|

تقدم برنامه ریزی بر مدیریت

مهدی محمدی: این روزها که نه سال‌هاست شاید به قدمت دستور تشکیل اولین هیات دولت توسط ناصرالدین‌شاه قجر، پاندول خاطر مبارک زعمای دولت‌داری مابین تقدم برنامه‌ریزی و مدیریت در نوسان بوده، به تبع آب و هوای وقت! برنامه‌ریزی برای چه چیز و مدیریت بر چه چیز؟!این اولین پرسش‌های توسعه به‌شمار می‌رود. پرسش بعدی این است که چه کسانی برنامه‌ریزی کنند و مدیر که خواهد بود؟ پاسخ کجاست؟ آیا قرار است بازی مرغ و تخم‌مرغ باشد؟ مسوولیت ناکامی‌های هرروزه برعهده چه کسی یا چه تفکری‌ست؟ چرا تا توفیقی حاصل می‌شود خیل مسوولیت‌پذیران به نقش خود معترف می‌شوند و سیل تبریک روانه خود و سازمان‌شان می‌کنند؟! اینجاست که پرسش دیگر مطرح می‌شود، مدیر باید برنامه بدهد و به که و کجا؟ کشور ما وارث ملغمه‌هایی عجیب از دورانی است که یک مدیر بر اساس نزدیکی و دوری به نهاد قدرت برگزیده می‌شد و در همان حال سازمان برنامه و بودجه (بعدها مدیریت و برنامه‌ریزی) تلاش زیادی برای نظام‌مند کردن توسعه به خرج می‌داد، وزرا از هر راهی برای دست‌یابی به بودجه استفاده می‌کردند، حتی اگرمستلزم فشار و تطمیع سازمان برنامه و بودجه بود! پس از انقلاب و دوران جنگ دوباره همان بحث‌ها جان گرفت، برنامه‌ریزان به کار خود پرداختند و مدیران در کار پیمودن راه پیشین(البته لابی‌گری امر معمولی بوده و هست). با همه اینها هنوز پاسخ روشنی برای تقدم کدام بر دیگری داده نشده. تفکر بعضی مدیران کماکان بر مدار تمشیت اموررعیت می‌گذرد و برنامه‌ریزان نالان از بایگانی شدن حاصل کارشان. اختلاف نگاه مدیران نسبت به آینده محتمل با اسناد چشم‌انداز به بلبشویی مبدل شده که برنامه پنجم توسعه بی سروصدا در پایین‌ترین سطح توفیق قرارگرفته و چشم‌انداز توسعه به نظر آرزونامه برنامه‌نویسان.اینجا بحث بر شایستگی مدیران نیست که فریاد خیلی‌ها را به آسمان برده، بلکه بر چه اساس مدیریت کردن است! از هر مدیر و مسوولی پرسیده شود که برنامه دارد پاسخ وی مثبت است، اما برنامه از کجا آمده؟زمانه امروز پیچیده است و ماندن در عرصه آن پیچیده‌تر، مواجهه بشر با انواع چالش‌ها و رسیدن به سعادت- غایت خواست وی- در یک سر کلاف است و زنده ماندن و تلاش برای مثلاً تامین قوت روزانه در سوی دیگر. با توجه به شرایط یک محیط و داشته‌هایش باید برنامه‌ریزی در سطوح مختلف زمانی و شرایط متفاوت انجام بگیرد. مدیر قرار نیست که در هر پیشامدی صرفا بر اساس غریزه و توانایی‌های شخصی تصمیم بگیرد. او باید بداند چه می‌خواهد و از او چه می‌خواهند تا بتواند پاسخگو باشد. وقتی برنامه نباشد یک مدیر در وقت پاسخگویی آنچه به آن رسیده را هدف فرض کرده و مدعی می‌شود که به اهداف دست یافته است. به همین خاطر است که در کشورهای توسعه یافته موسسات بسیاری کارشان پژوهش در برنامه‌ریزی است و بررسی آنچه که در پیش خواهد آمد و آنچه نیاز شرایط مختلف است. در این ممالک دولت‌ها می‌آیند و می‌روند، ولی بدنه کارشناس و برنامه‌ریز پس از بازنشستگی تازه به اتاق فکر می‌روند و تجربه خود را به نسل بعدی مختلف می‌کنند. مسیرها مشخص است، مدیر اگر هم در میدان مین است نقشه آن را در دست دارد! این یعنی برنامه‌ریزی. مدیر و توانایی مدیریت در جای خود ضروری است، اما اگر برنامه‌ریزی صحیح و تعهد مدیران به حرکت بر اساس آن مبنای کار باشد، توانایی یک مدیر هم هرز نرفته و می‌توان حداکثر استفاده از مدیر و مدیریت وی را کسب کرد. البته گاهی تصور می‌شود مدیر یعنی شخص و عملکرد وی، تا حدی درست است اما کافی نیست.