گذشته به آينده ميرود
آقای دکتر سپنتا با سلام خدمت شما و تشکر از این که دعوت ما را قبول کردید. در ابتدا راجع به آزمایشگاه آواشناسی برای شنوندگان عزیز صحبت کنید.
با عرض سلام خدمت شما، این آزمایشگاه برای دورههای کارشناسی ارشد و دکترای زبانشناسی است و برای درس آواشناسی آزمایشگاهی استفاده و همچنین برای تحقیقات زبانشناسی و موازین آواشناسی و فونتیک استفاده میشود.
آقای سپنتا قدری در مورد خودتان و همچنین تخصص اصلیتان یعنی مطالعات فونتیک و الکترواکوستیک بگویید.
بنده در دانشگاه تهران در مقطع کارشناسی ادبیات فارسی تحصیل کردم و در کنار آن درسهای زبانشناسی هم میخواندم، همچنین در نوجوانی در موسیقی فعالیت میکردم، سپس موسیقی را نزد استادان «صبا» و «خالقی» و «وزیری» ادامه دادم. در دوران دبیرستان به مطالعات الکترونیک علاقهمند شدم. اولین استخدام من در قسمت مخابرات هواپیمایی بود، بعد از آن به وزارت راه منتقل شدم و بیسیم و مخابرات وزارت راه را تاسیس کردم؛ سپس با یک بورس فنی قبول شدم و عازم آمریکا شدم و در آنجا آموزشهای الکترونیک را دیدم. مجموع این مسایل باعث شد تا آزمایشهایی روی زبانشناسی داشته باشم. پس از آن کارشناسی ارشد و دکتری زبانشناسی را در دانشگاه تهران به پایان رساندم.
زبانشناسی، موسیقی و الکترونیک مطالعه میکردم، اولین مطالعات زبانشناسیام در دانشگاه تهران در اواخر دوره کارشناسی ارشد و دکترا انجام گرفت. اولین آزمایشگاه زبانشناسی در دانشگاه تهران تاسیس شد، استاد این درس خانم دکتر «معصومه قریب» بودند و دستگاههای این رشته را به خارج سفارش دادند. چون من در رشته الکترونیک واقف بودم دستگاهها را راهاندازی و نصب کردم و بعد از آن بهعنوان دستیار ایشان آزمایشگاه را راه انداختیم. از آزمایشگاه مخابرات و بخش تعمیرات که من سرپرستی قسمت فنی آن بودم در ساعات غیر اداری استفاده میکردم و در این زمان دستگاههایی تهیه کردم. از آنجایی که من روی موسیقی ایرانی کار کرده بودم و همچنین به توصیه استاد «صبا» راجع به فواصل موسیقی و مشخصات خوانندگان و نوازندگان کار میکردم و از وسایل آن آزمایشگاه استفاده میکردم اولین قدمها به این صورت در این راه برداشته شد. قبل از من آقای «مهدی برکشلی» استاد دانشگاه تهران در فرانسه و در ایران کار کرده بودند. از کارهای آزمایشگاهی بنده آقای دکتر «برکشلی» اطلاع پیدا کردند و آقای دکتر «داریوش صفوت» ایشان را به آزمایشگاه مخابرات راهنمایی کردند و ایشان سالهای
39 و40 تشریف آوردند، در آن موقع من در آزمایشگاه خودمان کارها را خدمت ایشان ارائه دادم.
در دوره کارشناسی ارشد، پایاننامه بنده دو قسمت زبانشناسی و یک قسمت الکترواکوستیک داشت که دانشکده ادبیات بخش الکترواکوستیک را به دکتر «برکشلی» واگذار کرد و ایشان استاد راهنمای بنده شدند. در آن پایاننامه کاربرد دستگاههای الکترواکوستیک را در زبانشناسی تشریح کردم و در سالهای 39 و40 آثار موسیقی ایران در دوره «ناصرالدینشاه» که توسط یکی از وزرای «ناصرالدینشاه»؛«دوستمحمدخان معیرالممالک» روی لولههای مومی فونوگراف ثبت شده بود را بازیافت کردم، حدود 60-70 سال اینها مهجور بود و خود دستگاههای اصلی قابل استفاده نبود و «خالقی» مرا به پسر «دوستمحمدخان معیرالممالک» و نوه «ناصرالدینشاه» معرفی کرد و ایشان آن متریال و استوانهها را بهتدریج در اختیار من قرار دادند و آن آثاری از «میرزاعبدالله»، «نایب اسدالله» و «آقاحسینقلی» بود.
