|

آن‌كه زبان موسيقي را مي‌دانست

سحر فرهادي: تلاش‌های «ساسان سپنتا» در موسیقی در دو دسته قابل تامل و توجه است، دسته اول به تلاش‌های وی در بازیابی آثار صوتی گرانمایه موسیقی دوره ناصرالدین‌شاه در دهه سی برمی‌گردد، این آثار مدت‌ها به‌دلیل نبودِ روش‌های فنی غیر قابل استفاده بود. در دسته دیگر می‌توان به پژوهش‌های وی در حیطه موسیقی اشاره کرد. وی یکی از مهم‌ترین پژوهشگران عرصه‌ی زبان‌شناسی و موسیقی به‌شمار می‌آید و تالیفات فراوانی از خود به جا گذاشته است. مقالات تخصصی‌ای که از وی باقی مانده تاکیدی بر اهمیت تلاش‌های وی در عرصه‌های مذکور است. برای نمونه می‌توان به این موارد اشاره کرد: «سیر و تحول موسیقی ایران»، (۱۴ مقاله)؛ «آواز ایران» (۱۳مقاله)؛ «مکتب‌های جدید موسیقی معاصر ایران»؛ «بررسی فیزیکی واج‌های زبان فارسی»؛ «ابن سینا و ابتکارات زبان‌شناسی»؛ «تجزیه و بازسازی گفتار»، (تعیین فرمان‌های واج‌های زبان فارسی)؛ «تأثیرانگیزی آهنگ حماسی شاهنامه فردوسی»؛ «توجیه مواردی از تطور نظم و نثردر سبک‌شناسی زبان فارسی از دیدگاه زبان‌شناسی»؛ «بررسی آزمایشگاهی چند گویش مرکزی ایران»؛ «تصحیح و تکمیل جلد سوم کتاب سرگذشت موسیقی ایران»؛ «بررسی‌های جدید آزمایشگاهی در مورد گام موسیقی ایران؛ «بررسی تحلیلی و تطبیقی رساله موسیقی خیام»؛ «خیام و موسیقی»؛ «تأثیر عناصر نوایی در ادراک گفتار»؛ «پژوهشی در مباحث زبان‌شناسی خواجه نصیرالدین طوسی و مقایسه آن با زبان‌شناسی جدید»؛ «نامه‌ای از روح‌الله خالقی به ساسان سپنتا»؛ «تنها صداست که می‌ماند» و مقالات بی‌شمار دیگر؛ و از کتاب‌های وی می‌توان به «آواشناسی فیزیکی زبان فارسی»، «چشم‌انداز موسیقی ایران» و «تاریخ تحول ضبط موسیقی در ایران» اشاره کرد.
دکتر «ساسان سپنتا» در کتاب اخیر، چکیده تجربه‌های خود را در بازیافت آثار صوتی موسیقیایی از استوانه‌های مومی و صفحه‌های گرامافون در طول سال‌های 1334 تا 1355 به‌تحریر درآورده است. هم‌چنین این کتاب گزارش پژوهشی در مورد شیوه‌ها و تمهیدات ضبط و پخش صدا، از زمان ساخته‌شدن فونوگراف، اولین ضبط آثار موسیقی در ایران، سیر تحول صفحه گرامافون، صداگذاری فیلم ناطق، اختراع رادیو و تلویزیون، صفحه ریز شیار، ضبط استریو، نوار کاست و در نهایت از ساخته‌شدن دیسک فشرده (CD) است. جدا از مسایل فنی و تکنیکی که در این کتاب به تفصیل بحث و بررسی می‌شود، خاطراتی در رابطه با این مباحث مطرح می‌شود که به جذابیت این کتاب می‌افزاید، برای مثال، در بخشی از کتاب که از گرامافون و رواج آن صحبت به میان می‌آید، خاطره‌ای از «عبدالحسین اورنگ» (شیخ‌الملک) در باب ممانعت از رواج گرامافون در اصفهان ذکر می‌شود. هنگامی که اورنگ در سال 1332 ه.ق. به اصفهان می‌آید، خدمت شیخ «محمدتقی آقانجفی» می‌رود. آقانجفی از اهالی اصفهان شکایت می‌کند و لب به اعتراض می‌گشاید و می‌گوید: «خلق در امور دینشان لاابالی و پایه دینشان سست شده است، به‌حدی که در غالب دکاکین جعبه گرامافون گذاشته‌اند.» (تاریخ تحول ضبط، ص 155)
