|

مقدمه‌ای بر روش‌شناسیِ اقتصادِ هنرهای تجسمی

البرز باقی‌پور

ایوان: البته که معقولش اینه. از من می‌خوای حدس بزنم قیمتش چنده، خودت خیلی خوب می‌دونی که قیمت بستگی داره به این‌که نقاش چقدر مطرح باشه.
مارک: نگفتم هرچی معیار نقد هنریه ردیف کنی، نگفتم ارزیابی حرفه‌ای بکنی، گفتم بگی تو، ایوان، بابت یه تابلو نقاشی سفید با چند خط کج سفید، چقدر می‌دی.
ایوان: هیچی.
(یاسمینا رضا، هنر)
مقدمه
«اقتصاد هنر» یا «اقتصاد فرهنگ» نام رشته دانشگاهی جدیدی است که برای بررسی مسایل فرهنگی و هنری از تحلیل اقتصادی استفاده می‌کند. هرچند اقتصاد هنر شاخه‌ای از رشته اقتصاد است، اما بخشی از جهان فرهنگ و هنر نیز قلمداد شده و با رشته‌هایی نظیر مدیریت فرهنگی و جامعه‌شناسی هنر هم‌پوشانی دارد. پژوهشگران این حوزه، برای تحلیل‌های اقتصادی‌شان، رویکردهای مختلفی را اتخاذ می‌کنند که یکی از متداول‌ترین این رویکردها، رویکردِ «اقتصاد خُرد» است. این رویکرد، نظام اقتصادی را هم‌چون مجموعه‌ای از عناصر ساده، شامل تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان، در نظر می‌گیرد که کنش متقابل بین آن‌ها منجر به وجود آمدن سیستمی متعادل می‌شود. عامل به‌وجود‌آمدن این تعادل مکانیسمِ «بازار» است: همان‌جایی که عرضه‌کنندگان و تقاضاکنندگان کالاها و خدمات برای دستیابی به حداکثر سودِشان با یکدیگر رقابت می‌کنند. بنابراین، نقطه آغاز هر تحلیلِ اقتصادی از هنر، تبیین الگویی انتزاعی از بازار است.
بازار هنر
در بازارهای هنر، عرضه‌کنندگان و خریداران به مبادله‌ آثار هنری می‌پردازند. هم‌چنین واسطه‌هایی نظیر حراج‌گزاران، دلالان و مشاوران هنری در فرآیند مبادله نقش‌هایی ایفا می‌کنند. اندازه بازار هنر طبق برآوردی که در سال 2007 انجام گرفته بالغ بر 48 میلیارد یورو بوده است. هم‌چنین ایالات متحده با 41% و بریتانیا با 30% به تنهایی بیش از دو سوم بازار هنر را در اختیار خود دارند.
کالاهای عرضه‌شده در بازار هنر به‌شدت ناهمگون‌اند: طیف وسیعی از آثار هنری با ویژگی‌هایی متفاوت و در بسیاری مواقع آثاری غیرقابل جایگزین. دشواری‌هایی که در اندازه‌گیری ارزشِ اقتصادیِ کالاهای هنری وجود دارد و هم‌چنین، فقدان آمار و اطلاعات در بسیاری از بخش‌های بازار هنر (از جمله قیمت فروش آثار، وضعیت خریداران و فروشندگان، میزان حق کمیسیون دلالان و ...) باعث شده تا تبیین آن، آن‌طور که در کتاب‌های تئوریک مرسوم است، به‌سختی امکان‌پذیر شود. در نتیجه برای فهمِ بهتر، بازار هنر را به بخش‌های کوچک‌تری طبقه‌بندی می‌کنند. برای طبقه‌بندی بازار هنر معیارهای مختلفی وجود دارد. برخی از پژوهشگران مطالعات فرهنگی ترجیح می‌دهند بازار هنر را در دو طبقه‌ محلی (local) و جهانی (global) قرار دهند. و یا، جامعه‌شناسانی، طبق تحلیل «بوردیو» از پایگان‌های فرهنگی (cultural) و اقتصادی (economic) استفاده می‌کنند. این در حالی است که در ادبیاتِ اقتصاد هنر معمولا رسم بر این است که بازار هنر را به دو بخش بازار اولیه (primary) و ثانویه (secondary) تقسیم می‌کنند. ما نیز مطابق با این سنت، این یادداشت را با بررسی ویژگی‌های این دو گونه از بازار هنر پی می‌گیریم.