یکی دو مصاحبه تلویزیونی با من انجام شد و بعد از آن خوشبختانه چند خانواده قدیمی که از این آثار داشتند با من تماس گرفتند و اولین و تنها آثار «سیدرحیم» استاد آواز در این مجموعهها بود که من احیا کردم. تمام اینها فراوردههایی را تولید کرد و من از سال 1337 در ماهنامه تخصصی مجله موزیک آنها را تحلیل سبکی کردم و برای اولینبار سبکشناسی موسیقی ایرانی با قسمتهای مستند موسیقی ایرانی توام شد. حدود 15 سال، هرماه، من یک مقاله در مجله موزیک یا مجله موسیقی اداره کل هنرهای زیبای آن سالها نوشتم.
شما تحقیقات ارزندهای داشتید که لازم است بعضی از آنها را نام ببرم: اندازهگیری محدوده صدای خوانندگان و نوازندگان مشهور و قدیمی، اندازهگیری فواصل در سازهای آنها و کیفیت صوتی، تعیین امتداد زمانی تحریرهای آواز، میزان صحیحخواندن نتها و بررسی اختلاف و یا دورشدن خوانندگان مطرح از نت محور و بهطور کلی ژوست یا فالشبودن صداهای ساز و یا آواز در آنها، چگونگی دقت خواننده در اجرای ریتم و ملودی، در همین موارد توضیحی بدهید.
من ناچارم در این مورد به اختصار اشارهای بکنم، در آزمایشگاه دانشگاه تهران قسمتهایی از آوا و گفتار زبان فارسی (هم زبان معیار و هم لهجهها) را آنالیز و تحلیل میکردیم. تحلیل زبان بسیار مشکلتر از آواهای موسیقی است و پیچیدگی دارد بهخصوص مصوتها و نیز صامتها. پایاننامه دکترای من تحلیل الکترواکوستیک زبان فارسی و فونمهای زبان فارسی بود که به راهنمایی خانم دکتر «قریب» انجام گرفت. در مورد موسیقی مرحوم استاد دکتر «برکشلی» (استاد فیزیک دانشگاه تهران) روی فواصل گام از سالهای 25 -26 در پاریس و بعد در تهران کار کرده بودند. ادامه کار ایشان موکول شد به زمانی که ما آزمایشگاه فونتیک را تشکیل دادیم و آقای دکتر «هرمز میلانیان» نتیجه آزمایشهای بنده را خدمت ایشان فرستادند و ایشان پس از راهنمایی و بررسی، نامه کتبیای به بخش گروه زبانشناسی دانشگاه تهران فرستادند مبنی بر این که کارهای من ابتکاری است و برای ادامه کار میبایست تسهیلاتی را در نظر بگیرند، به همین مناسبت دستگاهها سفارش داده شد و آزمایشگاه تشکیل شد. اولین تحقیق راجع به فواصل ابتکار و آغازش متعلق به دکتر «برکشلی» است.
دنباله تحقیقات ایشان را بنده با دستگاه «سانداسپکتروگراف» که طیفنگار صوتی است و یک شرکت آن را در امریکا میساخت انجام شد و فواصل موسیقی ایرانی را بر مبنای نواختههای «آقاحسینقلی» و «میرزاعبدالله» و بهخصوص «میرزامحمدصادقخان سرورالملک» نوازنده سنتور و شاگرد بهحقش «میرزاحبیب سماعحضور»، همچنین آثاری از «نایب» و دیگران اندازهگیری شد. ماحصل در مقالهای با عنوان «بررسیهای جدید در مورد گام موسیقی ایرانی» در فصلنامه ماهور 3 تا 4 سال پیش (در پاییز 1377) چاپ شد. (زمان این مصاحبه در سال 1382 بوده است.)
در مورد نزدیکشدن یا دورشدن خواننده از نت محور یعنی فرکانس پذیرفتهشده در موسیقی ایران باید با همین دستگاهها آزمایش میشد که صورت گرفت و روی صدای استاد «تاج» و روی صدای «ادیب خوانساری»، «بنان» و «سیدرحیم» و حتی صدای یکی از واعظان مشهور «حاجیتاج نیشابوری» در اواخر دوره قاجار انجام شد و طبق مدارک بهدستآمده یعنی طیفنگاشتهها، آنها را تحلیل کردم که در کتاب «چشمانداز موسیقی»، در فصل آخر آمده است. به هرحال زمینههای بسیار جالب و مستندی بهدست آمد. نکته قابل توجه این است که در این زمینهها به سلیقه نمیشود اکتفا کرد و حتما باید مستندات علمی باشد درست مثل کشورهای خارجی که روی صداهای خوانندگان معروفشان کار کردهاند.
