذرد اما تاثیرش را می شود در روستایی چون قاسم آباد به خوبی احساس کرد.» این مسئولیت اما با حادثه دلخراشی که دو ماه پیش برای برادران و همسر برادر زینب اتفاق افتاد حالا دگرگون شده است: «پس از مرگ برادر و همسر برادرم و عارضه جسمی وارد شده به برادر دیگرم، احساس می کنم باید مسئولان نهاد کتابخانه های عمومی کشور کمک کنند تا این کتابخانه توسط اعضای خانواده آن مرحوم اداره شود تا هم از بار مشکلاتی که امروز روی دوشم است کاسته شود و هم زمینه فعالیت اجتماعی و خروج از مشکلات روحی برای آن ها فراهم شود.»
سعید برآبادی: خردادماه امسال، سوزن دوزی های «زینب نوروزی» از دل سرزمین اساطیری سیستان و بلوچستان، راهی تهران شده بودند تا در موزه عروسک های ملل به نمایش درآیند. «گوهر از دست رفته» عنوان سومین نمایشگاه مستقل زنی بود که هم یادآور مهتاب سوزن دوز است و هم پایه گذار آموزش این هنر ناب ایرانی در خطه محروم بلوچستان. فارغ از این ها، عنوان نمایشگاه اخیر زینب نوروزی، کنایه ای به شرایط تلخ سوزن دوزی در جامعه امروز نیز هست؛ هنری که از یک سو مورد کم توجهی مسئولان واقع شده و از سوی دیگر در آماج کپی کاری های بی کیفیت خارجی قرار دارد. اینها بهانه ای است تا با او نه تنها نمایشگاه «گوهر از دست رفته» را مرور کنیم، بلکه دریابیم که چرا این سوزن دوز برجسته کشور نگران حال سوزن دوزی بلوچ است:
نمایشگاه انفرادی به جای نمایشگاه دستوری
در موزه عروسک های ملل، پارچه های سوزن دوزی شده ای به نمایش درآمده بودند که حاصل کارگاه سوزن دوزی زینب هستند، کارگاهی که او در قاسم آباد به راه انداخته تا هم پاسداشتی باشد برای خاطره مهتاب سوزن دوز و هم زمینه اشتغال زایی زنان بلوچ را فراهم کند و از منسوخ شدن یکی از مهمترین صنایع دستی های کشور پیشگیری کند. او می گوید:
«سوزن دوزی یک هنر اصیل و ناب است و فکر می کنم جایش در گالری ها و فضاهای فرهنگی کشور باشد همان طور که هر اثر هنری را در چنین مکان هایی نگه داری می کنند.» این اما تمام آن چیزی نیست که باعث شده زینب نوروزی درست در روزهایی دست به برگزاری یک نمایشگاه اختصاصی بزند که سازمان میراث فرهنگی، نمایشگاه صنایع دستی را به راه انداخته: «حتی اگر جای سوزن دوزی در گالری ها هنوز تثبیت نشده باشد، مطمئنم که جایش در نمایشگاه هایی نیست که شبیه بازار مکاره هستند!» و در توضیح چنین نوع نگاهی می گوید: «واقعیت این است که می خواهند با برگزاری نمایشگاه صنایع دستی امتیاز و اعتبار خود را بالا ببرند. کسی خاطره برخورد این نمایشگاه ها با مهتاب را فراموش نکرده. آمدند از او دعوت کردند برای نمایشگاه و مجبور شد که خودش غرفه اش را با وجود ناتوانی جسمی راه بیاندازد و بعد نمایشگاه که تمام شد بدون تشکر و خسته نباشید فرستادندش به شهرش، بدون هیچ گونه حمایتی! در نهایت هم بر سرش منت گذاشتند که ما تو را معروف کردیم!»
سوزن دوزی در خون ماست
«شان و ارزش سوزن دوزی را هنرمندان و سوزن دوزان واقعی حفظ می کنند اما دلالان هنرمندنما هر کار بی کیفیتِ افغانی دوز را به عنوان کار زن بلوچ در نمایشگاه های خارج از استان می فروشند و متولیان صنایع دستی دست روی دست گداشته اند.» اشاره او، اشاره تلخی است به ماجرای دزدی برخی از طرح های سوزن دوزی توسط دلالان بازار که سرقت هنری طرح «تیتوک بانوران» تنها یک نمونه آن بود. سال گذشته نوروزی که دست رنج سوزن دوزان استان سیستان و بلوچستان را به پایتخت آورده بود، متوجه شد که برخی از متخصص نماها (!) طرح او را کپی کرده اند، طرحی که او و همکارانش در نمایشگاه «دست دوخته های دختران مهتاب» برای زنده کردن آن زحمت طاقت فرسایی کشیده بودند: ««تیتوک بانوران» یعنی «سرمه نوعروسان» و این طرح منحصر به فرد سوزن دوزی بلوچ سالها پیش منسوخ شده بود و برای زنده کردن آن نیاز به مراجعه به تاریخ سوزن دوزی و مشورت گرفتن از سوزن دوزان قدیمی روستا داشت. در نهایت در کارگاهی که در روستای قاسم آباد بمپور داریم، توانستیم این طرح خاص و منحصر به فرد را احیا کنیم اما حیف که عدم ثبت کپی رایت این طرح باعث شد برخی از دلالان آن را جعل کنند.» شاید جعل یک اثر
هنری را بشود با روش های دقیق علمی سنجید و مجرم را به محکمه سپرد اما جعل یک اثر فرهنگی که از دل خاک استان اساطیری سیستان و بلوچستان بیرون آمده، تبعات جدی تری هم دارد، به قول این سوزن دوز:« وقتی که طرحی کپی می شود به
کارگاه های سوزن دوزی در افغانستان رفته و در کمترین زمان ممکن، بازار سوزن دوزی سیستان و بلوچستان پر می شود از طرح های جعلی، بی کیفیت و بدون اصالت. سوزن دوزی بلوچ هنرِ فرهنگی ماست، در خون ماست اما به خاطر عدم رعایت کپی رایت و سودجویی برخی، امروز زنان بلوچ سوزن دوزی را به تن می کنند که نه صنایع دستی این مملکت است و نه نشانی از ایرانی بودن در خود دارد و صرفا کپی بی کیفیتی است که ارزان تر فروخته می شود.»
