|

تولد دوران فکری جدید

عارف سپهری

این هفته قرارست زاینده رود از جریان بیافتد. از حرکت ایستادن یا کند شدن جریان رودخانه یعنی که تکه‌‌ای از حیات خالی می‌شود و با اثر دومینووارش ممکن است باعث شود تا ریزگردهای تالاب خشکیده‌ گاوخونی مردم را به بیماری‌های تازه‌ای مبتلا کند، آب سفره‌های زیرزمینی را کاهش دهد تا زمین تدریجا فرونشیند و به سازه‌ها و شاکله‌های ساختمان‌های موجود و بناهای تاریخی آسیب زند و هویت و اصالت ما را نیز درگیر خودش کند یا درگیری‌های منطقه‌ای بر سر آب بین کشاورزان ایجاد کند و ... یا از آن طرف باعث شود اختراعات جدیدی برای مدیریت استفاده از منابع آبی طرح شود. مثل دستگاهی که چندی پیش رونمایی شد و با جذب رطوبت اتمسفر، آب در مخازن ذخیره می‌کرد یا این‌که از این به بعد احتمال فرونشست زمین در اکثریت قریب به اتفاق مهندسی ساخت و ساز گنجانده شود و یا به اقتضای شرایط کنونی ایده‌ای رونمایی شود مثل همان طرح دانشجوی معماری لهستانی که پیشنهاد کرده بود سازه‌ای کف زاینده‌رود به عنوان بستری برای تفرج مردم و نه برای جریان آب کار شود، هرچند نشدنی بود و در عین حال تراژیکامای فکری بود که به مقتضای رویداد تازه به جریان افتاده بود؛ به قول یکی از فلاسفه‌ به نام، همیشه باید چیزی از بیرون ایجاد شود تا انسان را به اندیشیدن وادارد، وگرنه جریان اندیشه خودبه‌خود منشا نمی‌گیرد. دگرگونی فکری از توان متغیر نیروهای متضاد آفریده می‌شود و در واقع عینیت، جریان ذهنی را می‌سازد. انگار جهان یک قاعده‌ مشترک اندام‌وار دارد همان طور که از هیچ، چیزی ساخته نمی‌شود، ذهنیتی، اختراعی و اکتشافی هم از هیچ به‌وجود نمی‌آید! انسان با چالشی روبه‌رو می‌شود که ذهنش را تسخیر می‌کند، تبدیل به دغدغه می‌شود تا چیزی بیافریند. چیزی برای جایی تا جایی در این جهان بگذارد شکه زمانی دوام و استمرار دارد که در استحکام کلیت یک نظام کمک کند.
جهان ما از اجزا ساخته شده است. به قول "کارکردگرایان ساختاری" اجزایی واجد اثر که بر هم اثر می‌گذارند، به تعبیر آگوست کنت مثل نظام‌‌ ارگانیسم اعضای بدن.
خوب است که به این رخدادها یا به بیان بهتر، تضادها توجه کنیم:
ده تا از دوازده زمستان بسیار گرم در کشورهای خاورمیانه در یکصد سال گذشته همین بیست سال اخیر رخ داده است.
دمای ایران یک‌ونیم درجه‌ سانتی‌گراد افزایش یافته است. میزان بارش‌های ایران کاهش یافته‌است و از میانگین سالیانه دویست و چهل میلی‌متر -که هم‌چنان و اشتباها به‌عنوان میانگین بارش در دانشگاه‌ها تدریس می‌شود- به دویست و پنج میلی‌متر رسیده است.
سرشاخه‌ اصلی سفیدرود -معروف به آمازون ایران- خشک شده است.
تقریبا تمام تالاب‌های ایران در خطر نابودی هستند از جمله عمق چهارده متری تالاب انزلی به یک متر کاهش یافته‌است.
رتبه‌ هفتم ایران در تولید گازهای گلخانه‌ای در جهان
اصفهان در قلب ایران، سومین استان پرجمعیت کشور با نهصد و چهل و هشت واحد آلاینده‌ صنعتی کشور و البته زاینده‌رودی که بیش از هفت سال پیاپی سابقه‌ خشکی دارد و می‌رود تا به کانون فرسایش زیستی و ریزگردها آن هم در مرکز ایران تبدیل شود با تمام پیامدهای اقتصادی، اجتماعی و سیاسی-امنیتی‌اش به سبب کاهش رونق اقتصاد روستایی، بحران مهاجرت که جدا شدن از طبقه‌ خویش و غریبگی با طبقه‌ تازه (بحران حاشیه نشینی اجتماعی) قلمداد می‌شود، شکاف‌های قومی-منطقه‌ای بر سر استفاده از منابع آب، افزایش هزینه‌های معیشت، افت کیفیت زندگی و به مخاطره افتادن سلامت شهروندان و البته هزینه‌های مترتب بر آن.
