مرگی که بذر زندگی میپاشد
علیرضا ارواحی
هر اثر هنری میتواند به نشانههایی معنا بدهد یا ندهد (به باور «پیرس»، این معنادهی عاملی در جهت اندیشیدن شناخته میشود)، این امر به میل انسان برای معناسازی برمیگردد. «انسان مهمتر از هر چیز، موجودی معناساز (Homo-Significans) است. ما معنا را از طریق تولید و تفسیر «نشانهها» به وجود میآوریم. [...] اما این چیزها ذاتا معنیدار نیستند و فقط وقتی که معنایی به آنها منصوب کنیم تبدیل به نشانه میشوند.» (چندلر، 14)
در این راستا، میتوان مطرح کرد که آیا قصد انسان برای تفسیر هر چیز آن را در جایگاه نشانه قرار میدهد؟ برای مثال، مرگ میتواند بهعنوان یک نشانه شناخته شود؟ اگر انسان قصد کند تا برای مرگ معنایی بسازد کافی است؟ آیا مرگ همان نشانهای نیست که همواره از معنا میگریزد؟
عدهای در این تلاشاند تا برای مرگ به مانند هر نشانه معنایی بیابند و آن را در یک حیطه معنایی و مفهومی قرار دهند، عدهای دیگر بر این باورند که مرگ از نشانهشدن میگریزد و پرسشی است که برای آن پاسخی نمیتوان داشت و خود پاسخ هر پرسشی است. اندکی نیز مرگ را تنها نشانهای میشمارند که همواره معنایی نمیتوان برای آن داشت، این افراد استثنایی در پیوند میان نشانه و معنا متصور میشوند و مرگ را بهعنوان نشانهای معناگریز میشناسند.
فیلمهای «فرشاد فداییان» از آن دستهای است که نشانه مرگ در آن از معنامندی میگریزد. با وجود پرداخت بسیار این فیلمها به مرگ، نمیتوان معنای مشخصی برای آنان «تعیین» کرد و فقط میتوان گامی در جهت «تحدید» این معنا برداشت. تحدید مرگ از طریق شناخت امر دیگری امکانپذیر میشود، این اشاره به امر دیگر نه برای تعیین معنا بلکه در جهت حدود این معنا است. بهعبارتی، نشانه مرگ را با تحدیدِ معنا میتوان قراری داد. این نشانه در فیلمهای «فرشاد فداییان»، اسب سرکشی است که با تعیین حدود میتوان آن را مهار کرد. در بسیاری از این فیلمها خرامان خرامان جولان میدهد و برای هر اسبسواری وسوسه فراهمآوردن زین را ایجاد میکند.
مستندهایی که میتوان در رابطه با «مرگ» از این فیلمساز نام برد: «سنگ، مادر خاموش»، «دام»، فیلم- موسیقی «شهرزاد»، «یموت، یک خانه، یک ایل»، «خانه در خانه»، «داسهای اوساجلیل»، «داریوش و بانو»، «آخرین بازمانده: شهربانو»، انگشتهای پای چپ»، «عزت اگر به قهوهخانه نیاید»، «نجار، پسرِ عطار»، «من و یک نوبت صیادی»، «خانهای که پسرش را در شهر گم کرده»، «آسبادهای نشتیفان، کنار قبرستان» و «بچهقصاب، قصاب، گوسفندان و کبوتران».
برای مثال، فیلمِ «سنگ، مادر خاموش» با نمایی از سنگ قبر به پایان میرسد؛ بلندترین پلان این فیلمها به «یموت، یک خانه، یک ایل» مربوط است که قبرستان نشان داده میشود؛ در مستند «داسهای اوساجلیل»، اوساجلیل خواب مرگ میبیند؛ همچنین گفتگوهای «عزت اگر به قهوهخانه نیاید» نیز پیرامون شوخی با مرگ است و در «انگشتهای پای چپ» فیلم با بیان خبر مرگ به پایان میرسد.
