مسئولیت اجتماعی عالمان
دکتر بهرام جوکار. دانشیار دانشگاه علوم تربیتی دانشگاه شیراز
در بحث اخلاق حرفه ای یکی از مهمترین تعهدات اخلاقی، مسئولیت عالمان و بزرگان در قبال جامعه است. نگارنده این سطور تلاش نموده است تا نگاهی نو در این خصوص ارائه دهد. نظر نگارنده آن است که مسئولیت در قبال باوری که جامعه نسبت به عالمان خود دارد، سر سلسله این تعهدات می باشد. به عبارت دیگر عالمان به عنوان سرمایه فکری جامعه، باید مورد وثوق، هادی و راهبر مردم در بزنگاه های تصمیم گیری باشند. چنانچه جامعه از این سرمایه محروم شود، نشانه های خشک شدن سرچشمههای دانایی، و پیشروی کویر نادانی فراهم می شود. فرد و جامعه هزینه زیادی بابت به ثمر رسیدن عالمان خود نموده و از این رو حق بهره مندی از آنها را دارد و هر قول، عمل یا باوری که باعث هدر رفتن یا محرومیت جامعه از آنها شود نشان از بی مسئولیتی است. از جمله مهمترین مسئولیتهای اخلاقی- اجتماعی عالمان صدق گفتار است. اجازه دهید تا در قالب یک مثال قضیه را عملیاتی تر کنیم. فرض کنید کالایی (مثلا یک خودرو جدید یا یک دارو) تولید شده و قرار است که استانداردهای آن توسط بخشهای مختلف دانشکده های مهندسی یا پزشکی تعیین و تایید شود. حال اگر این گروه از صاحب نظران (مهندسان یا پزشکان) بنا بر
دلایلی این کالا را تایید نمایند و مردم نیز بر اساس تایید آنها اقدام به خرید نمایند، و پس از مدتی حوادث و هزینههای مادی، معنوی و جانی را متحمل شوند، آنگاه چه خواهد شد؟. آری، مردم از آن پس اعتماد خود را به قول و نظر عالمان از دست خواهند داد و در تصمیمات آتی خود برای خرید کالا، از نظر عالمان آن حوزه محروم و فرصت سوءاستفاده از آنها به واسطه نادانی و تبلیغات کذب توسط سود جویان، فراخ خواهد شد . این مثال در تمامی حوزه های اجتماعی، سیاسی و فرهنگی قابل تعمیم است و البته ذهن خواننده این سطور سرشار از نمونه های آن در حوزه های مذکور است.عالمان، اندیشمندان، متخصصان و حکیمان باید بدانند همان قدر که نگران به هدر رفتن منابع مالی، طبیعی و محیط زیست هستند، می بایست هراس به هدر رفتن خود به عنوان سرمایه فکری جامعه را نیز داشته باشند. اندیشمندان مولد فکر در جامعه هستند و هرگاه محصول (فکری)
بی کیفیت یا تقلبی تولید نمایند(یا اساسا تولیدی نداشته باشند)، مسئولیت اخلاقی خود را زیر پا گذاشتهاند و بهره ای از فضایل اخلاقی نبرده اند.
باید توجه داشت که برای پرهیز از چنین وضعیتی نظام اجتماعی- سیاسی مسئولیت سنگینی بر عهده دارد. فراهم آوردن زمینههایی که عالمان یک جامعه بتوانند فارغ از دغدغه های مالی، سیاسی و ...آزادانه و منصفانه، باورها و دستاوردهای خود را در اختیار جامعه قرار دهند، از جمله این مسئولیتها است. بنابراین آزادی و عدالت از جمله پیش شرطهای زمینهساز تحقق مسئولیت پذیری اجتماعی عالمان است. آنگاه که عالمان فضایی را تجربه کنند که موید نقش راهبردی آنان در جامعه باشد و آنگاه که با برقراری عدالت، شایستگان در جای خود نشانده شوند، جامعه در برابر پدیده بی تفاوتی و بی مسئولیتی مصون خواهند شد. البته این مساله به هیچ عنوان در تضاد با مسئولیت فردی عالمان نیست. یعنی نمی توان به صرف وجود محدودیت از زیر بار مسئولیت شانه خالی کرد، حریت لازمه حکمت است. باید توجه داشت که حق و مسئولیت(یا تکلیف) در سلسله مراتب اجتماعی، نسبتی معکوس با یکدیگر دارند. به این مفهوم که به نسبتی که شما برای خود مسئولیت قایل میشوید حق شما کمتر میشود و بالعکس.