غیر از نوازندگان قدیم در مورد نوازندگان دوره خودم مانند مرحوم استاد «علینقی وزیری»، استاد «صبا» این تحلیلها را انجام دادم و گوشهای از آنها را در چهلمین سال در گذشت استاد «صبا» در «تالار وحدت» راجع به تکنیک و سبک استاد صبا صحبت کردم (انتخاب بنده برای شرح سبک «صبا» توسط استادان موسیقی انجام گرفته بود) و عین مقاله بعدا در نشریه وزارت ارشاد چاپ شد.
آقای دکتر در تحقیقات شما در کتاب «چشمانداز موسیقی ایران» پیرامون اندازهگیری محدوده صداها و خوانندگان خواندیم که بهعنوان مثال تحریرهای استاد بنان 260 هرتز، تاج 390 و قمرالملوک وزیری 784 هرتز را بهراحتی زیر پوشش صدای خود قرار دادهاند؛ در مورد این نوع اندازهگیریها توضیح دهید و تا حالا بیشترین عددی که بهدست آوردهاید چقدر بوده است؟
این اعداد در واقع دو قسمت است یکی حدود صدای خواننده، مثلا حدود صدای خانم «وزیری» که باید با توجه به کل آثار ایشان اندازهگیری میشد، آثار ایشان را از 14 سالگی جمعآوری کردم و زمانی خدمت ایشان رفتم تعجب کردند که چگونه یک جوان 14 ساله در دورهای که ایشان از این هنر کنار بودند و سنی از ایشان گذشته بود این مجموعه را جمع کرده است. به هرحال با توجه به اولین آثار ضبط شده و آخرین اثر ایشان که یک مثنوی با تار آقای «کمالی» در رادیو در سال 33 و 34 است. تمام آثار ایشان باید طی این سیسال از پاینترین صدا تا بالاترین صدا (صدای ایشان حدود «متسو سوپرانو» بود) بررسی میشد. حدودی که میتوانستند بخوانند یک مقداری حدود راحت و سهل و تحریرپذیر است، بعضی خوانندگان ممکن است نتوانند تحریر را در اوج بهراحتی بزنند و تحریرپذیری خاصی دارند. مثلا کیفیت تحریر مشهور «تاج» در صفحه همایون در قسمت بیداد تحریر خاصی است، بهخصوص که ایشان گفتند این تحریر تحریر فلکی است و یک قوس و منحنی صعودی دارد که به بعضی گوشهها اشاره دارد و رد میشود و اینها را بهنحو جالبی با هم عجین کردهاند، من در طیفنگاشته از اصل صفحه ضبط کردم و در کتاب «چشمانداز
موسیقی ایران» آوردهام. حدود فرکانس و چیستی محور این فرکانس که ایشان تحریر فلکی خواندهاند را تعیین کردهام. نوساناتی که ایشان روی فرکانس انجام داده خیلی بالا است و مهارت زیادی برای یک خواننده «تنور» میخواهد.
در مورد دستگاهها و چگونگی اندازهگیری طیفها توضیح دهید؟
ما در آزمایشگاه فقط زبانشناسی را بررسی میکنیم و موسیقی در برنامه رسمی نیست. مقدمات در درس آواشناسی در دوره کارشناسی ارشد انجام میشود که ابتدا دانشجویان بهصورت تئوری میخوانند و بعد در درس آواشناسی رای مشاهده و کاربرد دستگاه به آزمایشگاه میآیند. یکی از این دستگاهها که ما اینجا داریم و در رشته الکترونیک نیز به کار میرود «اسیلوسکوپ» نام دارد که میتواند اندازهگیریهای مختلف انجام دهد و بستگی به محورهای ایکس و وای دارد. روی لامپهای کاتدیک و با توجه به منحنی های میساژو فرکانس را اندازهگیری میکنیم. علاوه بر فرکانس، هارمونیک و محورهای اصلی صوت و شدت صوت را تعیین میکنیم.