بازار اولیه هنر / بازار ثانویه هنر
بازار اولیه هنر، شامل آثار هنری‌ می‌شود که قرار است برای بار اول به فروش برسند. این کار توسط شخص هنرمند در کارگاهش و یا از طریق گالری‌ها انجام می‌پذیرد. در این بازار تعداد هنرمندان بسیار بیشتر از خریداران است، لذا مازاد عرضه، کاهش قیمت را به دنبال دارد. به‌علاوه تعداد کمِ آثار فروش‌رفته باعث می‌شود تا به‌ندرت بازیگرانِ این سطح از بازارِ هنر به پاداش مالی قابل توجهی برسد.
بازار ثانویه هنر شامل آثاری است که برای بار چندم به فروش می‌رسند، لذا به آن «بازار فروش مجدد» هم می‌گویند. در این‌جا، هم هنرمندان و هم فروشندگان چهره‌های به‌نسبت معتبرتری هستند. مازاد عرضه‌ نداریم و سطح عمومی قیمت‌ها هم بسیار بالاتر است. حراج‌های هنری نیز در همین سطح از بازار اتفاق می‌افتند.
نکته‌ دیگر، تفاوت میزان آمار و اطلاعات موجود از این دو نوع بازار است. به یاد داریم که از مهمترین مشخصات بازار هنر فقدان آمار و اطلاعات دقیق از آن بود. درواقع به‌جاست که بگوییم کلیه اطلاعاتی که از بازار هنر وجود دارد تنها مختص بازار ثانویه است و از بازار اولیه به ندرت اطلاعاتی پیدا می‌شود. به همین علت است که تا به امروز، پژوهش‌های انجام‌گرفته در اقتصاد هنر به‌طور کلی این بخش را نادیده گرفته‌اند. علم اقتصاد برای رسیدن به یک تحلیلِ جامع، در کنار اقتصاد نظری، به تحقیقات تجربی و داده‌های آماری نیاز دارد. تا وقتی آمار و اطلاعات چندانی از بازار اولیه هنر وجود ندارد، یک تحلیل اقتصادی از آن نیز با مشکل روبه‌رو می‌شود.
مورد مثالی: بازار هنرهای تجسمی در اصفهان
یک چیز واضح به‌نظر می‌رسد و آن این‌که در اصفهان بازار فروش مجدد (بازار ثانویه) نداریم. در واقع بازار هنر ایران، به جز در شهر تهران، فاقد بازار ثانویه است. بازار اولیه را با تعداد زیاد هنرمندان، قیمت پایین آثار و فروش‌نرفتن بسیاری از آثارِ ارایه‌شده می‌شناسیم. با این شرایط طبیعی است که نمی‌توان انتظار شرایط ایده‌آلی را برای هنرمندان و گالری‌داران داشت. باید توجه داشته باشیم که در نهایت کمتر از 5% هنرمندان فعال در بازار اولیه، می‌توانند به بازار ثانویه راه پیدا کنند. این عده‌اندکه هم احتمالا برای آینده حرفه‌ خود مجبور به مهاجرت به تهران خواهند شد.
از جهت دیگر، راهِ به‌دست‌آوردن آمار و اطلاعات از این بازار نیز اگر نشدنی نباشد، ولی بسیار دشوار است. گالری‌ها به خاطر مسایل رقابتی با همتایانشان و یا هر دلیل دیگری از افشای اطلاعات مربوط به قیمت فروش، خریداران و نظایر آن سربازمی‌زنند و این خود راه را برای انجام مطالعات اقتصادی از این سطحِ بازار سخت‌تر می‌کند.
