|

اصفهان، بهشت مستندسازان

شهره سجادیه

اصفهان نسبت به دیگر شهرهای ايران وجه متمایز و منحصر به‌فرد دارد. اين شهر ذخیره‌ای از ارزش‌های فرهنگی و اجتماعی است که سال‌ها در ذهنیت ایرانیان حک شده. قدرت سياسی اصفهان در دهه‌های گذشته، رو به فرود گذاشته و از سيصد سال پيش بدين‌سو ديگر پايتخت ايران شمرده نمی‌شود. به‌گونه‌ای که اکنون تهران از نظر سياسی جلوتر از آن است، تبريز از لحاظ تجاری بر آن برتری دارد، شيراز از حيث شعر و ادب از آن مشهورتر است و مشهد و قم از ديدگاه دينی نام‌آوری بيشتری از اصفهان دارند، جمعيت اصفهان نيز چندان بيشتر از ديگر شهرهای ايران نيست با همه اين احوال، هيچ شهری به اندازه اصفهان تا به حال نتوانسته ذهنیت هم‌وطن‌هایش را تحت تاثیر، نام و آوازه خود قرار دهد.
موقعيت جغرافيايي اصفهان در کنار رودخانه زاينده‌رود موجب شده تا اين شهر از مراکز تمدن بشري باشد. سفالينه‌هاي يافت‌شده در حوالي پل شهرستان، وجود قلعه سارويه و کتابخانه آن و آتشگاه ماربين، حکايت از اهميت فرهنگي، مذهبی و سیاسی اصفهان پيش از اسلام دارد.
اهميت اصفهان در تاريخ ايران به‌حدي است که در سه دوره تاريخي آل‌بويه، سلجوقيان و صفويان به‌عنوان کانون سياسي و فرهنگي و تمدني ايران و در ايام صفويان به شکل يک شهر جهاني درآمد و محل رفت‌وآمد نمايندگان سياسي دولت‌هاي آسيايي و اروپايي شد.
آثار معماری موجود در اصفهان چه از دوره پیش و چه بعد از اسلام این شهر را به پایگاهی از هنر ایرانی مبدل ساخته. وجود قلعه سارويه، آتشگاه مسجد جامع و سردر مسجد جورجير (حکيم کنوني)، مناره مسجدعلي، مناره چهل‌دختران، ساربان، گز، زيار، سين و محراب گچبري الجايتو، منارجنبان، مقبره پيربکران، مسجد جامع اشترجان، مقبره بابارکن‌الدين، مدرسه اماميه، مقبره باباقاسم، تالار تيموري، سردر خانقاه نصرآباد، سردر کاشيکاري‌شده مسجد درب امام، ميدان نقش‌جهان، عمارت عالي‌قاپو، مسجد شيخ‌لطف‌الله، مسجد جامع عباسي با استحکام و زيبايي و فنون معماري محيرالعقول و نبوغ فکري معماران آن، پل خواجو و سي‌وسه پل، عمارت چهلستون، مدرسه چهارباغ، مسجد رحيم‌خان (مدرس)، مسجد رکن‌الملک و ده‌ها اثر تاريخي ديگر حکايت از آن دارد که اصفهان نگين انگشتري و کلکسيون تمام عيار معماري اسلامي است.
اصفهان از ديرباز خاستگاه عالمان و انديشمنداني بوده که در تاريخ دانش‎‌هاي گوناگون، فرهنگ و معارف بشري تأثير به‌سزايي داشته‌اند، ولي وجوه علمي اصفهان از قرن سوم هجري اهمیت یافت، به‌گونه‌اي که دانشمندان، عالمان و هنرمندان بسياري از قرن سوم هجري در جنبش علمي در اصفهان ظهور کردند که از جمله آنان سعيدبن‌جبير، ابن‌رسته، يعقوبي، حمزه اصفهاني، ابوالفرج اصفهاني، قتيبه‌بن‌مهران آزاداني، علي به سهل، طبراني محدث، صاحب‌بن‌عباد، ابوعلي‌سينا، ابوالفضل‌بن‌عميد، ابونعيم اصفهاني، ابومسعود رازي، حافظ ابوالشيخ‌بن‌حيان انصاري، جمال‌الدين عبدالرزاق، شرف‌الدين شفروه، استاد علي معمار، صادق بيگ‌افشار، رضا عباسي، عليرضا عباسي، ملا عبدالباقي تبريزي، حکيم شفايي، طالباي اصفهاني، شکيبي اصفهاني، سرمدي اصفهاني، لطفعلي آذربيگ بيگدلي، آقا حسين و آقا جمال خوانساري، ميرزا رفيعاي نایيني، ملا محمدتقي و ملا محمدباقر مجلسي بودند.