دستگاه دیگر فرکانس «کانتر» که فرکانس را بهصورت دیجیتال شمارش میکند، صوت به ورودی دستگاه داده میشود و فرکانس را شمارش میکند و با ساز تنظیم میشود و حتی با آوازها نیز تنظیم میشود و فاصله نت را با نت اصلی بیان میکند و نشان میدهد که خواننده یا نوازنده از نت صحیح چه میزان فاصله دارد. دستگاه دیگر «فرکانسساز» است، این دستگاه در واقع مکمل فرکانسشمار است یعنی هر فرکانسی که بخواهیم میسازد.
ما میتوانیم ربعپردهها را اندازه بگیریم؟
با توجه به اندازهگیریهایی که بنده انجام دادهام چیزی بهعنوان ربعپرده نداریم و یک اصطلاحی است که با ماهیتش فرق دارد و با اندازهگیریهایی که من انجام دادم ربعپرده از اجزا نیمپرده است.
دستگاه دیگر در اینجا دستگاه «ساند اسپکتروگراف» یا همان طیفنگار صوتی با کلیدهای مختلف است و کاملترین دستگاه تجزیه صوت است و ما صوت را به ورودی میدهیم و روی دیسک دوار ثبت میشود و بعد روی کاغذ مخصوص دور استوانه پدیدار میشود. آن وقت است که متخصص آن را تجزیهوتحلیل میکند، در واقع، این دستگاهها مانند میکروسکوپ ابزاری در خدمت متخصص است.
خواندن این طیفنگاشته برای من شاید یک ربع ساعت طول بکشد اما در واقع این زمان یک ربع ساعت به اضافه 35 سال تحصیل و تجربه است و کسی که درخواست میکند که خواندن این استوانهها را به من آموزش دهید، نشانه عدم اطلاع وی از این موضوع است.
در حال حاضر چه تحقیقاتی پیش رو دارید؟ برای کسانی که علاقهمند هستند توضیحاتی بدهید.
مختصر باید بگویم رشته موسیقی هم جنبه تجربی دارد هم عملی و هم علمی. من بهخاطر فعالیت در سه رشته ادبیات و موسیقی و زبانشناسی میتوانم بهخوبی اینها را با هم مقایسه کنم. در زبانشناسی ورود افراد غیر متخصص بهندرت و زمینه روشن است، باید در رشته زبانشناسی کارشناس باشد و در ارشد سیوپنج واحد بگذارند و سپس با یک آزمون، دو سه نفر برای دکترا پذیرفته میشوند و بعد بهواسطه پایاننامه بتوانند در این راه قدم اول را بردارند، ولی در موسیقی متاسفانه اینگونه نیست.
لازمه تحقیق تحقیق است که در اینجا هرم برعکس است و اول تحقیق میکنند و بعد تصمیم میگیرند تحصیل کنند و چون لقب استاد دارند نمیتوانند به تحصیل بپردازند و میان زمین و هوا میمانند. البته محققین موسیقی معدود بودهاند مانند مرحوم «وزیری»، به موازات ایشان «حاج مخبرالسلطنه هدایت» است که از دولتمردان قاجار و در کار موسیقی تحقیقاتی داشتهاند، همچنین «روحاله خالقی»، «مهدی برکشلی»، «هرمز فرهت» و «محمدتقی مسعودیه» که اینها کارهایشان قابل ارجاع است.
به هرحال آثار بنده بعضا چاپ شده، بهتر است قبل از این که بهدنبال ادامه کار بگردم به دنبال مخاطب بگردم. باید مخاطب پیدا کرد مخاطبی که کار را بهخاطر کار و رشته بخواهد و دنبال کار اصیل باشد، نه در دانشکدههایهای موسیقی و نه در بخش خصوصی ما از این دست مخاطب نداریم.
مخاطبان هستند که محقق را به ادامه کار وا میدارند. در این رشته در سنوات اخیر مقاله و کتاب و رساله زیاد چاپ شده و هم حسن است و هم عیب چرا که دانشجو گیج است، شناخت ندارد و آثار خوب را نمیشناسد که این تحقیق است یا بهصورت سطحی در نشریات و یا بهصورت کتاب چاپ شده است.
بنابراین جداکردن جواهر از خَرمهره به قول استاد «همایی» تمیز میخواهد و اگر مخاطبان با تمیز ذهنی باشند من ادامه میدهم ولی اگر نباشند وقت تلفکردن در این کار جایز نیست.
با سپاس از شما آقای دکتر سپنتا بهخاطر این که وقتتان را در اختیار ما گذاشتید.