سال‌ها پیش وقتی انگلستان پس از چندین قرن توانست از قبل توسعه‌ استعمار تجاری، گسترش ناوگان دریایی، پایه‌ریزی نظام بروکراسی و قانونی جدید و مدیریت زمین‌های کشاورزی به وضع مطلوبی برسد، انقلاب صنعتی و نظام جدید علم و اندیشه از ذهن‌ها تراوید. اما پدیده‌ جدید صنعتی شدن هم واجد پیامدهای تازه‌ای بود که هرچند تولید را رونق داد، اما باعث شد تا به‌خاطر استفاده از ماشین به جای نیروی انسانی، نظام سابق اشتغال به هم بخورد و برخی کارگران از کار بی‌کار شوند؛ تغییر و تحولات صنعتی، برخی قیمت‌ها را بالا برد. بعضی کشاورزان مزارع را ترک کردند و برای کار در کارخانه‌ها به شهر کشیده شدند. جنبش‌های کارگری در واکنش به نظام جدید و به منظور سرنگونی نظام تازه شکل گرفته‌ سرمایه‌داری شکل گرفت و با هدف بازگرداندن نظم اجتماعی از دست رفته، دانشی نوین به نام "فیزیک اجتماعی" یا همان جامعه‌شناسی رفته‌رفته وضع شد. مکتب شیکاگو -به‌عنوان تاثیرگذارترین کانون فکری بر جامعه‌ امریکا که برای حل مشکلات نظام تازه‌شکل گرفته‌ شهری در قرن نوزدهم شکل گرفت-، پوزیتیویسم و مارکسیسم در پس دگرگونی‌های قرن هیجدهم شکل گرفتند. حتی در مواردی ذهنیت و عینیت برخاسته از فضای جدید تحت تاثیر محیط طبیعی -به‌عنوان یک کل که انسان و اندیشه‌هایش را در دل خود جا داده-، قرار گرفت. داروینیسم در حقیقت کشف قوانین طبیعی بود که با چهار اصل مهم به شکل قاعده‌ای علمی در آمده بود و البته الگوبرداری ازهمین نگاه به طبیعت در قالب گفتمان روشنگری و تاکید بر یکسانی طبیعت و امر اجتماعی، داروینیسم اجتماعی و اصل بقای اصلح و پارادایم نژاد برتر را شکل داد که به عنوان یک جزء، اثر کارکردشان را بر جهان گذاشتند از جمله بر نسل کشی‌های دومین جنگ جهانی.
در گذشته‌ بسیار دورتر نیز فلاسفه‌ یونان باستان، طبیعت را امر جاودانه‌ای می‌دانستند که از توجه انسان بی‌نیاز است. چرا که انسان را تکه‌ای از آن بی‌کران قلمداد می‌کردند، اما در دوران مدرن، طبیعت نابودپذیر و جاودانگی آن منوط به آدمی شده است. انسان از قرن هیجدهم تا نیمه‌ دوم قرن بیستم -قریب به سیصد سال- همه جانبه درحال مواجهه با طبیعت بود و بالاخره از دهه‌ هفتاد میلادی بود که صیانت از سیستم‌های زیستی (اکوسیستم‌ها) در ذهن اندیشمندان شروع به نهادینه شدن کرد. هرچند روند تخریب طبیعت هم‌چنان با قوت ادامه پیدا کرد. به‌واقع فلسفه‌ محیط زیست و نهضت سبز و در یک کلام کنش برای محیط زیست، قدمت چندانی ندارد و در بسیاری از جاها از -جمله در کشور ما- نهضتی تقلیل یافته است بدون پیوند و گفتگوی فراگیر میان رشته‌ای بین طیف گسترده‌ای از دانشمندان، روشنفکران، هنرمندان و جامعه‌ مدنی.
