نیمنگاهی به گالریداری
الناز عبدالهی
با نگاهی به تاریخ ایران میتوان دریافت که هنر و آثار هنری از جایگاه ویژهای برخوردار بودهاند. با گذشت دوران تاریخی و توجه بیش از پیش حکومتهای وقت به این موضوع، گنجینهای بینظیر ازخیال مردمان گذشته برجای مانده است که میتواند پشتوانه بسیار ارزشمند سالیان پیشرو باشد و توجه بیش از پیش به این مقوله در سالهای جاری، موضوع بحث بسیاری از محافل روشنفکران و دستاندرکاران این حیطه وسیع بوده است. افراد صاحبنظر حیطه فرهنگ و هنر کشور، تلاش بسیاری برای زنده نگهداشتن و پرورشدادن موضوعات و گرایشهای هنری داشتهاند و هرکدام به فراخور نقش اجتماعی فرد و بهعنوان یک تصمیمگیرنده در دستگاههای دولتی، استاد دانشگاه و یا فعال بهصورت خصوصی برای پیشبرد مفاهیم جدید و رواج آن در بین تودههای اجتماع تلاش کردهاند. این افراد بهصورت واسطههای مابین تولیدکننده هنر (هنرمند) و مصرفکننده هنر (مخاطب) شناخته میشوند. این واسطهها نقش اتصال مابین مخاطب و هنرمند را بازی میکنند و به تناسب جایگاه اجتماعی که دارند میتوانند بر اساس سیاستها و رویکردهای جاری در بخش فرهنگ و هنر، حیطه عملکردی برای خودشان روشن کنند و با عمل به این وظیفه
رسالت خود را به بهترین نحو به انجام رسانند. حضور این چنین واسطههای فضای هنرهای تجسمی بهصورت کلی پررنگتر از مابقی شاخههای هنر است. از اینرو، متن پیش رو سعی در بررسی واسطههای هنرهای تجسمی و مشخصا گالریها را دارد. در شاخههای متفاوت هنرهای تجسمی حضور مفهومی بهعنوان گالری نقش اساسی دارد. گالری که بهعنوان واسطهای مابین هنرمند و مخاطب قرار گرفته است، متشکل از چند عنصر اساسی بوده که در سطور پیشرو توضیح خواهیم داد، اما قبل از تجزیهوتحلیل گالری بهعنوان یک مکان واسطه در هنرهای تجسمی، بهتر است تاریخچهای از مفهوم گالری بهمعنای امروزی بیان شود تا مخاطبان دیدگاه واضحتری نسبت به این مفهوم داشته باشند.اولین گالری هنری به مفهوم امروزی در 1865 میلادی بهواسطه دلال آثار امپرسیونیستی «پل دوران دوئل» در پاریس افتتاح شد. تأسیس این گالری در پی ایجاد سالن مردودین در همان سالها بود، این رویداد که همزمان با شروع دوران مدرنیسم در تاریخ هنر بوده است و بهصورت کلی فعالیتهای هنری را دچار تغییر بزرگی کرده است. نکته قابل توجه نقش اولین گالری در دوران مدرن در معادلات آن روزگار است. افتتاح این گالری برای نمایش آثار
بهصورت مستقل باعث شده است که هویت جدیدی از مکان ارایه آثار بهوجود بیاید. این هویت تازه متولدشده و جدید در تقابل با جریان حاکم هنری آن دوران بهعنوان یک ویژگی بارز تا به امروز هویتبخش بسیاری از گالریها است، «دوران دوئل» در سال 1888 در پی پذیرش ناموفق از طرف مخاطب اروپایی و محیط مناسب ایالت متحده، گالری جدیدی در نیویورک ارایه کرد که بدین ترتیب حرفه گالریداری و مکانی به نام گالری، جای خود را در عرصه هنرهای تجسمی باز کرد. شروع گالریداری و گالری به این معنا در ایران در سال 1338 با گالری آپادانا بوده است، که فضایی متفاوت با نگارخانههای رایج در آن زمان را بهوجود و مکانی برای نمایش و فروش آثار پدید آورد.گالری در نگاه جامع به دو دسته گالری عمومی و خصوصی تقسیم میشوند: گالریهای عمومی در اغلب اوقات از طرف نهادهای دولت و یا غیر انتفاعی حمایت میشود و زیرمجموعهای از نهادهای دولتی و یا مراکزی است که بهصورت حقوقی و نه بهصورت حقیقی اداره میشوند، این گالریها از طرف سازمانی حمایت مالی میشوند و بودجهای دریافت میکنند. بر اساس نظرات نهاد حامی و در راستای پیشبرد اهداف آنان اقدام به برگزاری نمایشگاهها و یا
فعالیتهای فرهنگی و هنری میکنند. بهعنوان مثال گالریهای وابسته به ادره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی برگزارکننده تمامی فعالیتهای سازمان در حوزه هنرهای تجسمی هستند و هیچگونه فعالیتی در راستای خرید و فروش آثار تجسمی و نمایش آثار پیشرو در جریانات هنری را نداشتهاند.
