|

تجربه شکست‌خورده مستند دولتی

سینمایی بدون سینماگر!

امیر کریمی

سینمای ایران بیش از آن که بر پشتوانه‌های مالی خودگردان و بازار تجاری سینما سوار باشد، به سرمایه‌های دولتی و شبه‌دولتی وابسته است. این امر بر سینماگران ایرانی پوشیده‌ نیست، اما آن‌جا چالش‌برانگیز می‌شود که سهم‌خواهی ارگان‌های دولتی در تثبیت و یا به راه‌انداختن یک موج تبلیغاتی تنها راه بروز خود را در سینما می‌بیند.
از گذشته، رابطه تنگاتنگی میان هنر و قدرت سیاسی و اقتصادی ایران وجود داشته است. اگر چه در این میان بوده‌اند افرادی که مستقل عمل کرده‌ و البته بیش از همه مورد استقبال گروه‌های مختلف جامعه قرار گرفته‌اند، اما نمی‌توان عدد آن‌ها را به جرات بیش از گروه اول دانست. این سخن به معنی رد نظرات گروهی نسبت به دیگری و یا برتری‌دادن قسمتی از هنر بر دیگر اجزای آن نیست، بلکه تنها نوعی تقسیم‌بندی است که در ادامه، راه را برای تحلیل مناسب اوضاع کنونی سینمای مستند ایران هموار می‌کند.
حکایت سینمای مستند دولتی
در سینمای مستند جهان، سابقه سینمای دولتی بسیار طولانی است. در حقیقت بسیاری از سبک‌های سینمای مستند که امروز به‌عنوان مکاتب سینمایی تدریس و از آن به‌عنوان تاریخ سینما یاد می‌شود، به‌واسطه حمایت دولتی آغاز شد. دلیل این امر به دو عنصر تاریخی و تکنیکی باز می‌گردد.
عنصر تاریخی و نقش لنین
قرن بیستم، قرن ظهور حکومت‌های ایدئولوژیکی بود که بیش از هر چیز بر تبلیغات برای توده مردم استوار بودند. تبلیغاتی که در آن زمان از حد نوشتار و مطبوعات به‌عنوان رسانه‌های غالب، پای فراتر گذاشته بود و وارد دنیای تصویر متحرک شده بود. در ابتدا، شوروی سابق به دلایل گوناگون از جمله ورود فیلم‎‌های بیگانه به خاک خود، به ایجاد تشکل‌های صنفی و سینمای دولتی پرداخت. لنین در 1919 سينما را به كميسارياي مردمي آموزش و پرورش انتقال داد و همسرش را مسوول برپایی تشکیلات جدید سینمایی معرفی کرد و فیلمسازانی چون «ژیگا ورتوف» را به جبهه جنگ اول جهانی فرستاد تا فیلم‌های مستند تهیه کنند.
ورتوف در ابتدا تئوري سينما - چشم را مطرح کرد و با رد فيلم داستاني، بیان داشت كه عملكرد واقعي سينما ضبط هر گام برداشته شده به سوي سوسياليسم و ثبت حقايقي است كه نياز به توجه عمومي دارند. پس از آن نیز ورتوف سينما - حقيقت (Kino - Pravda) يا سري فيلم‌هاي خبري هفتگي را ارایه داد.
عنصر تکنیکی و نقش سرمایه
سینما در سال‌های پیش از ظهور ویدئو و حتی در این زمان یکی از پرهزینه‌ترین و به دنبال آن، وابسته‌ترین رسانه‌ها به سرمایه است. این استدلال زمانی عینی‌تر می‌شود که پای سینمای مستند به میان می‌آید. در بسیاری موارد، سینمای مستند مانند سینمای داستانی، واجد چنان شاخصه‌هایی نیست که بتواند سرمایه صرف‌شده خود را از سالن‌های سینما به‌دست آورد. از این‌رو، سینمای مستند وابستگی شدیدی به سرمایه‌ها و حمایت‌های دولتی و شبه‌دولتی دارد و همان‌طور که گفته شد، این حمایت‌ها در بیشتر مواقع به ظهور نوآوری نیز منتهی شده است و از این بابت کمتر سینماگر ایرانی و یا غیر ایرانی پیدا می‌شود که از حمایت‌های دولتی و یا شبه‌دولتی از سینمای مستند برآشفته و ناراحت باشد.