تحدید معنای این نشانهها در ارتباط با یکدیگر مشخص میشود و این ارتباط و پیوند، نظام رمزگانی را ایجاد میکند که در بستر این نظام میتوان نشانه مرگ را حدگذاری معنایی کرد. بهعبارت دیگر، رمزگان چارچوبی را میسازند که در آن نشانهها حدود معنای خود را مییابند و چیزی که در قلمرو این رمزگان قرار نگیرد بهعنوان نشانه شناخته نمیشود. با توجه به شناخت تناسبات شکلگرفته حدود معنای مرگ در فیلمهای «فرشاد فداییان» آشکار میشود.
با در نظرگرفتن این فیلمها مرگ همچون نشانه به واقعیتی اشاره میکند و آن تلاش برای زیستن است، «مرگ» اقتدار سوژههای این فیلمها است، مرگی که بذر زندگی را در فیلم میپاشد و گویی سوژهها با «نه-مرگی» دستوپنجه نرم میکنند. اهمیتیافتن مرگ و مرگاندیشی لزوماً به معنای فراموشکردن زندگی نیست، بسی هنرمندان و آثاری که با این نگاه، جامه زیستن را همیشه بر تن داشتهاند. در این نگاه مواجه بیواسطه با امور نقش مییابد، مواجه و اندیشیدن به مرگ به حذف واسطهها میانجامد، واسطههایی که مانعی در راه ادراک امور شناخته میشوند و آگاهی را به محاق میبرد، اینگونه است که زندگی در سراسر فیلمها رنگ میگیرد و زیستن جاری و ساری میشود.
برای مثال در فیلم «بچهقصاب، قصاب، ....»، پدر و پسری را روایت میکند که به کشتارگاه میروند تا گوسفندانی را برای قصابی خریداری کنند. در این فیلم، مرگ حیوانات در راستای زندگی برای انسان اهمیت مییابد. همچنین در «من و یک نوبت صیادی» نیز ماهیان برای انسانها صید میشوند و در پلانی که ماهیان صیدهشده به کنار ساحل آورده میشوند تاکیدی بر این امر میکند. پلان تاثیرگذاری نیز در «بچه قصاب، قصاب، ...» دیده میشود و آن زمانی است که گوسفندان در مسیری قرار میگیرند و آماده برای مرگ میشوند. انسان طبیعت را در کنار حیوانات نیز برای خود قربانی میکند، درخت در «نجار، پسر عطار» و سنگ در «سنگ، مادر خاموش» از میان میروند تا برای انسانی بقایی به ارمغان بیاورند. «سنگ، مادرِ خاموش»، فیلمی در رثای طبیعت و سنگ است و سنگ قربانیِ تمایلات زندگی انسانی میشود. انسانی که خود در دام مرگ اسیر میشود، در پایانِ این فیلم اشاره به مرگ یک انسان میشود. مکالمه مرگ و زندگی در فیلم «انگشتهای پای چپ» به خوبی آشکار است، سوژه این فیلم با وجود ناتوانیهای جسمانیاش، رقصان در تکاپو است، در پایان این فیلم به مرگ پدر این سوژه اشاره میشود و به
مانند «سنگ، مادر خاموش» با خبر مرگ پایان مییابد.
درونمایه اصلی بسیاری از فیلمها، گفتگوی مرگ و زندگی است و رفتار سوژهها نمودهایی از زندگیاند که در نهایت به کام مرگ مینشیند، تمام تلاشها برای زندگیِ خفته در دام مرگ است. سوژه در این رابطه نقش مهمی را دارد که «مرگاندیشی» که ناشی از تقرّر عاطف به مرگ وی است اهمیت مییابد و آگاهی اصلی برای این اندیشه «رو به مرگهستن» است و در آستانه مرگ، آگاهی به زندگی بهدست میآید.