در اصل این گونه گالریها بهعنوان مکانی برای نمایش آثار پذیرفتهشده از طرف سازمان مربوطه مورد حمایت قرار میگیرند. اما گالریهای خصوصی: این گونه گالریها توسط افراد حقیقی اداره میشوند. این دسته از گالریها جز نمونههای اولین گالری (قرن 19) شناخته میشوند و براساس گردانندگانشان (صاحب و مدیر گالری) تعریف میشوند. برخی از این گالریها توسط هنرمند اداره میشود، این نوع از گالری در اصل همان آتلیه نقاشی و یا مجسمهساز است که مکان تولید آثار نیز هست. فرد هنرمند آثارش را بهصورت خصوصی برای خریداران و دلالان آثار هنری بهنمایش در میآورد. نقش اصلی این نوع از گالریها فروش آثار جدید و تازه از خود هنرمند است. این دسته از گالریها، اصلیترین نوع آنها هستند که با رویکرد خود به جریانهای نوین هنری تعریف میشوند و مکانی برای نمایش آثار نوین جریانهای هنر قلمداد میشوند و همزمان با همراهی رویدادهای هنری حال حاضر و پذیرفتن آن، گالری را بهعنوان ویترینی برای نمایش افتوخیز جریانهای معاصر هنرهای تجسمی قرار میدهند و بهصورت حامی مادی و معنوی این گونه رویدادهای آوانگارد بهشمار میآیند. اینگونه از گالریها گردش مالیاتشان
بر اساس سود حاصل از برگزاری نمایشگاه و فروش آثار هنری و بهصورت درصدی از فروش آثار است، بر این اساس، مدیر گالری بهعنوان فرد واسط مابین خریدار و هنرمند قرار میگیرد و مدیر گالری و هنرمند نقش تعیینکننده قیمت آثار را دارد. در این راستا، مدیر گالری برای کسب منفعت مالی در تلاش برای فروش آثار هنری است، این نوع از نمایش اثر هنری و خرید و فروش آن همان رسالتی است که افرادی همچون دوئل در پی آن بودهاند. در این گونه گالریها، مخاطب شاهد جریانهای پیشرو هنری، حضور فعال منتقدان و صاحبنظران است و بهتر میتواند به شناخت کاملی از فعالیتهای هنر معاصر دست پیدا کند. اما دسته سوم گالری بر پایه فروش آثار هنری طرحریزی میشود. این گونه گالریها نیز بهصورت خصوصی اداره میشوند، اما مبنای برنامهریزی آنان بر اساس سلیقه بازار بوده و گرایش آنان به آثار تزیینی است. آثاری که مورد قبول عام مردم است و در اکثر اوقات بهصورت سفارشی انجام میپذیرد.
