مستند خودبیانگر
مستند خودبیانگر
فاشگویی دغدغههای درونی
محمد غازی- فرشاد فداییان از معدود مستندسازان صاحب سبک ایران است و این سبکمندی از همان کار نخست او (سنگ، مادر خاموش 1369) تا به امروز بهوضوح قابل مشاهده است. بینش موجود در آثار او بر چند قاعده استوار است: استفاده کمتر از شخصیتهای پیچیده و تمامعیار، به بیان دیگر، انسانها نوعا ابژههایی همتراز با سایر اشیایی هستند که فداییان آنها را بر میگزیند و درون تداعیها و الگوهای خود میچیند. او بهدنبال نسبتها و مناسبات است. چیزها در ارتباط با چیزهای دیگر تعریف میشوند. در انتخاب نماها و تدوین، «همجواری» این چیزها از خود آنها اهمیت بیشتری پیدا میکنند. بهعنوان مثال، مستند «در مدرسه سید قلیچ ایشان» درباره یک مدرسه قدیمی علوم مذهبی در ترکمنصحرا و مناسکی که در این مدرسه جریان دارد ساخته شده. اما قرار نیست هیچکدام از دانشآموزان مدرسه سید قلیچایشان را بشناسیم، ولی ازکشف تاثیر متقابل فضا و انسان، سرشار از لذت میشویم. این فضا گاه معماری ساختمان مدرسه و گاه طبیعت منطقه است. حتی در مستند صنعتی «دام» که به سفارش یک کارخانه توربافی ساخته شده، همواره شاهد کشف نسبتهای تور صیادی با سایر چیزها هستیم. در جایی از فیلم
نسبت تور با صیادان، در جای دیگر تور با کارگران کارخانه، با زنی که در کارخانه مشغول کار است. نمونههایی از ایندست، بهوفور درآثار او که اکنون متجاوز از 60 فیلم مستند کوتاه، نیمهبلند و بلند است یافت میشود. فداییان افقهای تازهای از شناخت را بهجای انتقال صریح و سرراست اطلاعات به روی ما میگشاید. فیلمهای او کمتر به سنت مستند بازنمایی جهان تاریخی وابستهاند و اگرچه از جهان تاریخی بهعنوان مواد خام بهره میگیرند اما این مواد را به شیوههایی متمایز، دگرگون میسازند. تمامی این آثار به ما میگویند که چگونه دیدگاه و لحن شخصی فیلمساز به تکهپارههای جهان تاریخی انسجامی فرمال، زیباییشناسانه و منحصربهفرد میدهد.اما آنچه کمتر در بررسی آثار فرشاد فداییان و دیدگاه شخصی او بدان پرداخته شده ویژگیهای خودبیانگرانه این آثار است. «خودبیانگری» (Self-assertion) در فیلم مستند، چندیست مورد توجه فیلمسازان و منتقدان سینمای مستند قرار گرفته است. برخی نظریهپردازان مستند از این ویژگی تحت عنوان «self interrogation» نام میبرند که به نوعی استنطاق شخصی اشاره دارد. در فیلمهای حاوی ویژگیهای خودبیانگر، بهنوعی شاهد برونریزی
دغدغههای شخصی و درونی فیلمساز در مواجهه با موضوعات هستیم. درونینگریای که عموما ریشه در ناخودآگاه او دارند. در حقیقت، فیلمساز با ساخت یک اثر خودبیانگر دست به فاشگویی در مورد خود میزند و گاهی این فاشگویی تا سرحد خوددرمانی او پیش میرود. گاهی این شیوه منجر به ساخت یک فیلم خودچهرهنگار میشود و آشکارا به مواجه مستقیم فیلمساز با جهان پیرامون میپردازد. اما در بسیاری موارد بدون حضور فیزیکی فیلمساز و در لایههای عمیقتر فیلم حضور روانی فیلمساز به چشم میخورد. صرف نظر از اینکه این ویژگی در فیلمهای فرشاد فداییان تا چه حد آگاهانه به کار گرفته میشود، با مرور آثار مستند پر شمار او از سال 67 تاکنون و با در نظرگرفتن زمان تولید، سطوح قابل ملاحظهای از خودبیانگری در این آثار قابل تشخیص است. نکته قابل تامل در آثار اخیر او تاثیر چشمگیر زندگی شخصی و مسائل روانی او در این آثار است. در فیلم «من و یک نوبت صیادی»، فداییان آشکارا «خود» فیلمسازش را در مواجهه با تعدادی صیاد که در ساحل دریای خزر مشغول به کار هستند به تصویر میکشد. در این فیلم نسبتهای فیلمساز با جهان پیرامون در لایههای اولیه فیلم نیز قابل مشاهده است. در