مدیریت اداره بر اساس برنامه، فرقی نمی‌کند در یک اداره، یک شهرداری یا یک کشور باشد. حال اگر جایگاه مدیر و وظایف وی نامشخص باشد و مدیریت پلان کارشناسی شده نداشته باشد، با وضعی دچار می‌شویم که شخصی مدعی مدیریت جهان می‌شود و در همان حال برنامه‌های بالادستی و اسناد توسعه را در اتاق کارش بایگانی کرده است. این رفتار از بالا به پایین گسترش پیدا کرده و پارادایم ثابت می‌شود! حالا چه کسی می‌تواند به درستی مدعی شود که درست کجا بوده و اشتباه کدام؟ درست است، هیچ‌کس! درهم‌ریختگی اینجا نمایان می‌شود. نزدیک به 800میلیارد دلار پول می‌آید و بعد علی‌رغم همه زحمات خزانه خالی و ملت ناراضی. در اینکه مدیران زحمت بسیار می‌کشند شکی نیست، تعهد هم دارند. اما چگونه است که اهداف محقق نمی‌شوند، هزینه می‌شود ولی نتیجه کافی نیست؟پاسخ تقدم برنامه‌ریزی است بر مدیریت، درک تفاوت اداره کردن با رفع و رجوع کردن است. قرار نیست صرفاً امور یک جمعیتی تمشیت شود، بلکه نیاز اهمیت دادن و متعهد بودن به برنامه‌ریزی و اجرای آن است. کارشناسانی که آینده و حال را رصد می‌کنند با استفاده از همه تجارب انسانی و اسلوب علمی برنامه‌ریزی طرحی در می‌افکنند برای رسیدن به اهداف شهروندان و تامین دو سر کلاف، از نیازهای اولیه تا بستر سعادتمندی آدمی، منظور یک نقشه مهندسی صلب نیست بلکه بستر تحقق استعدادها و به کارگیری متناسب توانایی‌های شهروندان در محیطی امن با مدیرانی پاسخگو است. مدیریتی که بتواند علاوه بر حرکت در چهارچوب برنامه‌ها فضا برای بروز استعدادهای مدیران را هم فراهم کند.

مهدی محمدی: این روزها که نه سال‌هاست شاید به قدمت دستور تشکیل اولین هیات دولت توسط ناصرالدین‌شاه قجر، پاندول خاطر مبارک زعمای دولت‌داری مابین تقدم برنامه‌ریزی و مدیریت در نوسان بوده، به تبع آب و هوای وقت! برنامه‌ریزی برای چه چیز و مدیریت بر چه چیز؟!این اولین پرسش‌های توسعه به‌شمار می‌رود. پرسش بعدی این است که چه کسانی برنامه‌ریزی کنند و مدیر که خواهد بود؟ پاسخ کجاست؟ آیا قرار است بازی مرغ و تخم‌مرغ باشد؟ مسوولیت ناکامی‌های هرروزه برعهده چه کسی یا چه تفکری‌ست؟ چرا تا توفیقی حاصل می‌شود خیل مسوولیت‌پذیران به نقش خود معترف می‌شوند و سیل تبریک روانه خود و سازمان‌شان می‌کنند؟! اینجاست که پرسش دیگر مطرح می‌شود، مدیر باید برنامه بدهد و به که و کجا؟ کشور ما وارث ملغمه‌هایی عجیب از دورانی است که یک مدیر بر اساس نزدیکی و دوری به نهاد قدرت برگزیده می‌شد و در همان حال سازمان برنامه و بودجه (بعدها مدیریت و برنامه‌ریزی) تلاش زیادی برای نظام‌مند کردن توسعه به خرج می‌داد، وزرا از هر راهی برای دست‌یابی به بودجه استفاده می‌کردند، حتی اگرمستلزم فشار و تطمیع سازمان برنامه و بودجه بود! پس از انقلاب و دوران جنگ دوباره همان بحث‌ها جان گرفت، برنامه‌ریزان به کار خود پرداختند و مدیران در کار پیمودن راه پیشین(البته لابی‌گری امر معمولی بوده و هست). با همه اینها هنوز پاسخ روشنی برای تقدم کدام بر دیگری داده نشده. تفکر بعضی مدیران کماکان بر مدار تمشیت اموررعیت می‌گذرد و برنامه‌ریزان نالان از بایگانی شدن حاصل کارشان. اختلاف نگاه مدیران نسبت به آینده محتمل با اسناد چشم‌انداز به بلبشویی مبدل شده که برنامه پنجم توسعه بی سروصدا در پایین‌ترین سطح توفیق قرارگرفته و چشم‌انداز توسعه به نظر آرزونامه برنامه‌نویسان.