اگر چه پس از حمله افغان‌ها، اصفهان گرفتار فتنه وآشوب شد، ولي حرکت علمي آن خاموش نشد و بزرگاني هم‌چون ملااسماعيل خواجويي، آقا محمد بيدآبادي، خاندان‌هاي علمي کلباسي، خاتون آبادي، نجفي، خراساني و افرادي مثل محمدجعفر آباده‌اي، جهانگيرخان قشقايي، حاج‌‍آقا رحيم ارباب، سيد محمدباقر درچه‌اي، بانو امين، حوزه علميه شيعه را در اصفهان تداوم بخشيدند.
اصفهان از کهن‌ترین ایام کانون هنرمندان در رشته‌هاي گوناگون نقاشي، معماري، خطاطي و خاتم‌سازي بوده است و هنرمنداني در آن ظهور کرده‌اند که در جهان هم‌چون ميرزا آقا امامي و فضایلي همانند نداشته‌اند.
خاطره جمعی ایرانیان از کهن‌ترين روزگاران، مجاهدان و مبارزان آزادی و عدالت را در در ضمیر آگاه خود ضبط کرده‌اند و اصفهان نیز در این میان سرآمد است. کاوه آهنگر قهرمان اسطوره‌اي به‌پاخاسته در برابر ضحاک، بقعه شاه‌محمد علاالدين شهشهاني در خيابان ابن سينا حکايت قيام او در برابر ستمگري تيموريان، ملا محمدعلي توني خراساني و فرمان جهاد آن در برابر افغان‌ها، قيام حاج آقا نورالله نجفي و سيد حسن مدرس در برابر رضاخان، و سرانجام در جريان انقلاب اسلامي حجه‌الاسلام سيد حسن بهشتي، سردار شهيد حسين خرازي، سردار شهيد حاج همت، شهيد محسن صفوي و شهيد حاج اکبر آقابابايي.
با این وصف اگر به این همه مفاخر هنری و ظرفیت‌های فراوان فرهنگی که از روزگار باستان تا به امروز در منطقه‌ای نه‌چندان وسیع اصفهان شکل گرفته نگاهی از سر تعمق و آگاهی بیندازیم و با ایمان و اعتقاد به این که هم‌اکنون نیز چون گذشته این روند پیشرفت و زایش ادامه دارد هر چند نه چون گذشته پر بار خودش، باید به این نتیجه رسید که اصفهان یکی از مراکز بالقوه فعالیت‌های فرهنگی و هنری است. اگر به این ذخایر فرهنگی، تاریخی اطلاعات مربوط به سرمایه‌های مادی خوابیده در پس بزرگ‌ترین مراکز اقتصادی ایران را ضمیمه کنیم شگفتیمان درباره توانایی‌های این شهر بیشتر خواهد شد.
اصفهان دومین شهر صنعتی ایران و صنعتی‌ترین استان ایران می‌باشد. فولاد مبارکه اصفهان بزرگ‌ترین کارخانه خاورمیانه است و اصفهان نه‌تنها بیشترین فضای سبز را در ایران بلکه در میان تمام کشورهای خاورمیانه دارد.
اولین شاپینگ‌مال ایران در سیتی‌سنتر اصفهان قرار دارد و دومین مرکز همایش‌های بین المللی جهان پس از سازمان ملل در اصفهان در حال ساخت است. اولین ورزشگاه مسقف و دومین ورزشگاه بزرگ ایران ورزشگاه 75 هزار نفری نقش جهان اصفهان است.
با این اوصاف و با نگرش به این همه توانایی فرهنگی و اقتصادی دور از ذهن نیست اگر بگویم اصفهان پایتخت فعالیت‌های فرهنگی و هنری است و از آن میان شاید هنر سینما و به‌ویژه سینمای مستند می‌تواند جایگاه مخصوصی در این میان داشته باشد. دور از ذهن نیست با چنین زمینه گسترده و اندوخته‌های غنی فرهنگی، اصفهان را یکی از مناسب‌ترین و منحصرترین مکان‌ها برای مستندسازان بنامیم.