چند پلان از این فیلم، ما خود فیلمساز را حین فیلمبرداری و در تلاش برای ثبت واقعیت از زوایای مختلف میبینیم. اما با بررسی دقیقتر فیلمهای اخیر فرشاد فداییان به وجوه دیگری از خودبیانگری در لایههای عمیقتر این آثار پی میبریم.توجه به دو مقوله «مرگ» و «زن» در آثار اخیر فداییان حضوری معنادار دارد. فیلمساز با تاکید مضاعف بر روی «غیاب» یک چیز، هوشمندانه و زیرکانه ما را به فکر وامیدارد. «عزت اگر به قهوهخانه نیاید» حکایت قهوهخانهدار و مشتریان کهنسال قهوهخانهایست که مرگ را در یک قدمی خود احساس میکنند، در تمام مدت فیلم موضوع مرگ و غیاب یک چیز، منطق عنصر پیشبرنده فیلم است. صندلی خالی و نبود عزت بارها تصویر میشود. «داسهای اوساجلیل» زندگی مردیست که همسر خود را از دست داده و با رویای مرگ دستوپنجه نرم میکند، او حتی وقتی به خواب میرود، در رویایش داستان مرگ عزت (دوست قدیمیاش) را میبیند. بخش قابل توجهی از فیلم در خانه اوساجلیل در غیاب همسرش میگذرد و در انتهای فیلم از ماجرای مرگ همسرش و عکس او روی طاقچه اتاق پرده برمیدارد. در «خانهای که پسرش را در شهر گم کرده» زنی روستایی را میبینیم که فرزندش به شهر
رفته و اثری از او نیست و فضای فیلم سراسر به فضای روانی این زن شبیه است. فضایی ناآرام و عصبی که تحت تاثیر غیاب فرزندش بهوجود آمده است. «گیسو» زن نابیناییست که در کلبهای در تالش زندگی میکند، این فیلمها در فاصله سالهای 1389 تا 1391 ساخته شده، سالهایی که خود فیلمساز در زندگی شخصی، با این دو مقو له مواجه بوده. بهنظر میرسد فداییان در لایههای زیرین این آثار در تلاش برای بیان «خود» است، بیانی که میتواند به یک برونریزی تمامعیار بدل شود.
مستند خودبیانگر
فاشگویی دغدغههای درونی
محمد غازی- فرشاد فداییان از معدود مستندسازان صاحب سبک ایران است و این سبکمندی از همان کار نخست او (سنگ، مادر خاموش 1369) تا به امروز بهوضوح قابل مشاهده است. بینش موجود در آثار او بر چند قاعده استوار است: استفاده کمتر از شخصیتهای پیچیده و تمامعیار، به بیان دیگر، انسانها نوعا ابژههایی همتراز با سایر اشیایی هستند که فداییان آنها را بر میگزیند و درون تداعیها و الگوهای خود میچیند. او بهدنبال نسبتها و مناسبات است. چیزها در ارتباط با چیزهای دیگر تعریف میشوند. در انتخاب نماها و تدوین، «همجواری» این چیزها از خود آنها اهمیت بیشتری پیدا میکنند. بهعنوان مثال، مستند «در مدرسه سید قلیچ ایشان» درباره یک مدرسه قدیمی علوم مذهبی در ترکمنصحرا و مناسکی که در این مدرسه جریان دارد ساخته شده. اما قرار نیست هیچکدام از دانشآموزان مدرسه سید قلیچایشان را بشناسیم، ولی ازکشف تاثیر متقابل فضا و انسان، سرشار از لذت میشویم. این فضا گاه معماری ساختمان مدرسه و گاه طبیعت منطقه است. حتی در مستند صنعتی «دام» که به سفارش یک کارخانه توربافی ساخته شده، همواره شاهد کشف نسبتهای تور صیادی با سایر چیزها هستیم. در جایی از فیلم
نسبت تور با صیادان، در جای دیگر تور با کارگران کارخانه، با زنی که در کارخانه مشغول کار است. نمونههایی از ایندست، بهوفور درآثار او که اکنون متجاوز از 60 فیلم مستند کوتاه، نیمهبلند و بلند است یافت میشود. فداییان افقهای تازهای از شناخت را بهجای انتقال صریح و سرراست اطلاعات به روی ما میگشاید. فیلمهای او کمتر به سنت مستند بازنمایی جهان تاریخی وابستهاند و اگرچه از جهان تاریخی بهعنوان مواد خام بهره میگیرند اما این مواد را به شیوههایی متمایز، دگرگون میسازند. تمامی این آثار به ما میگویند که چگونه دیدگاه و لحن شخصی فیلمساز به تکهپارههای جهان تاریخی انسجامی فرمال، زیباییشناسانه و منحصربهفرد میدهد.