آقای دکتر سپنتا با سلام خدمت شما و تشکر از این که دعوت ما را قبول کردید. در ابتدا راجع به آزمایشگاه آواشناسی برای شنوندگان عزیز صحبت کنید.
با عرض سلام خدمت شما، این آزمایشگاه برای دورههای کارشناسی ارشد و دکترای زبانشناسی است و برای درس آواشناسی آزمایشگاهی استفاده و همچنین برای تحقیقات زبانشناسی و موازین آواشناسی و فونتیک استفاده میشود.
آقای سپنتا قدری در مورد خودتان و همچنین تخصص اصلیتان یعنی مطالعات فونتیک و الکترواکوستیک بگویید.
بنده در دانشگاه تهران در مقطع کارشناسی ادبیات فارسی تحصیل کردم و در کنار آن درسهای زبانشناسی هم میخواندم، همچنین در نوجوانی در موسیقی فعالیت میکردم، سپس موسیقی را نزد استادان «صبا» و «خالقی» و «وزیری» ادامه دادم. در دوران دبیرستان به مطالعات الکترونیک علاقهمند شدم. اولین استخدام من در قسمت مخابرات هواپیمایی بود، بعد از آن به وزارت راه منتقل شدم و بیسیم و مخابرات وزارت راه را تاسیس کردم؛ سپس با یک بورس فنی قبول شدم و عازم آمریکا شدم و در آنجا آموزشهای الکترونیک را دیدم. مجموع این مسایل باعث شد تا آزمایشهایی روی زبانشناسی داشته باشم. پس از آن کارشناسی ارشد و دکتری زبانشناسی را در دانشگاه تهران به پایان رساندم.
زبانشناسی، موسیقی و الکترونیک مطالعه میکردم، اولین مطالعات زبانشناسیام در دانشگاه تهران در اواخر دوره کارشناسی ارشد و دکترا انجام گرفت. اولین آزمایشگاه زبانشناسی در دانشگاه تهران تاسیس شد، استاد این درس خانم دکتر «معصومه قریب» بودند و دستگاههای این رشته را به خارج سفارش دادند. چون من در رشته الکترونیک واقف بودم دستگاهها را راهاندازی و نصب کردم و بعد از آن بهعنوان دستیار ایشان آزمایشگاه را راه انداختیم. از آزمایشگاه مخابرات و بخش تعمیرات که من سرپرستی قسمت فنی آن بودم در ساعات غیر اداری استفاده میکردم و در این زمان دستگاههایی تهیه کردم. از آنجایی که من روی موسیقی ایرانی کار کرده بودم و همچنین به توصیه استاد «صبا» راجع به فواصل موسیقی و مشخصات خوانندگان و نوازندگان کار میکردم و از وسایل آن آزمایشگاه استفاده میکردم اولین قدمها به این صورت در این راه برداشته شد. قبل از من آقای «مهدی برکشلی» استاد دانشگاه تهران در فرانسه و در ایران کار کرده بودند. از کارهای آزمایشگاهی بنده آقای دکتر «برکشلی» اطلاع پیدا کردند و آقای دکتر «داریوش صفوت» ایشان را به آزمایشگاه مخابرات راهنمایی کردند و ایشان سالهای
39 و40 تشریف آوردند، در آن موقع من در آزمایشگاه خودمان کارها را خدمت ایشان ارائه دادم.
در دوره کارشناسی ارشد، پایاننامه بنده دو قسمت زبانشناسی و یک قسمت الکترواکوستیک داشت که دانشکده ادبیات بخش الکترواکوستیک را به دکتر «برکشلی» واگذار کرد و ایشان استاد راهنمای بنده شدند. در آن پایاننامه کاربرد دستگاههای الکترواکوستیک را در زبانشناسی تشریح کردم و در سالهای 39 و40 آثار موسیقی ایران در دوره «ناصرالدینشاه» که توسط یکی از وزرای «ناصرالدینشاه»؛«دوستمحمدخان معیرالممالک» روی لولههای مومی فونوگراف ثبت شده بود را بازیافت کردم، حدود 60-70 سال اینها مهجور بود و خود دستگاههای اصلی قابل استفاده نبود و «خالقی» مرا به پسر «دوستمحمدخان معیرالممالک» و نوه «ناصرالدینشاه» معرفی کرد و ایشان آن متریال و استوانهها را بهتدریج در اختیار من قرار دادند و آن آثاری از «میرزاعبدالله»، «نایب اسدالله» و «آقاحسینقلی» بود.