هربرت اسپنسر (اندیشمند به‌نام بریتانیایی) معتقد بود رشد تکاملی ساختار و کارکردهای هر نظامی، ساختار را پیچیده‌تر و تخصصی‌تر می‌کند. این پیچیدگی منجر به افزایش تطابق با محیط و بقا نظام در محیط می‌شود. از دل بحران‌های گفته شده در آینده باید شاهد تولید نظرات جدید در ساحت درونی دولت و حکومت برای تدبیر در مدیریت محیط طبیعی به‌عنوان بستر معیشت باشیم. شاهد واکنش تمام قد حوزه‌ عمومی در برابر بحران همه‌گیری که نیاز به بسیج ساختارهای جمعی در سطوح اجتماعی و سیاسی دارد، باشیم. از راه خلق آثار ادبی و هنری و ارایه‌ نظریات فلسفی و فتاوای جدید علمای دینی، شاهد تولید الگوهای جدیدی برای انضباط‌بخشی، انسجام‌بخشی و خوشبختی‌بخشی در مناطقی باشیم که لاجرم باید -دست‌کم برای مدتی- باخشکسالی و هوای خاک‌آلود، تطابق پیدا کنند. منتظر رواج رویکردهای جدیدی در پیوند با ساخت، فرآیند و رفتار سیاسی برای افزایش اقتدار عقلانی حاکمیت سیاسی از راه افزایش کارآمدی مدیران و وام گرفتن از قدرت تعیین کنندگی سرمایه‌ اجتماعی باشیم. در حوزه‌ اقتصاد شاهد طراحی فرمول‌هایی باشیم که ارزش مادی اجزای محیط طبیعی را به‌عنوان کالاهای واجد ارزش اقتصادی، محاسبه کند و با اعداد و ارقام، مقرون به‌صرفه بودن، هزینه کردن برای صیانت از کالاهای محیط زیستی را اثبات کند.
تصویر شروع دوران جدیدی که دست‌پخت دخل و تصرف بشر در محیط طبیعی است را می‌شود در این داستان مینی‌مال اندرو هانت دید:
در طی هزار سال درخت ماموت غول پیکر از زمین لرزه‌ها، آتش سوزی‌ها و خشکسالی‌ها جان به‌در برده و زیبایی با شکوهی پیدا کرده بود. عمر طولانی او تنها با عمر کوهستان‌هایی که در آن‌ها زیسته بود قابل مقایسه بود. هزار سال دور از دسترس همه. هزار سال فتح نشدن. سرکارگر فریاد زد: چه‌قدر طول می‌کشد بیافتد؟ هیزم شکن تنومند تف کرد و گفت: فوقش چند ساعت. پس کارش را تمام کن.

این هفته قرارست زاینده رود از جریان بیافتد. از حرکت ایستادن یا کند شدن جریان رودخانه یعنی که تکه‌‌ای از حیات خالی می‌شود و با اثر دومینووارش ممکن است باعث شود تا ریزگردهای تالاب خشکیده‌ گاوخونی مردم را به بیماری‌های تازه‌ای مبتلا کند، آب سفره‌های زیرزمینی را کاهش دهد تا زمین تدریجا فرونشیند و به سازه‌ها و شاکله‌های ساختمان‌های موجود و بناهای تاریخی آسیب زند و هویت و اصالت ما را نیز درگیر خودش کند یا درگیری‌های منطقه‌ای بر سر آب بین کشاورزان ایجاد کند و ... یا از آن طرف باعث شود اختراعات جدیدی برای مدیریت استفاده از منابع آبی طرح شود. مثل دستگاهی که چندی پیش رونمایی شد و با جذب رطوبت اتمسفر، آب در مخازن ذخیره می‌کرد یا این‌که از این به بعد احتمال فرونشست زمین در اکثریت قریب به اتفاق مهندسی ساخت و ساز گنجانده شود و یا به اقتضای شرایط کنونی ایده‌ای رونمایی شود مثل همان طرح دانشجوی معماری لهستانی که پیشنهاد کرده بود سازه‌ای کف زاینده‌رود به عنوان بستری برای تفرج مردم و نه برای جریان آب کار شود، هرچند نشدنی بود و در عین حال تراژیکامای فکری بود که به مقتضای رویداد تازه به جریان افتاده بود؛ به قول یکی از فلاسفه‌ به نام، همیشه باید چیزی از بیرون ایجاد شود تا انسان را به اندیشیدن وادارد، وگرنه جریان اندیشه خودبه‌خود منشا نمی‌گیرد. دگرگونی فکری از توان متغیر نیروهای متضاد آفریده می‌شود و در واقع عینیت، جریان ذهنی را می‌سازد. انگار جهان یک قاعده‌ مشترک اندام‌وار دارد همان طور که از هیچ، چیزی ساخته نمی‌شود، ذهنیتی، اختراعی و اکتشافی هم از هیچ به‌وجود نمی‌آید! انسان با چالشی روبه‌رو می‌شود که ذهنش را تسخیر می‌کند، تبدیل به دغدغه می‌شود تا چیزی بیافریند. چیزی برای جایی تا جایی در این جهان بگذارد شکه زمانی دوام و استمرار دارد که در استحکام کلیت یک نظام کمک کند.