با بررسی رویکرد گالریهای رایج میتوان دریافت که دلیل میزان فروش متفاوتی که در شهرهای مختلف کشورمان انجام میپذیرد به چه دلیل و با چه میزان است. با نگاه اجمالی به انواع گالریهای رایج در تهران و تفکیک آنان بر اساس معیار ارایهشده با شهرهای دیگر میتوان دریافت که شاید یکی از دلایل فروش کم و بیتوجهی مخاطب به خرید و فروش آثار هنری بهخاطر نوع گالریها و فعالیت آنان در شهر است.
تهران بهعنوان فعالترین شهر در فرهنگ و هنر معاصر ایران، زمینه و پشتوانه بسیاری برای فعالیتهای مالی هنر دارد و بهواسطه گالریهای صاحب نام و فعال در این زمینه توانسته تا بیش از 99% از فروش داخلی آثار هنری معاصر را در خود جای دهد. اما به چه دلیل اکثر شهرهای دیگر ایران که از پشتوانه غنی هنری برخوردار هستند توانایی رقابت با تهران را ندارند؟ با بررسی کوتاه که در گالری اصفهان، شیراز و مشهد انجامشده میتوان دریافت که تقریبا تمامی گالریها، بهجز تعداد بسیار اندکی که بهصورت دولتی اداره میشوند و یا گالریهایی که صرفا مکانی برای نمایش آثار هنری هستند، چیزی مابین دسته اول و سوم هستند که مفهوم مورد نظر ما از گالری را بیان نمیکنند و از طرف دیگر بهدلیل عدم شناخت مدیران گالری از وظایف مدیر گالری، هیچگونه تلاشی برای فعالشدن بازار آثار هنری صورت نگرفته است و صرفا در پی تامین هزینههای گالری هستند و هیچ تفاوتی میان برگزاری یک نمایشگاه از آثار خلاق و نوآور با آثاری تزئینی و بسیار عامپسند نمیگذارند و تلاشی برای بالابردن دیدگاه مخاطبانشان نمیکنند.
با نگاهی به تاریخ ایران میتوان دریافت که هنر و آثار هنری از جایگاه ویژهای برخوردار بودهاند. با گذشت دوران تاریخی و توجه بیش از پیش حکومتهای وقت به این موضوع، گنجینهای بینظیر ازخیال مردمان گذشته برجای مانده است که میتواند پشتوانه بسیار ارزشمند سالیان پیشرو باشد و توجه بیش از پیش به این مقوله در سالهای جاری، موضوع بحث بسیاری از محافل روشنفکران و دستاندرکاران این حیطه وسیع بوده است. افراد صاحبنظر حیطه فرهنگ و هنر کشور، تلاش بسیاری برای زنده نگهداشتن و پرورشدادن موضوعات و گرایشهای هنری داشتهاند و هرکدام به فراخور نقش اجتماعی فرد و بهعنوان یک تصمیمگیرنده در دستگاههای دولتی، استاد دانشگاه و یا فعال بهصورت خصوصی برای پیشبرد مفاهیم جدید و رواج آن در بین تودههای اجتماع تلاش کردهاند. این افراد بهصورت واسطههای مابین تولیدکننده هنر (هنرمند) و مصرفکننده هنر (مخاطب) شناخته میشوند. این واسطهها نقش اتصال مابین مخاطب و هنرمند را بازی میکنند و به تناسب جایگاه اجتماعی که دارند میتوانند بر اساس سیاستها و رویکردهای جاری در بخش فرهنگ و هنر، حیطه عملکردی برای خودشان روشن کنند و با عمل به این وظیفه