منابع
1- چندلر، مبانی نشانهشناسی، مهدی پارسا، انتشارات سوره مهر، چاپ دوم، 7831
هر اثر هنری میتواند به نشانههایی معنا بدهد یا ندهد (به باور «پیرس»، این معنادهی عاملی در جهت اندیشیدن شناخته میشود)، این امر به میل انسان برای معناسازی برمیگردد. «انسان مهمتر از هر چیز، موجودی معناساز (Homo-Significans) است. ما معنا را از طریق تولید و تفسیر «نشانهها» به وجود میآوریم. [...] اما این چیزها ذاتا معنیدار نیستند و فقط وقتی که معنایی به آنها منصوب کنیم تبدیل به نشانه میشوند.» (چندلر، 14)
در این راستا، میتوان مطرح کرد که آیا قصد انسان برای تفسیر هر چیز آن را در جایگاه نشانه قرار میدهد؟ برای مثال، مرگ میتواند بهعنوان یک نشانه شناخته شود؟ اگر انسان قصد کند تا برای مرگ معنایی بسازد کافی است؟ آیا مرگ همان نشانهای نیست که همواره از معنا میگریزد؟
عدهای در این تلاشاند تا برای مرگ به مانند هر نشانه معنایی بیابند و آن را در یک حیطه معنایی و مفهومی قرار دهند، عدهای دیگر بر این باورند که مرگ از نشانهشدن میگریزد و پرسشی است که برای آن پاسخی نمیتوان داشت و خود پاسخ هر پرسشی است. اندکی نیز مرگ را تنها نشانهای میشمارند که همواره معنایی نمیتوان برای آن داشت، این افراد استثنایی در پیوند میان نشانه و معنا متصور میشوند و مرگ را بهعنوان نشانهای معناگریز میشناسند.
فیلمهای «فرشاد فداییان» از آن دستهای است که نشانه مرگ در آن از معنامندی میگریزد. با وجود پرداخت بسیار این فیلمها به مرگ، نمیتوان معنای مشخصی برای آنان «تعیین» کرد و فقط میتوان گامی در جهت «تحدید» این معنا برداشت. تحدید مرگ از طریق شناخت امر دیگری امکانپذیر میشود، این اشاره به امر دیگر نه برای تعیین معنا بلکه در جهت حدود این معنا است. بهعبارتی، نشانه مرگ را با تحدیدِ معنا میتوان قراری داد. این نشانه در فیلمهای «فرشاد فداییان»، اسب سرکشی است که با تعیین حدود میتوان آن را مهار کرد. در بسیاری از این فیلمها خرامان خرامان جولان میدهد و برای هر اسبسواری وسوسه فراهمآوردن زین را ایجاد میکند.
مستندهایی که میتوان در رابطه با «مرگ» از این فیلمساز نام برد: «سنگ، مادر خاموش»، «دام»، فیلم- موسیقی «شهرزاد»، «یموت، یک خانه، یک ایل»، «خانه در خانه»، «داسهای اوساجلیل»، «داریوش و بانو»، «آخرین بازمانده: شهربانو»، انگشتهای پای چپ»، «عزت اگر به قهوهخانه نیاید»، «نجار، پسرِ عطار»، «من و یک نوبت صیادی»، «خانهای که پسرش را در شهر گم کرده»، «آسبادهای نشتیفان، کنار قبرستان» و «بچهقصاب، قصاب، گوسفندان و کبوتران».
برای مثال، فیلمِ «سنگ، مادر خاموش» با نمایی از سنگ قبر به پایان میرسد؛ بلندترین پلان این فیلمها به «یموت، یک خانه، یک ایل» مربوط است که قبرستان نشان داده میشود؛ در مستند «داسهای اوساجلیل»، اوساجلیل خواب مرگ میبیند؛ همچنین گفتگوهای «عزت اگر به قهوهخانه نیاید» نیز پیرامون شوخی با مرگ است و در «انگشتهای پای چپ» فیلم با بیان خبر مرگ به پایان میرسد.