تعارض میان مدیران و هنرمندان
اما همین سرمایه‌ها که موتور محرکه سینمای مستند در برهه‌های مختلف بوده‌اند مانع جدی آن نیز شده‌اند. در زمان‌هایی که سینمای مستند، قالب‌های گذشته را کنار زده تا مفاهیم جدیدی را کسب کند و یا محتوای گذشته باید تحولی جدی پیدا می‌کرده است، همین نهادها و حمایت‌ها سد بزرگی برای عدم تحقق آن بوده‌اند. این سد گاه با عدم حمایت، گاه با ممانعت جدی در روند تولید و زمانی با بایگانی و یا سانسور فیلم‌های تولیدشده همراه بوده است. سرنوشت سینمای حقیقت شوروی سابق، یکی از آن‌ها است. سبک مونتاژ مقطع و نوآوری‌های سینمای شوروی در 1933 با نمايش فيلم‌هايي چون اشتياق (1931) اثر ورتوف و فراري (1933) ساخته پودوفکين، به پايان خود رسيد.
دلیل اصلی چنین پایان‌هایی برای سینمای مستند دولتی در جهان چون شوروی و سپس آلمان، این است که در لحظاتی که هنرمند سعی می‌کند در آثار بعدی خود روش‌های نوین‌تری برای ارایه محتوا بیان کند و از شیوه‌های جدیدی برای قالب‌بندی بهره ببرد؛ مدیران دولتی- هنری، موضوع ارتباط با بدنه مردم و ساده‌سازی را مطرح می‌کنند. در حقیقت تناقض از زمانی آغاز می‌شود که اعتلای هنری اثر، در برابر خواست سیاسی و یا اجتماعی قرار می‌گیرد. مدیر سیاسی- هنری از ابتدا باید پاسخگوی مدیران بالا دستی خود در مورد میزان تاثیرگذاری هنر در رفتار مردم باشد و این با پیچیده‌شدن آن هنر در تعارض جدی است زیرا که ممکن است عمق تاثیرگذاری را افزایش دهد اما گستره تاثیر را کاهش خواهد داد.
جالب است که هر چقدر افرادی چون «هلن برتا امیلی» سعی کردند سینمای نوینی در آلمان بنا گذارند اما باز نتوانستند پاسخگوی تقاضاهای مکرر «گوبلز» - وزیر تبلیغات آلمان نازی - در ارایه تصویر آلمان برتر برای تمامی آلمانی‌ها باشند. سینمای آن‌ها سینمای سراسر از اشارات روانشناسانه اجتماعي - سياسي بود. دوربين در فضا هم‌چون انسان، با تقليد شيوه حركت وي، حركت كرده و زاويه و فوكوس را به فراخور اين فرض تغيير مي‌دهد. حتی در فیلم‌های مستندی چون سخنرانی هیلتر (گردهمایی حزب جوانان نازی در نورنبرگ) هم می‌شد این شیوه سینمایی را به‌وضوح مشاهده کرد.
نگرانی از سینمای مستند دولتی در ایران
وقوع چنین فرمی در نهایت، رابطه ناگزیر میان مدیران هنری با سینماگران است. در سینمای کودک ایران در سال‌های گذشته تا اندازه‌ای با همین رویکرد مواجه بوده‌ایم. در ایران نیاز گسترده‌ای در برخی از ارگان‌های دولتی در توجه به سینمای کودک حس می‌شود. این امر باعث ‌شده که در برهه‌هایی از زمان با پرداخت هزینه‌های بالا از سوی نهادهای دولتی و یا شبه‌دولتی از سینماگران حوزه کودک حمایت شود. اتفاقی که در دو سال اخیر در سینمای مستند اصفهان نیز رخ داده است.