اکنون سوال این است چرا با این همه توانایی که ذکر آن رفت و آن‌چه بنا به اختصار از بیان آن صرف نظر شد، مستندسازی در اصفهان جایگاه ویژه خود را نیافته است. چرا تمایل هنرمندان و فیلمسازان به فعالیت در این عرصه محدود و کم‌رونق است و سینمای مستند اصفهان درخشش چندانی در عرصه‌های داخلی و بین‌المللی ندارد. آیا این فقدان مربوط به بی‌انگیزگی مستندسازان است و یا مراکز و اشخاصی که باید جهت‌دهنده و حمایت‌کننده باشند، وظایف و مسوولیت‌های خود را آن‌چنان که شایسته است انجام نمی‌دهند، و شاید هم آیا و اماهای دیگر ولی آن‌چه مسلم است شناخت قدر این همه ذخایر و پتانسیل‌های موجود در این شهر است و تا قبل از این که دیر شود و مانند همیشه برای از دست‌دادن داشته‌هایمان حسرت بخوریم، کاری انجام دهیم. تمام اهالی سینما می‌دانند که در اوایل تاریخ سینما، لس‌آنجلس به علت آب و هوای خوب و نور مناسب فیلمسازان سینما به طرف خود کشاند و بعد گذشت زمان کوتاهی بزرگ‌ترین و معتبرترین مرکز خلق آثار سینمای به نام هالیوود در آن شکل گرفت و بهشت فیلمسازان گشت. کسانی که به کشور امریکا سفر کرده‌اند و یا در آن‌جا زندگی کرده‌اند اعتقاد دارند آب‌وهوای اصفهان همانند لس‌آنجلس است. اما لس‌آنجلس چنین تاریخ پرباری را در خود پنهان نکرده و گنجینه غنی‌ای را از کهن‌ترین روزگاران تا امروز با خود همراه ندارد، پس بنا به شواهد و تجربیات تاریخی به‌جاست اگر اصفهان را نیز بهشت فیلمسازان و از آن میان به علت پیشینه بی‌مانند فرهنگی و هنری و استعدادهای بی‌نظیر اجتماعی و اقتصادی که امروزه هم در داخل این شهر موجود است، اصفهان را بهشت مستندسازان بنامیم.
به امید روزی که این بهشت مشتاقان اصلی خود را بیابد.
منبع اطلاعات تاریخی: ويژه‌نامه نکوداشت اصفهان

اصفهان نسبت به دیگر شهرهای ايران وجه متمایز و منحصر به‌فرد دارد. اين شهر ذخیره‌ای از ارزش‌های فرهنگی و اجتماعی است که سال‌ها در ذهنیت ایرانیان حک شده. قدرت سياسی اصفهان در دهه‌های گذشته، رو به فرود گذاشته و از سيصد سال پيش بدين‌سو ديگر پايتخت ايران شمرده نمی‌شود. به‌گونه‌ای که اکنون تهران از نظر سياسی جلوتر از آن است، تبريز از لحاظ تجاری بر آن برتری دارد، شيراز از حيث شعر و ادب از آن مشهورتر است و مشهد و قم از ديدگاه دينی نام‌آوری بيشتری از اصفهان دارند، جمعيت اصفهان نيز چندان بيشتر از ديگر شهرهای ايران نيست با همه اين احوال، هيچ شهری به اندازه اصفهان تا به حال نتوانسته ذهنیت هم‌وطن‌هایش را تحت تاثیر، نام و آوازه خود قرار دهد.
موقعيت جغرافيايي اصفهان در کنار رودخانه زاينده‌رود موجب شده تا اين شهر از مراکز تمدن بشري باشد. سفالينه‌هاي يافت‌شده در حوالي پل شهرستان، وجود قلعه سارويه و کتابخانه آن و آتشگاه ماربين، حکايت از اهميت فرهنگي، مذهبی و سیاسی اصفهان پيش از اسلام دارد.
اهميت اصفهان در تاريخ ايران به‌حدي است که در سه دوره تاريخي آل‌بويه، سلجوقيان و صفويان به‌عنوان کانون سياسي و فرهنگي و تمدني ايران و در ايام صفويان به شکل يک شهر جهاني درآمد و محل رفت‌وآمد نمايندگان سياسي دولت‌هاي آسيايي و اروپايي شد.