اما آنچه کمتر در بررسی آثار فرشاد فداییان و دیدگاه شخصی او بدان پرداخته شده ویژگیهای خودبیانگرانه این آثار است. «خودبیانگری» (Self-assertion) در فیلم مستند، چندیست مورد توجه فیلمسازان و منتقدان سینمای مستند قرار گرفته است. برخی نظریهپردازان مستند از این ویژگی تحت عنوان «self interrogation» نام میبرند که به نوعی استنطاق شخصی اشاره دارد. در فیلمهای حاوی ویژگیهای خودبیانگر، بهنوعی شاهد برونریزی
دغدغههای شخصی و درونی فیلمساز در مواجهه با موضوعات هستیم. درونینگریای که عموما ریشه در ناخودآگاه او دارند. در حقیقت، فیلمساز با ساخت یک اثر خودبیانگر دست به فاشگویی در مورد خود میزند و گاهی این فاشگویی تا سرحد خوددرمانی او پیش میرود. گاهی این شیوه منجر به ساخت یک فیلم خودچهرهنگار میشود و آشکارا به مواجه مستقیم فیلمساز با جهان پیرامون میپردازد. اما در بسیاری موارد بدون حضور فیزیکی فیلمساز و در لایههای عمیقتر فیلم حضور روانی فیلمساز به چشم میخورد. صرف نظر از اینکه این ویژگی در فیلمهای فرشاد فداییان تا چه حد آگاهانه به کار گرفته میشود، با مرور آثار مستند پر شمار او از سال 67 تاکنون و با در نظرگرفتن زمان تولید، سطوح قابل ملاحظهای از خودبیانگری در این آثار قابل تشخیص است. نکته قابل تامل در آثار اخیر او تاثیر چشمگیر زندگی شخصی و مسائل روانی او در این آثار است. در فیلم «من و یک نوبت صیادی»، فداییان آشکارا «خود» فیلمسازش را در مواجهه با تعدادی صیاد که در ساحل دریای خزر مشغول به کار هستند به تصویر میکشد. در این فیلم نسبتهای فیلمساز با جهان پیرامون در لایههای اولیه فیلم نیز قابل مشاهده است. در
چند پلان از این فیلم، ما خود فیلمساز را حین فیلمبرداری و در تلاش برای ثبت واقعیت از زوایای مختلف میبینیم. اما با بررسی دقیقتر فیلمهای اخیر فرشاد فداییان به وجوه دیگری از خودبیانگری در لایههای عمیقتر این آثار پی میبریم.توجه به دو مقوله «مرگ» و «زن» در آثار اخیر فداییان حضوری معنادار دارد. فیلمساز با تاکید مضاعف بر روی «غیاب» یک چیز، هوشمندانه و زیرکانه ما را به فکر وامیدارد. «عزت اگر به قهوهخانه نیاید» حکایت قهوهخانهدار و مشتریان کهنسال قهوهخانهایست که مرگ را در یک قدمی خود احساس میکنند، در تمام مدت فیلم موضوع مرگ و غیاب یک چیز، منطق عنصر پیشبرنده فیلم است. صندلی خالی و نبود عزت بارها تصویر میشود. «داسهای اوساجلیل» زندگی مردیست که همسر خود را از دست داده و با رویای مرگ دستوپنجه نرم میکند، او حتی وقتی به خواب میرود، در رویایش داستان مرگ عزت (دوست قدیمیاش) را میبیند. بخش قابل توجهی از فیلم در خانه اوساجلیل در غیاب همسرش میگذرد و در انتهای فیلم از ماجرای مرگ همسرش و عکس او روی طاقچه اتاق پرده برمیدارد. در «خانهای که پسرش را در شهر گم کرده» زنی روستایی را میبینیم که فرزندش به شهر
رفته و اثری از او نیست و فضای فیلم سراسر به فضای روانی این زن شبیه است. فضایی ناآرام و عصبی که تحت تاثیر غیاب فرزندش بهوجود آمده است. «گیسو» زن نابیناییست که در کلبهای در تالش زندگی میکند، این فیلمها در فاصله سالهای 1389 تا 1391 ساخته شده، سالهایی که خود فیلمساز در زندگی شخصی، با این دو مقو له مواجه بوده. بهنظر میرسد فداییان در لایههای زیرین این آثار در تلاش برای بیان «خود» است، بیانی که میتواند به یک برونریزی تمامعیار بدل شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.