رسالت خود را به بهترین نحو به انجام رسانند. حضور این چنین واسطههای فضای هنرهای تجسمی بهصورت کلی پررنگتر از مابقی شاخههای هنر است. از اینرو، متن پیش رو سعی در بررسی واسطههای هنرهای تجسمی و مشخصا گالریها را دارد. در شاخههای متفاوت هنرهای تجسمی حضور مفهومی بهعنوان گالری نقش اساسی دارد. گالری که بهعنوان واسطهای مابین هنرمند و مخاطب قرار گرفته است، متشکل از چند عنصر اساسی بوده که در سطور پیشرو توضیح خواهیم داد، اما قبل از تجزیهوتحلیل گالری بهعنوان یک مکان واسطه در هنرهای تجسمی، بهتر است تاریخچهای از مفهوم گالری بهمعنای امروزی بیان شود تا مخاطبان دیدگاه واضحتری نسبت به این مفهوم داشته باشند.اولین گالری هنری به مفهوم امروزی در 1865 میلادی بهواسطه دلال آثار امپرسیونیستی «پل دوران دوئل» در پاریس افتتاح شد. تأسیس این گالری در پی ایجاد سالن مردودین در همان سالها بود، این رویداد که همزمان با شروع دوران مدرنیسم در تاریخ هنر بوده است و بهصورت کلی فعالیتهای هنری را دچار تغییر بزرگی کرده است. نکته قابل توجه نقش اولین گالری در دوران مدرن در معادلات آن روزگار است. افتتاح این گالری برای نمایش آثار
بهصورت مستقل باعث شده است که هویت جدیدی از مکان ارایه آثار بهوجود بیاید. این هویت تازه متولدشده و جدید در تقابل با جریان حاکم هنری آن دوران بهعنوان یک ویژگی بارز تا به امروز هویتبخش بسیاری از گالریها است، «دوران دوئل» در سال 1888 در پی پذیرش ناموفق از طرف مخاطب اروپایی و محیط مناسب ایالت متحده، گالری جدیدی در نیویورک ارایه کرد که بدین ترتیب حرفه گالریداری و مکانی به نام گالری، جای خود را در عرصه هنرهای تجسمی باز کرد. شروع گالریداری و گالری به این معنا در ایران در سال 1338 با گالری آپادانا بوده است، که فضایی متفاوت با نگارخانههای رایج در آن زمان را بهوجود و مکانی برای نمایش و فروش آثار پدید آورد.گالری در نگاه جامع به دو دسته گالری عمومی و خصوصی تقسیم میشوند: گالریهای عمومی در اغلب اوقات از طرف نهادهای دولت و یا غیر انتفاعی حمایت میشود و زیرمجموعهای از نهادهای دولتی و یا مراکزی است که بهصورت حقوقی و نه بهصورت حقیقی اداره میشوند، این گالریها از طرف سازمانی حمایت مالی میشوند و بودجهای دریافت میکنند. بر اساس نظرات نهاد حامی و در راستای پیشبرد اهداف آنان اقدام به برگزاری نمایشگاهها و یا
فعالیتهای فرهنگی و هنری میکنند. بهعنوان مثال گالریهای وابسته به ادره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی برگزارکننده تمامی فعالیتهای سازمان در حوزه هنرهای تجسمی هستند و هیچگونه فعالیتی در راستای خرید و فروش آثار تجسمی و نمایش آثار پیشرو در جریانات هنری را نداشتهاند.