یکی دو مصاحبه تلویزیونی با من انجام شد و بعد از آن خوشبختانه چند خانواده قدیمی که از این آثار داشتند با من تماس گرفتند و اولین و تنها آثار «سیدرحیم» استاد آواز در این مجموعهها بود که من احیا کردم. تمام اینها فراوردههایی را تولید کرد و من از سال 1337 در ماهنامه تخصصی مجله موزیک آنها را تحلیل سبکی کردم و برای اولینبار سبکشناسی موسیقی ایرانی با قسمتهای مستند موسیقی ایرانی توام شد. حدود 15 سال، هرماه، من یک مقاله در مجله موزیک یا مجله موسیقی اداره کل هنرهای زیبای آن سالها نوشتم.
شما تحقیقات ارزندهای داشتید که لازم است بعضی از آنها را نام ببرم: اندازهگیری محدوده صدای خوانندگان و نوازندگان مشهور و قدیمی، اندازهگیری فواصل در سازهای آنها و کیفیت صوتی، تعیین امتداد زمانی تحریرهای آواز، میزان صحیحخواندن نتها و بررسی اختلاف و یا دورشدن خوانندگان مطرح از نت محور و بهطور کلی ژوست یا فالشبودن صداهای ساز و یا آواز در آنها، چگونگی دقت خواننده در اجرای ریتم و ملودی، در همین موارد توضیحی بدهید.
من ناچارم در این مورد به اختصار اشارهای بکنم، در آزمایشگاه دانشگاه تهران قسمتهایی از آوا و گفتار زبان فارسی (هم زبان معیار و هم لهجهها) را آنالیز و تحلیل میکردیم. تحلیل زبان بسیار مشکلتر از آواهای موسیقی است و پیچیدگی دارد بهخصوص مصوتها و نیز صامتها. پایاننامه دکترای من تحلیل الکترواکوستیک زبان فارسی و فونمهای زبان فارسی بود که به راهنمایی خانم دکتر «قریب» انجام گرفت. در مورد موسیقی مرحوم استاد دکتر «برکشلی» (استاد فیزیک دانشگاه تهران) روی فواصل گام از سالهای 25 -26 در پاریس و بعد در تهران کار کرده بودند. ادامه کار ایشان موکول شد به زمانی که ما آزمایشگاه فونتیک را تشکیل دادیم و آقای دکتر «هرمز میلانیان» نتیجه آزمایشهای بنده را خدمت ایشان فرستادند و ایشان پس از راهنمایی و بررسی، نامه کتبیای به بخش گروه زبانشناسی دانشگاه تهران فرستادند مبنی بر این که کارهای من ابتکاری است و برای ادامه کار میبایست تسهیلاتی را در نظر بگیرند، به همین مناسبت دستگاهها سفارش داده شد و آزمایشگاه تشکیل شد. اولین تحقیق راجع به فواصل ابتکار و آغازش متعلق به دکتر «برکشلی» است.
دنباله تحقیقات ایشان را بنده با دستگاه «سانداسپکتروگراف» که طیفنگار صوتی است و یک شرکت آن را در امریکا میساخت انجام شد و فواصل موسیقی ایرانی را بر مبنای نواختههای «آقاحسینقلی» و «میرزاعبدالله» و بهخصوص «میرزامحمدصادقخان سرورالملک» نوازنده سنتور و شاگرد بهحقش «میرزاحبیب سماعحضور»، همچنین آثاری از «نایب» و دیگران اندازهگیری شد. ماحصل در مقالهای با عنوان «بررسیهای جدید در مورد گام موسیقی ایرانی» در فصلنامه ماهور 3 تا 4 سال پیش (در پاییز 1377) چاپ شد. (زمان این مصاحبه در سال 1382 بوده است.)
در مورد نزدیکشدن یا دورشدن خواننده از نت محور یعنی فرکانس پذیرفتهشده در موسیقی ایران باید با همین دستگاهها آزمایش میشد که صورت گرفت و روی صدای استاد «تاج» و روی صدای «ادیب خوانساری»، «بنان» و «سیدرحیم» و حتی صدای یکی از واعظان مشهور «حاجیتاج نیشابوری» در اواخر دوره قاجار انجام شد و طبق مدارک بهدستآمده یعنی طیفنگاشتهها، آنها را تحلیل کردم که در کتاب «چشمانداز موسیقی»، در فصل آخر آمده است. به هرحال زمینههای بسیار جالب و مستندی بهدست آمد. نکته قابل توجه این است که در این زمینهها به سلیقه نمیشود اکتفا کرد و حتما باید مستندات علمی باشد درست مثل کشورهای خارجی که روی صداهای خوانندگان معروفشان کار کردهاند.