نتیجه
دیدیم که نقطه‌ آغاز برای تحلیلِ اقتصادِ هنر با رویکردِ خُرد، مطالعه‌ بازار هنر بود. نبود آمار و اطلاعات از بازار هنر، خصوصاً بازار اولیه‌ آن، در همان ابتدا، راه را برای مطالعه‌ آن مسدود می‌کرد. حال چه باید کرد؟ آیا اقتصاد از تحلیل این بخش از دنیای هنر ناتوان است؟ به‌نظر نمی‌رسد این‌گونه باشد. زمانی «جرج برنارد شاو» گفته بود اگر تمام اقتصاددانان را در یک‌جا جمع کنید هرگز به یک نتیجه مشترک نمی‌رسند. تحلیل‌های مبتنی بر بازار تنها یکی از رویکردهایی است که اقتصاددانان از آن بهره می‌جویند. رویکردی که بسیار مورد علاقه اقتصاددانان نئوکلاسیک است. مکتبی که از قضا مکتبِ اقتصادیِ غالب و رایجِ فعلی محسوب می‌شود. اما باید توجه داشت که علم اقتصاد به یک مکتب و رویکرد خلاصه نمی‌شود. بدون شک رویکردهای اجتماعی-اقتصادی و دیدگاه‌های مکاتب «نهادگرا» توانایی‌های بسیار بیشتری برای تبیین این بخش از دنیای هنر را دارا هستند.
در پایان، باید تاکید کرد که علوم انسانی و اجتماعی شامل گستره‌‌ای از رشته‌ها و شاخه‌های گوناگون است که هر یک تفسیر خود را از واقعیت ارایه می‌دهند. بی‌شک توجه به مطالعات جامعه‌شناسی و مردم‌شناسی نیز در کنار مطالعات اقتصادی می‌تواند مسیر را برای شناخت هر چه بهتر از این بخش دنیای هنر هموار کند.

ایوان: البته که معقولش اینه. از من می‌خوای حدس بزنم قیمتش چنده، خودت خیلی خوب می‌دونی که قیمت بستگی داره به این‌که نقاش چقدر مطرح باشه.
مارک: نگفتم هرچی معیار نقد هنریه ردیف کنی، نگفتم ارزیابی حرفه‌ای بکنی، گفتم بگی تو، ایوان، بابت یه تابلو نقاشی سفید با چند خط کج سفید، چقدر می‌دی.
ایوان: هیچی.
(یاسمینا رضا، هنر)
مقدمه
«اقتصاد هنر» یا «اقتصاد فرهنگ» نام رشته دانشگاهی جدیدی است که برای بررسی مسایل فرهنگی و هنری از تحلیل اقتصادی استفاده می‌کند. هرچند اقتصاد هنر شاخه‌ای از رشته اقتصاد است، اما بخشی از جهان فرهنگ و هنر نیز قلمداد شده و با رشته‌هایی نظیر مدیریت فرهنگی و جامعه‌شناسی هنر هم‌پوشانی دارد. پژوهشگران این حوزه، برای تحلیل‌های اقتصادی‌شان، رویکردهای مختلفی را اتخاذ می‌کنند که یکی از متداول‌ترین این رویکردها، رویکردِ «اقتصاد خُرد» است. این رویکرد، نظام اقتصادی را هم‌چون مجموعه‌ای از عناصر ساده، شامل تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان، در نظر می‌گیرد که کنش متقابل بین آن‌ها منجر به وجود آمدن سیستمی متعادل می‌شود. عامل به‌وجود‌آمدن این تعادل مکانیسمِ «بازار» است: همان‌جایی که عرضه‌کنندگان و تقاضاکنندگان کالاها و خدمات برای دستیابی به حداکثر سودِشان با یکدیگر رقابت می‌کنند. بنابراین، نقطه آغاز هر تحلیلِ اقتصادی از هنر، تبیین الگویی انتزاعی از بازار است.