این سخن بدان معنا است که هر چه سطح اجتماعی، سیاسی، اخلاقی فرد بالاتر رود، مسئولیت او بیشتر و حق طبقات پایین تر نسبت به او بیشتر می شود. همچون والدین که مسئولیت بیشتری دارند و فرزندان که حقوق بیشتر و نسبت به والدین مسئولیت کمتر دارند. این معنا از حق و مسئولیت نقض حقوق نیست، بلکه تاکید بر مسئولیت است. چنانچه علی (ع) بیان
می دارد که ظلم از بالا به پایین اتفاق میافتد و نه بالعکس(نقل به مضمون).
هر چه شما در طبقه ای بالاتر از یک نردبان باشید، در عین حال که حق بیشتری نسبت به طبقات بالاتر از خود دارید در برابر طبقات پایینتر نردبان مسئولترید.
برای عینیت بخشیدن به تشبیه نردبان اجازه دهید از حوزه سیاست که برای خواننده ملموستر است بهره جویی کنیم. در ادبیات مدیریت و سیاست از واژه مسئول برای دولتمردان و کار گزاران( به معنای کسی که می توان مورد سوال قرارش داد و باید پاسخگو باشد) استفاده می شود و القابی نظیر: رییس، حاکم، خلیفه یا واژه های مشابه چندان مقبول نیست. بر همین اساس اگر در جامعه بحرانی پیش آید، نظیر بحران اقتصادی، اجتماعی، امنیتی و اخلاقی، مسئولان می بایست پاسخگو تر از اقشار پایین دست تر باشند و اقشار پایین تر حق پرسشگری بیشتری دارند. متاسفانه امروز بخش بزرگی از جامعه از این بی مسئولیتی رنج می برد و هزینه های بسیاری در نتیجه آن بر جامعه تحمیل شده است.
از این رو عالمان و مسئولان باید بدانند که مسئولیت آنها در قبال جامعه همتراز با مسئولیت عوام نیست، بلکه بیانگر پاسخگویی نسبت به حقوق آنها است. امید است عالمان و اندیشمندان جامعه بر این مسئولیت و حق مردم نسبت به آنها حساسیت بیشتری داشته باشند و فضای اجتماعی، سیاسی و فرهنگی جامعه نیز بگونه ای تحول یابد تا تحقق این مسئولیت پذیری سهل تر گردد. راه دشواری پیش روی ما است امّا:
در بیابان گر به شوق کعبه خواهی زد قدم سرزنشها گر کند خار مغیلان، غم مخور
گرچه منزل بس خطرناک است و مقصد بس بعید
هیچ راهی نیست کان را نیست پایان، غم مخور
حق یارتان
در بحث اخلاق حرفه ای یکی از مهمترین تعهدات اخلاقی، مسئولیت عالمان و بزرگان در قبال جامعه است. نگارنده این سطور تلاش نموده است تا نگاهی نو در این خصوص ارائه دهد. نظر نگارنده آن است که مسئولیت در قبال باوری که جامعه نسبت به عالمان خود دارد، سر سلسله این تعهدات می باشد. به عبارت دیگر عالمان به عنوان سرمایه فکری جامعه، باید مورد وثوق، هادی و راهبر مردم در بزنگاه های تصمیم گیری باشند. چنانچه جامعه از این سرمایه محروم شود، نشانه های خشک شدن سرچشمههای دانایی، و پیشروی کویر نادانی فراهم می شود. فرد و جامعه هزینه زیادی بابت به ثمر رسیدن عالمان خود نموده و از این رو حق بهره مندی از آنها را دارد و هر قول، عمل یا باوری که باعث هدر رفتن یا محرومیت جامعه از آنها شود نشان از بی مسئولیتی است. از جمله مهمترین مسئولیتهای اخلاقی- اجتماعی عالمان صدق گفتار است. اجازه دهید تا در قالب یک مثال قضیه را عملیاتی تر کنیم. فرض کنید کالایی (مثلا یک خودرو جدید یا یک دارو) تولید شده و قرار است که استانداردهای آن توسط بخشهای مختلف دانشکده های مهندسی یا پزشکی تعیین و تایید شود. حال اگر این گروه از صاحب نظران (مهندسان یا پزشکان) بنا بر
دلایلی این کالا را تایید نمایند و مردم نیز بر اساس تایید آنها اقدام به خرید نمایند، و پس از مدتی حوادث و هزینههای مادی، معنوی و جانی را متحمل شوند، آنگاه چه خواهد شد؟. آری، مردم از آن پس اعتماد خود را به قول و نظر عالمان از دست خواهند داد و در تصمیمات آتی خود برای خرید کالا، از نظر عالمان آن حوزه محروم و فرصت سوءاستفاده از آنها به واسطه نادانی و تبلیغات کذب توسط سود جویان، فراخ خواهد شد . این مثال در تمامی حوزه های اجتماعی، سیاسی و فرهنگی قابل تعمیم است و البته ذهن خواننده این سطور سرشار از نمونه های آن در حوزه های مذکور است.عالمان، اندیشمندان، متخصصان و حکیمان باید بدانند همان قدر که نگران به هدر رفتن منابع مالی، طبیعی و محیط زیست هستند، می بایست هراس به هدر رفتن خود به عنوان سرمایه فکری جامعه را نیز داشته باشند. اندیشمندان مولد فکر در جامعه هستند و هرگاه محصول (فکری)
بی کیفیت یا تقلبی تولید نمایند(یا اساسا تولیدی نداشته باشند)، مسئولیت اخلاقی خود را زیر پا گذاشتهاند و بهره ای از فضایل اخلاقی نبرده اند.