غیر از نوازندگان قدیم در مورد نوازندگان دوره خودم مانند مرحوم استاد «علینقی وزیری»، استاد «صبا» این تحلیلها را انجام دادم و گوشهای از آنها را در چهلمین سال در گذشت استاد «صبا» در «تالار وحدت» راجع به تکنیک و سبک استاد صبا صحبت کردم (انتخاب بنده برای شرح سبک «صبا» توسط استادان موسیقی انجام گرفته بود) و عین مقاله بعدا در نشریه وزارت ارشاد چاپ شد.
آقای دکتر در تحقیقات شما در کتاب «چشمانداز موسیقی ایران» پیرامون اندازهگیری محدوده صداها و خوانندگان خواندیم که بهعنوان مثال تحریرهای استاد بنان 260 هرتز، تاج 390 و قمرالملوک وزیری 784 هرتز را بهراحتی زیر پوشش صدای خود قرار دادهاند؛ در مورد این نوع اندازهگیریها توضیح دهید و تا حالا بیشترین عددی که بهدست آوردهاید چقدر بوده است؟
این اعداد در واقع دو قسمت است یکی حدود صدای خواننده، مثلا حدود صدای خانم «وزیری» که باید با توجه به کل آثار ایشان اندازهگیری میشد، آثار ایشان را از 14 سالگی جمعآوری کردم و زمانی خدمت ایشان رفتم تعجب کردند که چگونه یک جوان 14 ساله در دورهای که ایشان از این هنر کنار بودند و سنی از ایشان گذشته بود این مجموعه را جمع کرده است. به هرحال با توجه به اولین آثار ضبط شده و آخرین اثر ایشان که یک مثنوی با تار آقای «کمالی» در رادیو در سال 33 و 34 است. تمام آثار ایشان باید طی این سیسال از پاینترین صدا تا بالاترین صدا (صدای ایشان حدود «متسو سوپرانو» بود) بررسی میشد. حدودی که میتوانستند بخوانند یک مقداری حدود راحت و سهل و تحریرپذیر است، بعضی خوانندگان ممکن است نتوانند تحریر را در اوج بهراحتی بزنند و تحریرپذیری خاصی دارند. مثلا کیفیت تحریر مشهور «تاج» در صفحه همایون در قسمت بیداد تحریر خاصی است، بهخصوص که ایشان گفتند این تحریر تحریر فلکی است و یک قوس و منحنی صعودی دارد که به بعضی گوشهها اشاره دارد و رد میشود و اینها را بهنحو جالبی با هم عجین کردهاند، من در طیفنگاشته از اصل صفحه ضبط کردم و در کتاب «چشمانداز
موسیقی ایران» آوردهام. حدود فرکانس و چیستی محور این فرکانس که ایشان تحریر فلکی خواندهاند را تعیین کردهام. نوساناتی که ایشان روی فرکانس انجام داده خیلی بالا است و مهارت زیادی برای یک خواننده «تنور» میخواهد.
در مورد دستگاهها و چگونگی اندازهگیری طیفها توضیح دهید؟
ما در آزمایشگاه فقط زبانشناسی را بررسی میکنیم و موسیقی در برنامه رسمی نیست. مقدمات در درس آواشناسی در دوره کارشناسی ارشد انجام میشود که ابتدا دانشجویان بهصورت تئوری میخوانند و بعد در درس آواشناسی رای مشاهده و کاربرد دستگاه به آزمایشگاه میآیند. یکی از این دستگاهها که ما اینجا داریم و در رشته الکترونیک نیز به کار میرود «اسیلوسکوپ» نام دارد که میتواند اندازهگیریهای مختلف انجام دهد و بستگی به محورهای ایکس و وای دارد. روی لامپهای کاتدیک و با توجه به منحنی های میساژو فرکانس را اندازهگیری میکنیم. علاوه بر فرکانس، هارمونیک و محورهای اصلی صوت و شدت صوت را تعیین میکنیم.