جهان ما از اجزا ساخته شده است. به قول "کارکردگرایان ساختاری" اجزایی واجد اثر که بر هم اثر می‌گذارند، به تعبیر آگوست کنت مثل نظام‌‌ ارگانیسم اعضای بدن.
خوب است که به این رخدادها یا به بیان بهتر، تضادها توجه کنیم:
ده تا از دوازده زمستان بسیار گرم در کشورهای خاورمیانه در یکصد سال گذشته همین بیست سال اخیر رخ داده است.
دمای ایران یک‌ونیم درجه‌ سانتی‌گراد افزایش یافته است. میزان بارش‌های ایران کاهش یافته‌است و از میانگین سالیانه دویست و چهل میلی‌متر -که هم‌چنان و اشتباها به‌عنوان میانگین بارش در دانشگاه‌ها تدریس می‌شود- به دویست و پنج میلی‌متر رسیده است.
سرشاخه‌ اصلی سفیدرود -معروف به آمازون ایران- خشک شده است.
تقریبا تمام تالاب‌های ایران در خطر نابودی هستند از جمله عمق چهارده متری تالاب انزلی به یک متر کاهش یافته‌است.
رتبه‌ هفتم ایران در تولید گازهای گلخانه‌ای در جهان
اصفهان در قلب ایران، سومین استان پرجمعیت کشور با نهصد و چهل و هشت واحد آلاینده‌ صنعتی کشور و البته زاینده‌رودی که بیش از هفت سال پیاپی سابقه‌ خشکی دارد و می‌رود تا به کانون فرسایش زیستی و ریزگردها آن هم در مرکز ایران تبدیل شود با تمام پیامدهای اقتصادی، اجتماعی و سیاسی-امنیتی‌اش به سبب کاهش رونق اقتصاد روستایی، بحران مهاجرت که جدا شدن از طبقه‌ خویش و غریبگی با طبقه‌ تازه (بحران حاشیه نشینی اجتماعی) قلمداد می‌شود، شکاف‌های قومی-منطقه‌ای بر سر استفاده از منابع آب، افزایش هزینه‌های معیشت، افت کیفیت زندگی و به مخاطره افتادن سلامت شهروندان و البته هزینه‌های مترتب بر آن.
سال‌ها پیش وقتی انگلستان پس از چندین قرن توانست از قبل توسعه‌ استعمار تجاری، گسترش ناوگان دریایی، پایه‌ریزی نظام بروکراسی و قانونی جدید و مدیریت زمین‌های کشاورزی به وضع مطلوبی برسد، انقلاب صنعتی و نظام جدید علم و اندیشه از ذهن‌ها تراوید. اما پدیده‌ جدید صنعتی شدن هم واجد پیامدهای تازه‌ای بود که هرچند تولید را رونق داد، اما باعث شد تا به‌خاطر استفاده از ماشین به جای نیروی انسانی، نظام سابق اشتغال به هم بخورد و برخی کارگران از کار بی‌کار شوند؛ تغییر و تحولات صنعتی، برخی قیمت‌ها را بالا برد. بعضی کشاورزان مزارع را ترک کردند و برای کار در کارخانه‌ها به شهر کشیده شدند. جنبش‌های کارگری در واکنش به نظام جدید و به منظور سرنگونی نظام تازه شکل گرفته‌ سرمایه‌داری شکل گرفت و با هدف بازگرداندن نظم اجتماعی از دست رفته، دانشی نوین به نام "فیزیک اجتماعی" یا همان جامعه‌شناسی رفته‌رفته وضع شد. مکتب شیکاگو -به‌عنوان تاثیرگذارترین کانون فکری بر جامعه‌ امریکا که برای حل مشکلات نظام تازه‌شکل گرفته‌ شهری در قرن نوزدهم شکل گرفت-، پوزیتیویسم و مارکسیسم در پس دگرگونی‌های قرن هیجدهم شکل گرفتند. حتی در مواردی ذهنیت و عینیت برخاسته از فضای جدید تحت تاثیر محیط طبیعی -به‌عنوان یک کل که انسان و اندیشه‌هایش را در دل خود جا داده-، قرار گرفت. داروینیسم در حقیقت کشف قوانین طبیعی بود که با چهار اصل مهم به شکل قاعده‌ای علمی در آمده بود و البته الگوبرداری ازهمین نگاه به طبیعت در قالب گفتمان روشنگری و تاکید بر یکسانی طبیعت و امر اجتماعی، داروینیسم اجتماعی و اصل بقای اصلح و پارادایم نژاد برتر را شکل داد که به عنوان یک جزء، اثر کارکردشان را بر جهان گذاشتند از جمله بر نسل کشی‌های دومین جنگ جهانی.