تحدید معنای این نشانهها در ارتباط با یکدیگر مشخص میشود و این ارتباط و پیوند، نظام رمزگانی را ایجاد میکند که در بستر این نظام میتوان نشانه مرگ را حدگذاری معنایی کرد. بهعبارت دیگر، رمزگان چارچوبی را میسازند که در آن نشانهها حدود معنای خود را مییابند و چیزی که در قلمرو این رمزگان قرار نگیرد بهعنوان نشانه شناخته نمیشود. با توجه به شناخت تناسبات شکلگرفته حدود معنای مرگ در فیلمهای «فرشاد فداییان» آشکار میشود.
با در نظرگرفتن این فیلمها مرگ همچون نشانه به واقعیتی اشاره میکند و آن تلاش برای زیستن است، «مرگ» اقتدار سوژههای این فیلمها است، مرگی که بذر زندگی را در فیلم میپاشد و گویی سوژهها با «نه-مرگی» دستوپنجه نرم میکنند. اهمیتیافتن مرگ و مرگاندیشی لزوماً به معنای فراموشکردن زندگی نیست، بسی هنرمندان و آثاری که با این نگاه، جامه زیستن را همیشه بر تن داشتهاند. در این نگاه مواجه بیواسطه با امور نقش مییابد، مواجه و اندیشیدن به مرگ به حذف واسطهها میانجامد، واسطههایی که مانعی در راه ادراک امور شناخته میشوند و آگاهی را به محاق میبرد، اینگونه است که زندگی در سراسر فیلمها رنگ میگیرد و زیستن جاری و ساری میشود.
برای مثال در فیلم «بچهقصاب، قصاب، ....»، پدر و پسری را روایت میکند که به کشتارگاه میروند تا گوسفندانی را برای قصابی خریداری کنند. در این فیلم، مرگ حیوانات در راستای زندگی برای انسان اهمیت مییابد. همچنین در «من و یک نوبت صیادی» نیز ماهیان برای انسانها صید میشوند و در پلانی که ماهیان صیدهشده به کنار ساحل آورده میشوند تاکیدی بر این امر میکند. پلان تاثیرگذاری نیز در «بچه قصاب، قصاب، ...» دیده میشود و آن زمانی است که گوسفندان در مسیری قرار میگیرند و آماده برای مرگ میشوند. انسان طبیعت را در کنار حیوانات نیز برای خود قربانی میکند، درخت در «نجار، پسر عطار» و سنگ در «سنگ، مادر خاموش» از میان میروند تا برای انسانی بقایی به ارمغان بیاورند. «سنگ، مادرِ خاموش»، فیلمی در رثای طبیعت و سنگ است و سنگ قربانیِ تمایلات زندگی انسانی میشود. انسانی که خود در دام مرگ اسیر میشود، در پایانِ این فیلم اشاره به مرگ یک انسان میشود. مکالمه مرگ و زندگی در فیلم «انگشتهای پای چپ» به خوبی آشکار است، سوژه این فیلم با وجود ناتوانیهای جسمانیاش، رقصان در تکاپو است، در پایان این فیلم به مرگ پدر این سوژه اشاره میشود و به
مانند «سنگ، مادر خاموش» با خبر مرگ پایان مییابد.
درونمایه اصلی بسیاری از فیلمها، گفتگوی مرگ و زندگی است و رفتار سوژهها نمودهایی از زندگیاند که در نهایت به کام مرگ مینشیند، تمام تلاشها برای زندگیِ خفته در دام مرگ است. سوژه در این رابطه نقش مهمی را دارد که «مرگاندیشی» که ناشی از تقرّر عاطف به مرگ وی است اهمیت مییابد و آگاهی اصلی برای این اندیشه «رو به مرگهستن» است و در آستانه مرگ، آگاهی به زندگی بهدست میآید.
منابع
1- چندلر، مبانی نشانهشناسی، مهدی پارسا، انتشارات سوره مهر، چاپ دوم، 7831
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.