در کتاب دیگری از این پژوهشگر با عنوان «چشم‌انداز موسیقی ایران» به عکس‌العمل «علینقی وزیری» نسبت به موسیقی ایرانی اشاره می‌شود. علینقی وزیری در کنسرت‌هایی که در سال 1304 برگزار می‌کند چهار خطابه دارد. در هر خطابه به وجهی از موسیقی ایرانی و فرهنگ و هنر ایران می‌پردازد. در خطابه‌ی سوم درباره آوازخواندن در ایران می‌گوید: «آواز هم یک طرز سوگواری است که یادگار مصائب گذشته است و موسیقی ما تکرار همان خاطره بدبختی‌ها و برخی رِنگ‌ها و تصنیف‌های شهوانی است که در مجالس کیف خودمانی که گاه با عربده‌کردن و فحش‌دادن توام است مورد استفاده واقع می‌شود. با این ترتیب آیا حق نبود که از طرف مقامات روحانی منع شود؟» (چشم‌انداز موسیقی ایران، ص 141)
سخن اعتراضی وزیری در نسبتی با گفته آقا نجفی قرار نمی‌گیرد، ولی آن‌چه اهمیت دارد اعتراض این دو به موسیقی حاکم در آن زمان و بسط آن است. آن‌چه مشخص است این دو نفر از دو منظر متفاوت به موسیقی ایرانی می‌نگرند ولی در ادامه گفته وزیری به روحانیون اشاره می‌شود، روحانیونی که همواره مخالف با بسط تصنیف‌های شهوانی و عربده‌کشیدن هستند. وزیری در این خطابه اشاره می‌کند که یک چنین موسیقی‌ای در همه جای عالَم مذموم است. از گفته وی می‌توان این استنباط را داشت که اگر به موسیقی ایرانی نگاه ناقدانه داشت و آن را از بی‌سوادی زدود، می‌توان به اساس محکم و وسیع آن پی برد.
پژوهش‌ها و نوشتارهای سپنتا در کنار هم به مجموعه‌ای از مباحث علمی-تکنیکی و فرهنگ شفاهی اشاره دارد. گویی این دو حوزه هم‌راستا با هم قابل بررسی است و می‌توانند به شناخت یکدیگر یاری برسانند و این ویژگی اهمیت قابل توجهی به تلاش‌های وی در امر پژوهش و تالیف می‌دهد.

سحر فرهادي: تلاش‌های «ساسان سپنتا» در موسیقی در دو دسته قابل تامل و توجه است، دسته اول به تلاش‌های وی در بازیابی آثار صوتی گرانمایه موسیقی دوره ناصرالدین‌شاه در دهه سی برمی‌گردد، این آثار مدت‌ها به‌دلیل نبودِ روش‌های فنی غیر قابل استفاده بود. در دسته دیگر می‌توان به پژوهش‌های وی در حیطه موسیقی اشاره کرد. وی یکی از مهم‌ترین پژوهشگران عرصه‌ی زبان‌شناسی و موسیقی به‌شمار می‌آید و تالیفات فراوانی از خود به جا گذاشته است. مقالات تخصصی‌ای که از وی باقی مانده تاکیدی بر اهمیت تلاش‌های وی در عرصه‌های مذکور است. برای نمونه می‌توان به این موارد اشاره کرد: «سیر و تحول موسیقی ایران»، (۱۴ مقاله)؛ «آواز ایران» (۱۳مقاله)؛ «مکتب‌های جدید موسیقی معاصر ایران»؛ «بررسی فیزیکی واج‌های زبان فارسی»؛ «ابن سینا و ابتکارات زبان‌شناسی»؛ «تجزیه و بازسازی گفتار»، (تعیین فرمان‌های واج‌های زبان فارسی)؛ «تأثیرانگیزی آهنگ حماسی شاهنامه فردوسی»؛ «توجیه مواردی از تطور نظم و نثردر سبک‌شناسی زبان فارسی از دیدگاه زبان‌شناسی»؛ «بررسی آزمایشگاهی چند گویش مرکزی ایران»؛ «تصحیح و تکمیل جلد سوم کتاب سرگذشت موسیقی ایران»؛ «بررسی‌های جدید آزمایشگاهی در مورد گام موسیقی ایران؛ «بررسی تحلیلی و تطبیقی رساله موسیقی خیام»؛ «خیام و موسیقی»؛ «تأثیر عناصر نوایی در ادراک گفتار»؛ «پژوهشی در مباحث زبان‌شناسی خواجه نصیرالدین طوسی و مقایسه آن با زبان‌شناسی جدید»؛ «نامه‌ای از روح‌الله خالقی به ساسان سپنتا»؛ «تنها صداست که می‌ماند» و مقالات بی‌شمار دیگر؛ و از کتاب‌های وی می‌توان به «آواشناسی فیزیکی زبان فارسی»، «چشم‌انداز موسیقی ایران» و «تاریخ تحول ضبط موسیقی در ایران» اشاره کرد.