باید توجه داشت که برای پرهیز از چنین وضعیتی نظام اجتماعی- سیاسی مسئولیت سنگینی بر عهده دارد. فراهم آوردن زمینههایی که عالمان یک جامعه بتوانند فارغ از دغدغه های مالی، سیاسی و ...آزادانه و منصفانه، باورها و دستاوردهای خود را در اختیار جامعه قرار دهند، از جمله این مسئولیتها است. بنابراین آزادی و عدالت از جمله پیش شرطهای زمینهساز تحقق مسئولیت پذیری اجتماعی عالمان است. آنگاه که عالمان فضایی را تجربه کنند که موید نقش راهبردی آنان در جامعه باشد و آنگاه که با برقراری عدالت، شایستگان در جای خود نشانده شوند، جامعه در برابر پدیده بی تفاوتی و بی مسئولیتی مصون خواهند شد. البته این مساله به هیچ عنوان در تضاد با مسئولیت فردی عالمان نیست. یعنی نمی توان به صرف وجود محدودیت از زیر بار مسئولیت شانه خالی کرد، حریت لازمه حکمت است. باید توجه داشت که حق و مسئولیت(یا تکلیف) در سلسله مراتب اجتماعی، نسبتی معکوس با یکدیگر دارند. به این مفهوم که به نسبتی که شما برای خود مسئولیت قایل میشوید حق شما کمتر میشود و بالعکس.
این سخن بدان معنا است که هر چه سطح اجتماعی، سیاسی، اخلاقی فرد بالاتر رود، مسئولیت او بیشتر و حق طبقات پایین تر نسبت به او بیشتر می شود. همچون والدین که مسئولیت بیشتری دارند و فرزندان که حقوق بیشتر و نسبت به والدین مسئولیت کمتر دارند. این معنا از حق و مسئولیت نقض حقوق نیست، بلکه تاکید بر مسئولیت است. چنانچه علی (ع) بیان
می دارد که ظلم از بالا به پایین اتفاق میافتد و نه بالعکس(نقل به مضمون).
هر چه شما در طبقه ای بالاتر از یک نردبان باشید، در عین حال که حق بیشتری نسبت به طبقات بالاتر از خود دارید در برابر طبقات پایینتر نردبان مسئولترید.
برای عینیت بخشیدن به تشبیه نردبان اجازه دهید از حوزه سیاست که برای خواننده ملموستر است بهره جویی کنیم. در ادبیات مدیریت و سیاست از واژه مسئول برای دولتمردان و کار گزاران( به معنای کسی که می توان مورد سوال قرارش داد و باید پاسخگو باشد) استفاده می شود و القابی نظیر: رییس، حاکم، خلیفه یا واژه های مشابه چندان مقبول نیست. بر همین اساس اگر در جامعه بحرانی پیش آید، نظیر بحران اقتصادی، اجتماعی، امنیتی و اخلاقی، مسئولان می بایست پاسخگو تر از اقشار پایین دست تر باشند و اقشار پایین تر حق پرسشگری بیشتری دارند. متاسفانه امروز بخش بزرگی از جامعه از این بی مسئولیتی رنج می برد و هزینه های بسیاری در نتیجه آن بر جامعه تحمیل شده است.
از این رو عالمان و مسئولان باید بدانند که مسئولیت آنها در قبال جامعه همتراز با مسئولیت عوام نیست، بلکه بیانگر پاسخگویی نسبت به حقوق آنها است. امید است عالمان و اندیشمندان جامعه بر این مسئولیت و حق مردم نسبت به آنها حساسیت بیشتری داشته باشند و فضای اجتماعی، سیاسی و فرهنگی جامعه نیز بگونه ای تحول یابد تا تحقق این مسئولیت پذیری سهل تر گردد. راه دشواری پیش روی ما است امّا:
در بیابان گر به شوق کعبه خواهی زد قدم سرزنشها گر کند خار مغیلان، غم مخور
گرچه منزل بس خطرناک است و مقصد بس بعید
هیچ راهی نیست کان را نیست پایان، غم مخور
حق یارتان
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.