در اصل این گونه گالریها بهعنوان مکانی برای نمایش آثار پذیرفتهشده از طرف سازمان مربوطه مورد حمایت قرار میگیرند. اما گالریهای خصوصی: این گونه گالریها توسط افراد حقیقی اداره میشوند. این دسته از گالریها جز نمونههای اولین گالری (قرن 19) شناخته میشوند و براساس گردانندگانشان (صاحب و مدیر گالری) تعریف میشوند. برخی از این گالریها توسط هنرمند اداره میشود، این نوع از گالری در اصل همان آتلیه نقاشی و یا مجسمهساز است که مکان تولید آثار نیز هست. فرد هنرمند آثارش را بهصورت خصوصی برای خریداران و دلالان آثار هنری بهنمایش در میآورد. نقش اصلی این نوع از گالریها فروش آثار جدید و تازه از خود هنرمند است. این دسته از گالریها، اصلیترین نوع آنها هستند که با رویکرد خود به جریانهای نوین هنری تعریف میشوند و مکانی برای نمایش آثار نوین جریانهای هنر قلمداد میشوند و همزمان با همراهی رویدادهای هنری حال حاضر و پذیرفتن آن، گالری را بهعنوان ویترینی برای نمایش افتوخیز جریانهای معاصر هنرهای تجسمی قرار میدهند و بهصورت حامی مادی و معنوی این گونه رویدادهای آوانگارد بهشمار میآیند. اینگونه از گالریها گردش مالیاتشان
بر اساس سود حاصل از برگزاری نمایشگاه و فروش آثار هنری و بهصورت درصدی از فروش آثار است، بر این اساس، مدیر گالری بهعنوان فرد واسط مابین خریدار و هنرمند قرار میگیرد و مدیر گالری و هنرمند نقش تعیینکننده قیمت آثار را دارد. در این راستا، مدیر گالری برای کسب منفعت مالی در تلاش برای فروش آثار هنری است، این نوع از نمایش اثر هنری و خرید و فروش آن همان رسالتی است که افرادی همچون دوئل در پی آن بودهاند. در این گونه گالریها، مخاطب شاهد جریانهای پیشرو هنری، حضور فعال منتقدان و صاحبنظران است و بهتر میتواند به شناخت کاملی از فعالیتهای هنر معاصر دست پیدا کند. اما دسته سوم گالری بر پایه فروش آثار هنری طرحریزی میشود. این گونه گالریها نیز بهصورت خصوصی اداره میشوند، اما مبنای برنامهریزی آنان بر اساس سلیقه بازار بوده و گرایش آنان به آثار تزیینی است. آثاری که مورد قبول عام مردم است و در اکثر اوقات بهصورت سفارشی انجام میپذیرد.
با بررسی رویکرد گالریهای رایج میتوان دریافت که دلیل میزان فروش متفاوتی که در شهرهای مختلف کشورمان انجام میپذیرد به چه دلیل و با چه میزان است. با نگاه اجمالی به انواع گالریهای رایج در تهران و تفکیک آنان بر اساس معیار ارایهشده با شهرهای دیگر میتوان دریافت که شاید یکی از دلایل فروش کم و بیتوجهی مخاطب به خرید و فروش آثار هنری بهخاطر نوع گالریها و فعالیت آنان در شهر است.
تهران بهعنوان فعالترین شهر در فرهنگ و هنر معاصر ایران، زمینه و پشتوانه بسیاری برای فعالیتهای مالی هنر دارد و بهواسطه گالریهای صاحب نام و فعال در این زمینه توانسته تا بیش از 99% از فروش داخلی آثار هنری معاصر را در خود جای دهد. اما به چه دلیل اکثر شهرهای دیگر ایران که از پشتوانه غنی هنری برخوردار هستند توانایی رقابت با تهران را ندارند؟ با بررسی کوتاه که در گالری اصفهان، شیراز و مشهد انجامشده میتوان دریافت که تقریبا تمامی گالریها، بهجز تعداد بسیار اندکی که بهصورت دولتی اداره میشوند و یا گالریهایی که صرفا مکانی برای نمایش آثار هنری هستند، چیزی مابین دسته اول و سوم هستند که مفهوم مورد نظر ما از گالری را بیان نمیکنند و از طرف دیگر بهدلیل عدم شناخت مدیران گالری از وظایف مدیر گالری، هیچگونه تلاشی برای فعالشدن بازار آثار هنری صورت نگرفته است و صرفا در پی تامین هزینههای گالری هستند و هیچ تفاوتی میان برگزاری یک نمایشگاه از آثار خلاق و نوآور با آثاری تزئینی و بسیار عامپسند نمیگذارند و تلاشی برای بالابردن دیدگاه مخاطبانشان نمیکنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.