اما آن‌چه در عمل اتفاق افتاده سفارش نوع خاصی از سینما به سینماگران این دو حوزه است. در برهه‌ای از زمان آن‌چنان سفارش‌ها در سینمای کودک افزایش یافت (1392) که سینماگران از حوزه‌های دیگر را نیز جذب خود کرد و باعث شد سینماگران غیر تخصصی فقط به‌منظور کسب تجربه و یا رزومه کاری در مسابقه بزرگ فیلمسازی شرکت کنند. این همان اتفاق خطرناکی است که ترس آن هست که در سینمای مستند هم رخ دهد.
توجه جدی مدیران هنری در سال‌های اخیر و به‌خصوص در سال 1393 به سینمای مستند به‌عنوان حوزه فرهنگ‌سازی، این زنگ خطر را به صدا درآورده که آیا با سرمایه‌گذاری بالا در حوزه مستند آیا به این حوزه لطمه وارد خواهد شد؟
این نگرانی زمانی جدی می‌شود که بدانیم خبر ورود سرمایه‌های زیاد در یک حوزه جغرافیای که از ابزار محدود سینمایی برای تولید بهره می‌برد در نهایت منجر به افزایش قیمت تمام‌شده فیلم‌ها خواهد شد که در این بین سینماگران مستقل مستند، بیشترین لطمات را خواهند دید. سینماگرانی که نه با ذایقه مدیران هنری فیلم می‌سازند و نه در این جشنواره بزرگ سهم چشمگیری دارند. از این‌رو باید فصل مشخصی برای حمایت از سینمای مستند مشخص کرد. فصلی که میان خواست مدیران هنری و ساخت اثر هنری فاصله‌گذاری مشخصی کند. تنها در این صورت ممکن است سرمایه‌های مادی به سرمایه‌های فرهنگی تبدیل شوند.

سینمای ایران بیش از آن که بر پشتوانه‌های مالی خودگردان و بازار تجاری سینما سوار باشد، به سرمایه‌های دولتی و شبه‌دولتی وابسته است. این امر بر سینماگران ایرانی پوشیده‌ نیست، اما آن‌جا چالش‌برانگیز می‌شود که سهم‌خواهی ارگان‌های دولتی در تثبیت و یا به راه‌انداختن یک موج تبلیغاتی تنها راه بروز خود را در سینما می‌بیند.
از گذشته، رابطه تنگاتنگی میان هنر و قدرت سیاسی و اقتصادی ایران وجود داشته است. اگر چه در این میان بوده‌اند افرادی که مستقل عمل کرده‌ و البته بیش از همه مورد استقبال گروه‌های مختلف جامعه قرار گرفته‌اند، اما نمی‌توان عدد آن‌ها را به جرات بیش از گروه اول دانست. این سخن به معنی رد نظرات گروهی نسبت به دیگری و یا برتری‌دادن قسمتی از هنر بر دیگر اجزای آن نیست، بلکه تنها نوعی تقسیم‌بندی است که در ادامه، راه را برای تحلیل مناسب اوضاع کنونی سینمای مستند ایران هموار می‌کند.
حکایت سینمای مستند دولتی
در سینمای مستند جهان، سابقه سینمای دولتی بسیار طولانی است. در حقیقت بسیاری از سبک‌های سینمای مستند که امروز به‌عنوان مکاتب سینمایی تدریس و از آن به‌عنوان تاریخ سینما یاد می‌شود، به‌واسطه حمایت دولتی آغاز شد. دلیل این امر به دو عنصر تاریخی و تکنیکی باز می‌گردد.