آثار معماری موجود در اصفهان چه از دوره پیش و چه بعد از اسلام این شهر را به پایگاهی از هنر ایرانی مبدل ساخته. وجود قلعه سارويه، آتشگاه مسجد جامع و سردر مسجد جورجير (حکيم کنوني)، مناره مسجدعلي، مناره چهل‌دختران، ساربان، گز، زيار، سين و محراب گچبري الجايتو، منارجنبان، مقبره پيربکران، مسجد جامع اشترجان، مقبره بابارکن‌الدين، مدرسه اماميه، مقبره باباقاسم، تالار تيموري، سردر خانقاه نصرآباد، سردر کاشيکاري‌شده مسجد درب امام، ميدان نقش‌جهان، عمارت عالي‌قاپو، مسجد شيخ‌لطف‌الله، مسجد جامع عباسي با استحکام و زيبايي و فنون معماري محيرالعقول و نبوغ فکري معماران آن، پل خواجو و سي‌وسه پل، عمارت چهلستون، مدرسه چهارباغ، مسجد رحيم‌خان (مدرس)، مسجد رکن‌الملک و ده‌ها اثر تاريخي ديگر حکايت از آن دارد که اصفهان نگين انگشتري و کلکسيون تمام عيار معماري اسلامي است.
اصفهان از ديرباز خاستگاه عالمان و انديشمنداني بوده که در تاريخ دانش‎‌هاي گوناگون، فرهنگ و معارف بشري تأثير به‌سزايي داشته‌اند، ولي وجوه علمي اصفهان از قرن سوم هجري اهمیت یافت، به‌گونه‌اي که دانشمندان، عالمان و هنرمندان بسياري از قرن سوم هجري در جنبش علمي در اصفهان ظهور کردند که از جمله آنان سعيدبن‌جبير، ابن‌رسته، يعقوبي، حمزه اصفهاني، ابوالفرج اصفهاني، قتيبه‌بن‌مهران آزاداني، علي به سهل، طبراني محدث، صاحب‌بن‌عباد، ابوعلي‌سينا، ابوالفضل‌بن‌عميد، ابونعيم اصفهاني، ابومسعود رازي، حافظ ابوالشيخ‌بن‌حيان انصاري، جمال‌الدين عبدالرزاق، شرف‌الدين شفروه، استاد علي معمار، صادق بيگ‌افشار، رضا عباسي، عليرضا عباسي، ملا عبدالباقي تبريزي، حکيم شفايي، طالباي اصفهاني، شکيبي اصفهاني، سرمدي اصفهاني، لطفعلي آذربيگ بيگدلي، آقا حسين و آقا جمال خوانساري، ميرزا رفيعاي نایيني، ملا محمدتقي و ملا محمدباقر مجلسي بودند.
اگر چه پس از حمله افغان‌ها، اصفهان گرفتار فتنه وآشوب شد، ولي حرکت علمي آن خاموش نشد و بزرگاني هم‌چون ملااسماعيل خواجويي، آقا محمد بيدآبادي، خاندان‌هاي علمي کلباسي، خاتون آبادي، نجفي، خراساني و افرادي مثل محمدجعفر آباده‌اي، جهانگيرخان قشقايي، حاج‌‍آقا رحيم ارباب، سيد محمدباقر درچه‌اي، بانو امين، حوزه علميه شيعه را در اصفهان تداوم بخشيدند.
اصفهان از کهن‌ترین ایام کانون هنرمندان در رشته‌هاي گوناگون نقاشي، معماري، خطاطي و خاتم‌سازي بوده است و هنرمنداني در آن ظهور کرده‌اند که در جهان هم‌چون ميرزا آقا امامي و فضایلي همانند نداشته‌اند.
خاطره جمعی ایرانیان از کهن‌ترين روزگاران، مجاهدان و مبارزان آزادی و عدالت را در در ضمیر آگاه خود ضبط کرده‌اند و اصفهان نیز در این میان سرآمد است. کاوه آهنگر قهرمان اسطوره‌اي به‌پاخاسته در برابر ضحاک، بقعه شاه‌محمد علاالدين شهشهاني در خيابان ابن سينا حکايت قيام او در برابر ستمگري تيموريان، ملا محمدعلي توني خراساني و فرمان جهاد آن در برابر افغان‌ها، قيام حاج آقا نورالله نجفي و سيد حسن مدرس در برابر رضاخان، و سرانجام در جريان انقلاب اسلامي حجه‌الاسلام سيد حسن بهشتي، سردار شهيد حسين خرازي، سردار شهيد حاج همت، شهيد محسن صفوي و شهيد حاج اکبر آقابابايي.