بیمه، حق سوزن دوزان واقعی است
خواسته های او به عنوان میراث دار هنر مهتاب سوزن دوز، خواسته های مشخصی است که پیش از هر چیز، رنگ و بوی درخواست حمایت قانونی از یک هنرمند را دارد: « اصلی ترین مسئله امروز ما این است که مسئولان ارشد صنایع دستی کشور به طور جدی به مسئله سوزن دوزی بلوچ توجه کنند. در حال حاضر کمترین توقعی که از آن ها دارم این است که از ورود سوزن دوزی های افغانی به داخل بازارچه های فروش صنایع دستی و نمایشگاه های صنایع دستی جلوگیری کنند. این کمترین کاری است که باعث می شود مردم بدانند دولت با هنرمندان این عرصه همراهی دارد و «برند» در مفهوم فرهنگی آن همین طور شکل می گیرد.» او که مشقت برگزاری نمایشگاههای مستقل در تهران را به جان خریده تا این هنر بومی از بین نرود، قدم بعدی حمایت ها را حفظ برندهایی چون «دوچ مهتاب» می داند که کارشان مراقبت از اصیل ترین دست دوزهای زنان این سرزمین است: «نمایشگاه اختصاصی، سختی های خاص خودش را دارد ولی به نظرم ارزش دارد که این سختیها را تحمل کنم و در کنارش با آموزش سوزندوزی به زنان استان تمام تلاشم را برای حفظ سبک و طرح های سوزن دوزی اصیل داشته باشم.» او در شرایطی این سخنان را می گوید که به گفته خودش، حتی
تغییر مدیریت در میراث فرهنگی و معاونت صنایع دستی استان سیستان و بلوچستان تا کنون نتوانسته، تحولی در شرایط سوزن دوزان واقعی این خطه ایجاد کند: «حقیقت تلخ این است که کارشناسان صنایع دستی استان، شناخت درستی از سوزندوزی های مردم این استان ندارند؛ مهتاب در 10 سال آخر عمرش خیلی سختی کشید و هیچ اداره و سازمانی نبود که به درستی به او توجه کند. حتی اگر به یاد داشته باشید، بیمه بازنشستگی مهتاب در سال 1387 به لطف مدیرکل تامین اجتماعی استان و معاونت صنایع دستی تهران برقرار شد در حالی که میراث فرهنگی استان هیچ نقش مثبتی در این روند حمایتی نداشت.» به گفته او، بیمه بازنشستگی، حق سوزندوزان حقیقی استان است اما تا به حال بسیاری از زنان و دختران سوزندوز نتوانسته اند بیمه شوند حال آن که به جای آن ها، افرادی از چنین بیمه هایی بهرهمند شده اند که شاید اصولا در طول عمرشان نخ و سوزن به دست نگرفته باشند!
مسئله کتابخانه و یک درخواست
او در کنار کار آموزش سوزن دوزی در استان و برگزاری نمایشگاه های انفرادی در کشور، یک مسئولیت مهم دیگر هم دارد و آن مسئولیت کتابداری در کتابخانه مهتاب است که دو سال از افتتاح آن می گذرد: «مهتاب در سال 90 زمینی را به انجمن حامی اهدا کرد و در تیرماه 92 کتابخانه مهتاب افتتاح شد که تا امروز بیشتر کودکان و زنان از امکانات آن استفاده می کنند. به نظرم با این که دو سال از عمر این کتابخانه بیشتر نمی گذرد اما تاثیرش را می شود در روستایی چون قاسم آباد به خوبی احساس کرد.» این مسئولیت اما با حادثه دلخراشی که دو ماه پیش برای برادران و همسر برادر زینب اتفاق افتاد حالا دگرگون شده است: «پس از مرگ برادر و همسر برادرم و عارضه جسمی وارد شده به برادر دیگرم، احساس می کنم باید مسئولان نهاد کتابخانه های عمومی کشور کمک کنند تا این کتابخانه توسط اعضای خانواده آن مرحوم اداره شود تا هم از بار مشکلاتی که امروز روی دوشم است کاسته شود و هم زمینه فعالیت اجتماعی و خروج از مشکلات روحی برای آن ها فراهم شود.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.