عنصر تاریخی و نقش لنین
قرن بیستم، قرن ظهور حکومت‌های ایدئولوژیکی بود که بیش از هر چیز بر تبلیغات برای توده مردم استوار بودند. تبلیغاتی که در آن زمان از حد نوشتار و مطبوعات به‌عنوان رسانه‌های غالب، پای فراتر گذاشته بود و وارد دنیای تصویر متحرک شده بود. در ابتدا، شوروی سابق به دلایل گوناگون از جمله ورود فیلم‎‌های بیگانه به خاک خود، به ایجاد تشکل‌های صنفی و سینمای دولتی پرداخت. لنین در 1919 سينما را به كميسارياي مردمي آموزش و پرورش انتقال داد و همسرش را مسوول برپایی تشکیلات جدید سینمایی معرفی کرد و فیلمسازانی چون «ژیگا ورتوف» را به جبهه جنگ اول جهانی فرستاد تا فیلم‌های مستند تهیه کنند.
ورتوف در ابتدا تئوري سينما - چشم را مطرح کرد و با رد فيلم داستاني، بیان داشت كه عملكرد واقعي سينما ضبط هر گام برداشته شده به سوي سوسياليسم و ثبت حقايقي است كه نياز به توجه عمومي دارند. پس از آن نیز ورتوف سينما - حقيقت (Kino - Pravda) يا سري فيلم‌هاي خبري هفتگي را ارایه داد.
عنصر تکنیکی و نقش سرمایه
سینما در سال‌های پیش از ظهور ویدئو و حتی در این زمان یکی از پرهزینه‌ترین و به دنبال آن، وابسته‌ترین رسانه‌ها به سرمایه است. این استدلال زمانی عینی‌تر می‌شود که پای سینمای مستند به میان می‌آید. در بسیاری موارد، سینمای مستند مانند سینمای داستانی، واجد چنان شاخصه‌هایی نیست که بتواند سرمایه صرف‌شده خود را از سالن‌های سینما به‌دست آورد. از این‌رو، سینمای مستند وابستگی شدیدی به سرمایه‌ها و حمایت‌های دولتی و شبه‌دولتی دارد و همان‌طور که گفته شد، این حمایت‌ها در بیشتر مواقع به ظهور نوآوری نیز منتهی شده است و از این بابت کمتر سینماگر ایرانی و یا غیر ایرانی پیدا می‌شود که از حمایت‌های دولتی و یا شبه‌دولتی از سینمای مستند برآشفته و ناراحت باشد.
تعارض میان مدیران و هنرمندان
اما همین سرمایه‌ها که موتور محرکه سینمای مستند در برهه‌های مختلف بوده‌اند مانع جدی آن نیز شده‌اند. در زمان‌هایی که سینمای مستند، قالب‌های گذشته را کنار زده تا مفاهیم جدیدی را کسب کند و یا محتوای گذشته باید تحولی جدی پیدا می‌کرده است، همین نهادها و حمایت‌ها سد بزرگی برای عدم تحقق آن بوده‌اند. این سد گاه با عدم حمایت، گاه با ممانعت جدی در روند تولید و زمانی با بایگانی و یا سانسور فیلم‌های تولیدشده همراه بوده است. سرنوشت سینمای حقیقت شوروی سابق، یکی از آن‌ها است. سبک مونتاژ مقطع و نوآوری‌های سینمای شوروی در 1933 با نمايش فيلم‌هايي چون اشتياق (1931) اثر ورتوف و فراري (1933) ساخته پودوفکين، به پايان خود رسيد.
دلیل اصلی چنین پایان‌هایی برای سینمای مستند دولتی در جهان چون شوروی و سپس آلمان، این است که در لحظاتی که هنرمند سعی می‌کند در آثار بعدی خود روش‌های نوین‌تری برای ارایه محتوا بیان کند و از شیوه‌های جدیدی برای قالب‌بندی بهره ببرد؛ مدیران دولتی- هنری، موضوع ارتباط با بدنه مردم و ساده‌سازی را مطرح می‌کنند. در حقیقت تناقض از زمانی آغاز می‌شود که اعتلای هنری اثر، در برابر خواست سیاسی و یا اجتماعی قرار می‌گیرد. مدیر سیاسی- هنری از ابتدا باید پاسخگوی مدیران بالا دستی خود در مورد میزان تاثیرگذاری هنر در رفتار مردم باشد و این با پیچیده‌شدن آن هنر در تعارض جدی است زیرا که ممکن است عمق تاثیرگذاری را افزایش دهد اما گستره تاثیر را کاهش خواهد داد.