بازار هنر
در بازارهای هنر، عرضه‌کنندگان و خریداران به مبادله‌ آثار هنری می‌پردازند. هم‌چنین واسطه‌هایی نظیر حراج‌گزاران، دلالان و مشاوران هنری در فرآیند مبادله نقش‌هایی ایفا می‌کنند. اندازه بازار هنر طبق برآوردی که در سال 2007 انجام گرفته بالغ بر 48 میلیارد یورو بوده است. هم‌چنین ایالات متحده با 41% و بریتانیا با 30% به تنهایی بیش از دو سوم بازار هنر را در اختیار خود دارند.
کالاهای عرضه‌شده در بازار هنر به‌شدت ناهمگون‌اند: طیف وسیعی از آثار هنری با ویژگی‌هایی متفاوت و در بسیاری مواقع آثاری غیرقابل جایگزین. دشواری‌هایی که در اندازه‌گیری ارزشِ اقتصادیِ کالاهای هنری وجود دارد و هم‌چنین، فقدان آمار و اطلاعات در بسیاری از بخش‌های بازار هنر (از جمله قیمت فروش آثار، وضعیت خریداران و فروشندگان، میزان حق کمیسیون دلالان و ...) باعث شده تا تبیین آن، آن‌طور که در کتاب‌های تئوریک مرسوم است، به‌سختی امکان‌پذیر شود. در نتیجه برای فهمِ بهتر، بازار هنر را به بخش‌های کوچک‌تری طبقه‌بندی می‌کنند. برای طبقه‌بندی بازار هنر معیارهای مختلفی وجود دارد. برخی از پژوهشگران مطالعات فرهنگی ترجیح می‌دهند بازار هنر را در دو طبقه‌ محلی (local) و جهانی (global) قرار دهند. و یا، جامعه‌شناسانی، طبق تحلیل «بوردیو» از پایگان‌های فرهنگی (cultural) و اقتصادی (economic) استفاده می‌کنند. این در حالی است که در ادبیاتِ اقتصاد هنر معمولا رسم بر این است که بازار هنر را به دو بخش بازار اولیه (primary) و ثانویه (secondary) تقسیم می‌کنند. ما نیز مطابق با این سنت، این یادداشت را با بررسی ویژگی‌های این دو گونه از بازار هنر پی می‌گیریم.
بازار اولیه هنر / بازار ثانویه هنر
بازار اولیه هنر، شامل آثار هنری‌ می‌شود که قرار است برای بار اول به فروش برسند. این کار توسط شخص هنرمند در کارگاهش و یا از طریق گالری‌ها انجام می‌پذیرد. در این بازار تعداد هنرمندان بسیار بیشتر از خریداران است، لذا مازاد عرضه، کاهش قیمت را به دنبال دارد. به‌علاوه تعداد کمِ آثار فروش‌رفته باعث می‌شود تا به‌ندرت بازیگرانِ این سطح از بازارِ هنر به پاداش مالی قابل توجهی برسد.
بازار ثانویه هنر شامل آثاری است که برای بار چندم به فروش می‌رسند، لذا به آن «بازار فروش مجدد» هم می‌گویند. در این‌جا، هم هنرمندان و هم فروشندگان چهره‌های به‌نسبت معتبرتری هستند. مازاد عرضه‌ نداریم و سطح عمومی قیمت‌ها هم بسیار بالاتر است. حراج‌های هنری نیز در همین سطح از بازار اتفاق می‌افتند.