دستگاه دیگر فرکانس «کانتر» که فرکانس را بهصورت دیجیتال شمارش میکند، صوت به ورودی دستگاه داده میشود و فرکانس را شمارش میکند و با ساز تنظیم میشود و حتی با آوازها نیز تنظیم میشود و فاصله نت را با نت اصلی بیان میکند و نشان میدهد که خواننده یا نوازنده از نت صحیح چه میزان فاصله دارد. دستگاه دیگر «فرکانسساز» است، این دستگاه در واقع مکمل فرکانسشمار است یعنی هر فرکانسی که بخواهیم میسازد.
ما میتوانیم ربعپردهها را اندازه بگیریم؟
با توجه به اندازهگیریهایی که بنده انجام دادهام چیزی بهعنوان ربعپرده نداریم و یک اصطلاحی است که با ماهیتش فرق دارد و با اندازهگیریهایی که من انجام دادم ربعپرده از اجزا نیمپرده است.
دستگاه دیگر در اینجا دستگاه «ساند اسپکتروگراف» یا همان طیفنگار صوتی با کلیدهای مختلف است و کاملترین دستگاه تجزیه صوت است و ما صوت را به ورودی میدهیم و روی دیسک دوار ثبت میشود و بعد روی کاغذ مخصوص دور استوانه پدیدار میشود. آن وقت است که متخصص آن را تجزیهوتحلیل میکند، در واقع، این دستگاهها مانند میکروسکوپ ابزاری در خدمت متخصص است.
خواندن این طیفنگاشته برای من شاید یک ربع ساعت طول بکشد اما در واقع این زمان یک ربع ساعت به اضافه 35 سال تحصیل و تجربه است و کسی که درخواست میکند که خواندن این استوانهها را به من آموزش دهید، نشانه عدم اطلاع وی از این موضوع است.
در حال حاضر چه تحقیقاتی پیش رو دارید؟ برای کسانی که علاقهمند هستند توضیحاتی بدهید.
مختصر باید بگویم رشته موسیقی هم جنبه تجربی دارد هم عملی و هم علمی. من بهخاطر فعالیت در سه رشته ادبیات و موسیقی و زبانشناسی میتوانم بهخوبی اینها را با هم مقایسه کنم. در زبانشناسی ورود افراد غیر متخصص بهندرت و زمینه روشن است، باید در رشته زبانشناسی کارشناس باشد و در ارشد سیوپنج واحد بگذارند و سپس با یک آزمون، دو سه نفر برای دکترا پذیرفته میشوند و بعد بهواسطه پایاننامه بتوانند در این راه قدم اول را بردارند، ولی در موسیقی متاسفانه اینگونه نیست.
لازمه تحقیق تحقیق است که در اینجا هرم برعکس است و اول تحقیق میکنند و بعد تصمیم میگیرند تحصیل کنند و چون لقب استاد دارند نمیتوانند به تحصیل بپردازند و میان زمین و هوا میمانند. البته محققین موسیقی معدود بودهاند مانند مرحوم «وزیری»، به موازات ایشان «حاج مخبرالسلطنه هدایت» است که از دولتمردان قاجار و در کار موسیقی تحقیقاتی داشتهاند، همچنین «روحاله خالقی»، «مهدی برکشلی»، «هرمز فرهت» و «محمدتقی مسعودیه» که اینها کارهایشان قابل ارجاع است.
به هرحال آثار بنده بعضا چاپ شده، بهتر است قبل از این که بهدنبال ادامه کار بگردم به دنبال مخاطب بگردم. باید مخاطب پیدا کرد مخاطبی که کار را بهخاطر کار و رشته بخواهد و دنبال کار اصیل باشد، نه در دانشکدههایهای موسیقی و نه در بخش خصوصی ما از این دست مخاطب نداریم.
مخاطبان هستند که محقق را به ادامه کار وا میدارند. در این رشته در سنوات اخیر مقاله و کتاب و رساله زیاد چاپ شده و هم حسن است و هم عیب چرا که دانشجو گیج است، شناخت ندارد و آثار خوب را نمیشناسد که این تحقیق است یا بهصورت سطحی در نشریات و یا بهصورت کتاب چاپ شده است.
بنابراین جداکردن جواهر از خَرمهره به قول استاد «همایی» تمیز میخواهد و اگر مخاطبان با تمیز ذهنی باشند من ادامه میدهم ولی اگر نباشند وقت تلفکردن در این کار جایز نیست.
با سپاس از شما آقای دکتر سپنتا بهخاطر این که وقتتان را در اختیار ما گذاشتید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.