جالب است که هر چقدر افرادی چون «هلن برتا امیلی» سعی کردند سینمای نوینی در آلمان بنا گذارند اما باز نتوانستند پاسخگوی تقاضاهای مکرر «گوبلز» - وزیر تبلیغات آلمان نازی - در ارایه تصویر آلمان برتر برای تمامی آلمانی‌ها باشند. سینمای آن‌ها سینمای سراسر از اشارات روانشناسانه اجتماعي - سياسي بود. دوربين در فضا هم‌چون انسان، با تقليد شيوه حركت وي، حركت كرده و زاويه و فوكوس را به فراخور اين فرض تغيير مي‌دهد. حتی در فیلم‌های مستندی چون سخنرانی هیلتر (گردهمایی حزب جوانان نازی در نورنبرگ) هم می‌شد این شیوه سینمایی را به‌وضوح مشاهده کرد.
نگرانی از سینمای مستند دولتی در ایران
وقوع چنین فرمی در نهایت، رابطه ناگزیر میان مدیران هنری با سینماگران است. در سینمای کودک ایران در سال‌های گذشته تا اندازه‌ای با همین رویکرد مواجه بوده‌ایم. در ایران نیاز گسترده‌ای در برخی از ارگان‌های دولتی در توجه به سینمای کودک حس می‌شود. این امر باعث ‌شده که در برهه‌هایی از زمان با پرداخت هزینه‌های بالا از سوی نهادهای دولتی و یا شبه‌دولتی از سینماگران حوزه کودک حمایت شود. اتفاقی که در دو سال اخیر در سینمای مستند اصفهان نیز رخ داده است.
اما آن‌چه در عمل اتفاق افتاده سفارش نوع خاصی از سینما به سینماگران این دو حوزه است. در برهه‌ای از زمان آن‌چنان سفارش‌ها در سینمای کودک افزایش یافت (1392) که سینماگران از حوزه‌های دیگر را نیز جذب خود کرد و باعث شد سینماگران غیر تخصصی فقط به‌منظور کسب تجربه و یا رزومه کاری در مسابقه بزرگ فیلمسازی شرکت کنند. این همان اتفاق خطرناکی است که ترس آن هست که در سینمای مستند هم رخ دهد.
توجه جدی مدیران هنری در سال‌های اخیر و به‌خصوص در سال 1393 به سینمای مستند به‌عنوان حوزه فرهنگ‌سازی، این زنگ خطر را به صدا درآورده که آیا با سرمایه‌گذاری بالا در حوزه مستند آیا به این حوزه لطمه وارد خواهد شد؟
این نگرانی زمانی جدی می‌شود که بدانیم خبر ورود سرمایه‌های زیاد در یک حوزه جغرافیای که از ابزار محدود سینمایی برای تولید بهره می‌برد در نهایت منجر به افزایش قیمت تمام‌شده فیلم‌ها خواهد شد که در این بین سینماگران مستقل مستند، بیشترین لطمات را خواهند دید. سینماگرانی که نه با ذایقه مدیران هنری فیلم می‌سازند و نه در این جشنواره بزرگ سهم چشمگیری دارند. از این‌رو باید فصل مشخصی برای حمایت از سینمای مستند مشخص کرد. فصلی که میان خواست مدیران هنری و ساخت اثر هنری فاصله‌گذاری مشخصی کند. تنها در این صورت ممکن است سرمایه‌های مادی به سرمایه‌های فرهنگی تبدیل شوند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.