با این وصف اگر به این همه مفاخر هنری و ظرفیت‌های فراوان فرهنگی که از روزگار باستان تا به امروز در منطقه‌ای نه‌چندان وسیع اصفهان شکل گرفته نگاهی از سر تعمق و آگاهی بیندازیم و با ایمان و اعتقاد به این که هم‌اکنون نیز چون گذشته این روند پیشرفت و زایش ادامه دارد هر چند نه چون گذشته پر بار خودش، باید به این نتیجه رسید که اصفهان یکی از مراکز بالقوه فعالیت‌های فرهنگی و هنری است. اگر به این ذخایر فرهنگی، تاریخی اطلاعات مربوط به سرمایه‌های مادی خوابیده در پس بزرگ‌ترین مراکز اقتصادی ایران را ضمیمه کنیم شگفتیمان درباره توانایی‌های این شهر بیشتر خواهد شد.
اصفهان دومین شهر صنعتی ایران و صنعتی‌ترین استان ایران می‌باشد. فولاد مبارکه اصفهان بزرگ‌ترین کارخانه خاورمیانه است و اصفهان نه‌تنها بیشترین فضای سبز را در ایران بلکه در میان تمام کشورهای خاورمیانه دارد.
اولین شاپینگ‌مال ایران در سیتی‌سنتر اصفهان قرار دارد و دومین مرکز همایش‌های بین المللی جهان پس از سازمان ملل در اصفهان در حال ساخت است. اولین ورزشگاه مسقف و دومین ورزشگاه بزرگ ایران ورزشگاه 75 هزار نفری نقش جهان اصفهان است.
با این اوصاف و با نگرش به این همه توانایی فرهنگی و اقتصادی دور از ذهن نیست اگر بگویم اصفهان پایتخت فعالیت‌های فرهنگی و هنری است و از آن میان شاید هنر سینما و به‌ویژه سینمای مستند می‌تواند جایگاه مخصوصی در این میان داشته باشد. دور از ذهن نیست با چنین زمینه گسترده و اندوخته‌های غنی فرهنگی، اصفهان را یکی از مناسب‌ترین و منحصرترین مکان‌ها برای مستندسازان بنامیم.
اکنون سوال این است چرا با این همه توانایی که ذکر آن رفت و آن‌چه بنا به اختصار از بیان آن صرف نظر شد، مستندسازی در اصفهان جایگاه ویژه خود را نیافته است. چرا تمایل هنرمندان و فیلمسازان به فعالیت در این عرصه محدود و کم‌رونق است و سینمای مستند اصفهان درخشش چندانی در عرصه‌های داخلی و بین‌المللی ندارد. آیا این فقدان مربوط به بی‌انگیزگی مستندسازان است و یا مراکز و اشخاصی که باید جهت‌دهنده و حمایت‌کننده باشند، وظایف و مسوولیت‌های خود را آن‌چنان که شایسته است انجام نمی‌دهند، و شاید هم آیا و اماهای دیگر ولی آن‌چه مسلم است شناخت قدر این همه ذخایر و پتانسیل‌های موجود در این شهر است و تا قبل از این که دیر شود و مانند همیشه برای از دست‌دادن داشته‌هایمان حسرت بخوریم، کاری انجام دهیم. تمام اهالی سینما می‌دانند که در اوایل تاریخ سینما، لس‌آنجلس به علت آب و هوای خوب و نور مناسب فیلمسازان سینما به طرف خود کشاند و بعد گذشت زمان کوتاهی بزرگ‌ترین و معتبرترین مرکز خلق آثار سینمای به نام هالیوود در آن شکل گرفت و بهشت فیلمسازان گشت. کسانی که به کشور امریکا سفر کرده‌اند و یا در آن‌جا زندگی کرده‌اند اعتقاد دارند آب‌وهوای اصفهان همانند لس‌آنجلس است. اما لس‌آنجلس چنین تاریخ پرباری را در خود پنهان نکرده و گنجینه غنی‌ای را از کهن‌ترین روزگاران تا امروز با خود همراه ندارد، پس بنا به شواهد و تجربیات تاریخی به‌جاست اگر اصفهان را نیز بهشت فیلمسازان و از آن میان به علت پیشینه بی‌مانند فرهنگی و هنری و استعدادهای بی‌نظیر اجتماعی و اقتصادی که امروزه هم در داخل این شهر موجود است، اصفهان را بهشت مستندسازان بنامیم.
به امید روزی که این بهشت مشتاقان اصلی خود را بیابد.
منبع اطلاعات تاریخی: ويژه‌نامه نکوداشت اصفهان

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.