دکتر «ساسان سپنتا» در کتاب اخیر، چکیده تجربه‌های خود را در بازیافت آثار صوتی موسیقیایی از استوانه‌های مومی و صفحه‌های گرامافون در طول سال‌های 1334 تا 1355 به‌تحریر درآورده است. هم‌چنین این کتاب گزارش پژوهشی در مورد شیوه‌ها و تمهیدات ضبط و پخش صدا، از زمان ساخته‌شدن فونوگراف، اولین ضبط آثار موسیقی در ایران، سیر تحول صفحه گرامافون، صداگذاری فیلم ناطق، اختراع رادیو و تلویزیون، صفحه ریز شیار، ضبط استریو، نوار کاست و در نهایت از ساخته‌شدن دیسک فشرده (CD) است. جدا از مسایل فنی و تکنیکی که در این کتاب به تفصیل بحث و بررسی می‌شود، خاطراتی در رابطه با این مباحث مطرح می‌شود که به جذابیت این کتاب می‌افزاید، برای مثال، در بخشی از کتاب که از گرامافون و رواج آن صحبت به میان می‌آید، خاطره‌ای از «عبدالحسین اورنگ» (شیخ‌الملک) در باب ممانعت از رواج گرامافون در اصفهان ذکر می‌شود. هنگامی که اورنگ در سال 1332 ه.ق. به اصفهان می‌آید، خدمت شیخ «محمدتقی آقانجفی» می‌رود. آقانجفی از اهالی اصفهان شکایت می‌کند و لب به اعتراض می‌گشاید و می‌گوید: «خلق در امور دینشان لاابالی و پایه دینشان سست شده است، به‌حدی که در غالب دکاکین جعبه گرامافون گذاشته‌اند.» (تاریخ تحول ضبط، ص 155)
در کتاب دیگری از این پژوهشگر با عنوان «چشم‌انداز موسیقی ایران» به عکس‌العمل «علینقی وزیری» نسبت به موسیقی ایرانی اشاره می‌شود. علینقی وزیری در کنسرت‌هایی که در سال 1304 برگزار می‌کند چهار خطابه دارد. در هر خطابه به وجهی از موسیقی ایرانی و فرهنگ و هنر ایران می‌پردازد. در خطابه‌ی سوم درباره آوازخواندن در ایران می‌گوید: «آواز هم یک طرز سوگواری است که یادگار مصائب گذشته است و موسیقی ما تکرار همان خاطره بدبختی‌ها و برخی رِنگ‌ها و تصنیف‌های شهوانی است که در مجالس کیف خودمانی که گاه با عربده‌کردن و فحش‌دادن توام است مورد استفاده واقع می‌شود. با این ترتیب آیا حق نبود که از طرف مقامات روحانی منع شود؟» (چشم‌انداز موسیقی ایران، ص 141)
سخن اعتراضی وزیری در نسبتی با گفته آقا نجفی قرار نمی‌گیرد، ولی آن‌چه اهمیت دارد اعتراض این دو به موسیقی حاکم در آن زمان و بسط آن است. آن‌چه مشخص است این دو نفر از دو منظر متفاوت به موسیقی ایرانی می‌نگرند ولی در ادامه گفته وزیری به روحانیون اشاره می‌شود، روحانیونی که همواره مخالف با بسط تصنیف‌های شهوانی و عربده‌کشیدن هستند. وزیری در این خطابه اشاره می‌کند که یک چنین موسیقی‌ای در همه جای عالَم مذموم است. از گفته وی می‌توان این استنباط را داشت که اگر به موسیقی ایرانی نگاه ناقدانه داشت و آن را از بی‌سوادی زدود، می‌توان به اساس محکم و وسیع آن پی برد.
پژوهش‌ها و نوشتارهای سپنتا در کنار هم به مجموعه‌ای از مباحث علمی-تکنیکی و فرهنگ شفاهی اشاره دارد. گویی این دو حوزه هم‌راستا با هم قابل بررسی است و می‌توانند به شناخت یکدیگر یاری برسانند و این ویژگی اهمیت قابل توجهی به تلاش‌های وی در امر پژوهش و تالیف می‌دهد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.