نکته‌ دیگر، تفاوت میزان آمار و اطلاعات موجود از این دو نوع بازار است. به یاد داریم که از مهمترین مشخصات بازار هنر فقدان آمار و اطلاعات دقیق از آن بود. درواقع به‌جاست که بگوییم کلیه اطلاعاتی که از بازار هنر وجود دارد تنها مختص بازار ثانویه است و از بازار اولیه به ندرت اطلاعاتی پیدا می‌شود. به همین علت است که تا به امروز، پژوهش‌های انجام‌گرفته در اقتصاد هنر به‌طور کلی این بخش را نادیده گرفته‌اند. علم اقتصاد برای رسیدن به یک تحلیلِ جامع، در کنار اقتصاد نظری، به تحقیقات تجربی و داده‌های آماری نیاز دارد. تا وقتی آمار و اطلاعات چندانی از بازار اولیه هنر وجود ندارد، یک تحلیل اقتصادی از آن نیز با مشکل روبه‌رو می‌شود.
مورد مثالی: بازار هنرهای تجسمی در اصفهان
یک چیز واضح به‌نظر می‌رسد و آن این‌که در اصفهان بازار فروش مجدد (بازار ثانویه) نداریم. در واقع بازار هنر ایران، به جز در شهر تهران، فاقد بازار ثانویه است. بازار اولیه را با تعداد زیاد هنرمندان، قیمت پایین آثار و فروش‌نرفتن بسیاری از آثارِ ارایه‌شده می‌شناسیم. با این شرایط طبیعی است که نمی‌توان انتظار شرایط ایده‌آلی را برای هنرمندان و گالری‌داران داشت. باید توجه داشته باشیم که در نهایت کمتر از 5% هنرمندان فعال در بازار اولیه، می‌توانند به بازار ثانویه راه پیدا کنند. این عده‌اندکه هم احتمالا برای آینده حرفه‌ خود مجبور به مهاجرت به تهران خواهند شد.
از جهت دیگر، راهِ به‌دست‌آوردن آمار و اطلاعات از این بازار نیز اگر نشدنی نباشد، ولی بسیار دشوار است. گالری‌ها به خاطر مسایل رقابتی با همتایانشان و یا هر دلیل دیگری از افشای اطلاعات مربوط به قیمت فروش، خریداران و نظایر آن سربازمی‌زنند و این خود راه را برای انجام مطالعات اقتصادی از این سطحِ بازار سخت‌تر می‌کند.
نتیجه
دیدیم که نقطه‌ آغاز برای تحلیلِ اقتصادِ هنر با رویکردِ خُرد، مطالعه‌ بازار هنر بود. نبود آمار و اطلاعات از بازار هنر، خصوصاً بازار اولیه‌ آن، در همان ابتدا، راه را برای مطالعه‌ آن مسدود می‌کرد. حال چه باید کرد؟ آیا اقتصاد از تحلیل این بخش از دنیای هنر ناتوان است؟ به‌نظر نمی‌رسد این‌گونه باشد. زمانی «جرج برنارد شاو» گفته بود اگر تمام اقتصاددانان را در یک‌جا جمع کنید هرگز به یک نتیجه مشترک نمی‌رسند. تحلیل‌های مبتنی بر بازار تنها یکی از رویکردهایی است که اقتصاددانان از آن بهره می‌جویند. رویکردی که بسیار مورد علاقه اقتصاددانان نئوکلاسیک است. مکتبی که از قضا مکتبِ اقتصادیِ غالب و رایجِ فعلی محسوب می‌شود. اما باید توجه داشت که علم اقتصاد به یک مکتب و رویکرد خلاصه نمی‌شود. بدون شک رویکردهای اجتماعی-اقتصادی و دیدگاه‌های مکاتب «نهادگرا» توانایی‌های بسیار بیشتری برای تبیین این بخش از دنیای هنر را دارا هستند.
در پایان، باید تاکید کرد که علوم انسانی و اجتماعی شامل گستره‌‌ای از رشته‌ها و شاخه‌های گوناگون است که هر یک تفسیر خود را از واقعیت ارایه می‌دهند. بی‌شک توجه به مطالعات جامعه‌شناسی و مردم‌شناسی نیز در کنار مطالعات اقتصادی می‌تواند مسیر را برای شناخت هر چه بهتر از این بخش دنیای هنر هموار کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.