در گذشته‌ بسیار دورتر نیز فلاسفه‌ یونان باستان، طبیعت را امر جاودانه‌ای می‌دانستند که از توجه انسان بی‌نیاز است. چرا که انسان را تکه‌ای از آن بی‌کران قلمداد می‌کردند، اما در دوران مدرن، طبیعت نابودپذیر و جاودانگی آن منوط به آدمی شده است. انسان از قرن هیجدهم تا نیمه‌ دوم قرن بیستم -قریب به سیصد سال- همه جانبه درحال مواجهه با طبیعت بود و بالاخره از دهه‌ هفتاد میلادی بود که صیانت از سیستم‌های زیستی (اکوسیستم‌ها) در ذهن اندیشمندان شروع به نهادینه شدن کرد. هرچند روند تخریب طبیعت هم‌چنان با قوت ادامه پیدا کرد. به‌واقع فلسفه‌ محیط زیست و نهضت سبز و در یک کلام کنش برای محیط زیست، قدمت چندانی ندارد و در بسیاری از جاها از -جمله در کشور ما- نهضتی تقلیل یافته است بدون پیوند و گفتگوی فراگیر میان رشته‌ای بین طیف گسترده‌ای از دانشمندان، روشنفکران، هنرمندان و جامعه‌ مدنی.
هربرت اسپنسر (اندیشمند به‌نام بریتانیایی) معتقد بود رشد تکاملی ساختار و کارکردهای هر نظامی، ساختار را پیچیده‌تر و تخصصی‌تر می‌کند. این پیچیدگی منجر به افزایش تطابق با محیط و بقا نظام در محیط می‌شود. از دل بحران‌های گفته شده در آینده باید شاهد تولید نظرات جدید در ساحت درونی دولت و حکومت برای تدبیر در مدیریت محیط طبیعی به‌عنوان بستر معیشت باشیم. شاهد واکنش تمام قد حوزه‌ عمومی در برابر بحران همه‌گیری که نیاز به بسیج ساختارهای جمعی در سطوح اجتماعی و سیاسی دارد، باشیم. از راه خلق آثار ادبی و هنری و ارایه‌ نظریات فلسفی و فتاوای جدید علمای دینی، شاهد تولید الگوهای جدیدی برای انضباط‌بخشی، انسجام‌بخشی و خوشبختی‌بخشی در مناطقی باشیم که لاجرم باید -دست‌کم برای مدتی- باخشکسالی و هوای خاک‌آلود، تطابق پیدا کنند. منتظر رواج رویکردهای جدیدی در پیوند با ساخت، فرآیند و رفتار سیاسی برای افزایش اقتدار عقلانی حاکمیت سیاسی از راه افزایش کارآمدی مدیران و وام گرفتن از قدرت تعیین کنندگی سرمایه‌ اجتماعی باشیم. در حوزه‌ اقتصاد شاهد طراحی فرمول‌هایی باشیم که ارزش مادی اجزای محیط طبیعی را به‌عنوان کالاهای واجد ارزش اقتصادی، محاسبه کند و با اعداد و ارقام، مقرون به‌صرفه بودن، هزینه کردن برای صیانت از کالاهای محیط زیستی را اثبات کند.
تصویر شروع دوران جدیدی که دست‌پخت دخل و تصرف بشر در محیط طبیعی است را می‌شود در این داستان مینی‌مال اندرو هانت دید:
در طی هزار سال درخت ماموت غول پیکر از زمین لرزه‌ها، آتش سوزی‌ها و خشکسالی‌ها جان به‌در برده و زیبایی با شکوهی پیدا کرده بود. عمر طولانی او تنها با عمر کوهستان‌هایی که در آن‌ها زیسته بود قابل مقایسه بود. هزار سال دور از دسترس همه. هزار سال فتح نشدن. سرکارگر فریاد زد: چه‌قدر طول می‌کشد بیافتد؟ هیزم شکن تنومند تف کرد و گفت: فوقش چند ساعت. پس کارش را تمام کن.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.