اینجا بحث بر شایستگی مدیران نیست که فریاد خیلی‌ها را به آسمان برده، بلکه بر چه اساس مدیریت کردن است! از هر مدیر و مسوولی پرسیده شود که برنامه دارد پاسخ وی مثبت است، اما برنامه از کجا آمده؟زمانه امروز پیچیده است و ماندن در عرصه آن پیچیده‌تر، مواجهه بشر با انواع چالش‌ها و رسیدن به سعادت- غایت خواست وی- در یک سر کلاف است و زنده ماندن و تلاش برای مثلاً تامین قوت روزانه در سوی دیگر. با توجه به شرایط یک محیط و داشته‌هایش باید برنامه‌ریزی در سطوح مختلف زمانی و شرایط متفاوت انجام بگیرد. مدیر قرار نیست که در هر پیشامدی صرفا بر اساس غریزه و توانایی‌های شخصی تصمیم بگیرد. او باید بداند چه می‌خواهد و از او چه می‌خواهند تا بتواند پاسخگو باشد. وقتی برنامه نباشد یک مدیر در وقت پاسخگویی آنچه به آن رسیده را هدف فرض کرده و مدعی می‌شود که به اهداف دست یافته است. به همین خاطر است که در کشورهای توسعه یافته موسسات بسیاری کارشان پژوهش در برنامه‌ریزی است و بررسی آنچه که در پیش خواهد آمد و آنچه نیاز شرایط مختلف است. در این ممالک دولت‌ها می‌آیند و می‌روند، ولی بدنه کارشناس و برنامه‌ریز پس از بازنشستگی تازه به اتاق فکر می‌روند و تجربه خود را به نسل بعدی مختلف می‌کنند. مسیرها مشخص است، مدیر اگر هم در میدان مین است نقشه آن را در دست دارد! این یعنی برنامه‌ریزی. مدیر و توانایی مدیریت در جای خود ضروری است، اما اگر برنامه‌ریزی صحیح و تعهد مدیران به حرکت بر اساس آن مبنای کار باشد، توانایی یک مدیر هم هرز نرفته و می‌توان حداکثر استفاده از مدیر و مدیریت وی را کسب کرد. البته گاهی تصور می‌شود مدیر یعنی شخص و عملکرد وی، تا حدی درست است اما کافی نیست.مدیریت اداره بر اساس برنامه، فرقی نمی‌کند در یک اداره، یک شهرداری یا یک کشور باشد. حال اگر جایگاه مدیر و وظایف وی نامشخص باشد و مدیریت پلان کارشناسی شده نداشته باشد، با وضعی دچار می‌شویم که شخصی مدعی مدیریت جهان می‌شود و در همان حال برنامه‌های بالادستی و اسناد توسعه را در اتاق کارش بایگانی کرده است. این رفتار از بالا به پایین گسترش پیدا کرده و پارادایم ثابت می‌شود! حالا چه کسی می‌تواند به درستی مدعی شود که درست کجا بوده و اشتباه کدام؟ درست است، هیچ‌کس! درهم‌ریختگی اینجا نمایان می‌شود. نزدیک به 800میلیارد دلار پول می‌آید و بعد علی‌رغم همه زحمات خزانه خالی و ملت ناراضی. در اینکه مدیران زحمت بسیار می‌کشند شکی نیست، تعهد هم دارند. اما چگونه است که اهداف محقق نمی‌شوند، هزینه می‌شود ولی نتیجه کافی نیست؟پاسخ تقدم برنامه‌ریزی است بر مدیریت، درک تفاوت اداره کردن با رفع و رجوع کردن است. قرار نیست صرفاً امور یک جمعیتی تمشیت شود، بلکه نیاز اهمیت دادن و متعهد بودن به برنامه‌ریزی و اجرای آن است. کارشناسانی که آینده و حال را رصد می‌کنند با استفاده از همه تجارب انسانی و اسلوب علمی برنامه‌ریزی طرحی در می‌افکنند برای رسیدن به اهداف شهروندان و تامین دو سر کلاف، از نیازهای اولیه تا بستر سعادتمندی آدمی، منظور یک نقشه مهندسی صلب نیست بلکه بستر تحقق استعدادها و به کارگیری متناسب توانایی‌های شهروندان در محیطی امن با مدیرانی پاسخگو است. مدیریتی که بتواند علاوه بر حرکت در چهارچوب برنامه‌ها فضا برای بروز استعدادهای مدیران را هم فراهم کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.